Sákenniń tiri beınesi

Alash aspanyndaǵy jaryq juldyzdardyń biri Sáken Seıfýllın týraly aqyn Syrbaı Máýlenov: «О́limge jan ekensiń qııa almaıtyn, О́leńniń qushaǵyna sııa almaıtyn. «Qazaǵyń qane?» – dese, «Minekı!» – dep, Kórsetse jer júzine uıalmaıtyn», – degen edi. Sol ardaqty azamattyń oqqa baı­lanǵan kúnine oraı elor­dadaǵy Sáken murajaıynda 25 aqpan kúni aqyndy eske alý dástúrge aınalǵan. Bıyl da sol ıgi is oryndaldy. Alǵashqy sóz­di murajaı dırektory, belgili aqyn Nesipbek Aıt alyp, jyr jampozy tý­raly oıyn ortaǵa saldy, keı tustarda qyzyl ımperııanyń jyrshysy deıtinderge kelispeıtinin tilge tıek etti. Sol sekildi keshte Sáken jaıly Rym­jan Má­jıtqyzy oı órbitip, aqyndy kórgen adamdardan jalǵyz ózi qal­ǵa­nyn aıtyp, ony jen­detterdiń ustap ketken sáti kúni búginge deıin kóz al­dynda ekenin jetkizdi. Mýzeıdiń al­ǵash­qy dırektory Roza Asyl­bekova jáne Qaıyrjan Maqanov, jazýshy Tabyl Qulyıas, ózge de azamattar óz oılaryn ortaǵa sal­dy. Al Baqytjan Tobaıaqov «Kim atty eken aqqý-qazdy kóldegi, Kim atty eken Sáken aǵa – qy­ran­dy... Aqyndy atqan – ol aqqýdy atqany, Aqqýdy atqan – bar kúnáǵa batqany», – dep tebirense, Erǵoja Tilepberdıev aqynnyń anasy týraly tol­ǵaýyn oqydy. «Tiri bolsam... qa­zaqqa qyzmet etpeı qoımaımyn», – dep Álıhan Bókeı­hanov aıtqandaı, qazaq úshin qyzmet etken Alash arysy Sáken Seıfýllınge aıyp taǵylyp, kinálisiń degende «Bar jazam kúshtilermen alysqanym, Jyrtqanym sorly jurttyń na­mys­tary. Teńdikke nashar jurt­ty jetkizýge, Kóp jaýyz ulyqtarmen qarys­qanym», – dep jaýap bergen eken. Sáken Seıfýllın – qyzyl ımperııa búkil bılikti alyp, óz degenin jasap tur­ǵanda qıynnan jol taýyp, halqy úshin qaltqysyz qyzmet etken ulty­myzdyń arys uly. Ol 28 jasynda úki­met basqaryp, 1938 jyly 25 aq­panda bar bolǵany 25 mınótte isi qa­ra­lyp, qarǵys atqan 58-bap boıyn­sha 43 jasynda oqqa baılanyp opat boldy. Biraq keńestik júıe óz degenin jasaımyn dep jantalasyp jatqanda esebin taýyp, hal­qy­nyń óshken atyn jaryqqa shy­ǵa­ryp «qyrǵyz» delinip kelgen qa­zaq­ty «Qazaqty qazaq deıik» dep maqala jazdy. Astanaǵa Aqmolanyń laıyq ekenin aı­typ, qolyna bılik tıgende bar múmkindikti paıdalanyp, jas­qa­nyp, jaltaqtamaı «Qazaq tili memlekettik til bolsyn, is qaǵaz qazaq tilinde júrgizilsin, ol qazaq aýdandary men bolystarynda 1924 jyldyń 1 qańtarynan shildege deıin júzege assyn. Al 1 shil­deden ary qaraı qazaq pen orys aralas otyrǵan jerdiń bar­lyǵynda da is qaǵazy qazaq tilinde júrgi­zilsin», – dep qazir de óz máresine jete almaı kele jatqan qasıetti tilimiz jaıly taıǵa tańba bas­qandaı etip, Dekret shyǵaryp bergeni tarıhtan málim. Bıylǵy Sákendi eske alý keshindegi bir atap aıtarlyǵy, onyń tiri beınesin kórsetetin derekti fılmniń tabylýy edi. Murajaı qyzmetkerleri K.Beısekeeva men B.Aqbasova Máskeý qalasyna ar­na­ıy sapar shegip, Sákenge qa­tys­ty derekter jınapty. Sol kezde Kras­nogorsk qalasyndaǵy kıno-foto mu­raǵatynan Túrkistan-Si­bir temirjolynyń salynýy men ashy­lýyna arnap túsirilgen 1930 jyl­ǵy beınequjatty kezdestirip, zert­­tep-zerdelegen tusta eki bó­lim­­nen turatyn «Túrkisbtiń ashy­lýy» atty fılm kezdese ketipti. Fılmdi qarap otyrǵanda, qas-qaǵym sáttik Sákenniń beınesi kóri­nis beripti. Bul qundy beıne­qujatty sol zamannyń kóp­tegen qıly kezeń­derin óziniń shy­ǵar­­ma­syna arqaý etip qaldyrǵan bel­gili rejısser-operator Abram Room tú­sirgen eken. Murajaı qyzmetkerleriniń aı­týy­n­a qaraǵanda, dybyssyz derekti fılmdegi Sáken beınesi kóbimizge málim sýretterden bólek. Sebebi, 1929 jyly 22 qyrkúıekte ol Alash ardaqtylarynyń qatarynda «par­tııa­lyq tazalaýdan» (bul taza­laý­dyń qujaty murajaıda saqtaýly) ótip, Tashkenttegi qyzmetinen bosap, eline oralady. Keıin ol inisi Májıt ekeýi salt atpen Almatyǵa jol tartady. Osy saparynda olar Túrkisibtiń ashylýyna qatysqan kóri­nedi. Bul týraly Májıt Seıfýllın óziniń «Qyran ushqan uıa» atty esteliginde Arqa men Alataý arasyndaǵy uzaq jolda biraz ýaqyt júrgenderin aıta kelip: «Sákenniń mingeni qamys qulaq, oqtaýdaı jumyr teńbil qara kók at, ústinde qynama bel, qalyń shapan, basynda túlki tumaq, aıaǵynda saptama etik, syrty qyrsha, ishi qalasha kıingen» dep sýretteıdi. Sákenniń buǵan deıin bir ǵana osyndaı kınodaǵy beınesi belgili bolsa, mynaý oǵan ózin­dik túr-tulǵasymen qosylyp otyr. Bu­dan ózge V.I.Lenındi jerleý kezindegi túlki tumaqty beınesi Más­keý mu­raǵatynda ja­tyr eken. Ony aldy­rý máse­lesi de qaras­ty­rylýda kórinedi. Bir qara­ǵan­da, myna beıne Sákenge kele qoıa ma deıtinder tabylyp jatsa, aqyn­nyń 37-shi jylǵy eki qyry­nan túsirgen sýrettegi uqsastyq­tan izdestirgenimiz jón sekildi. Bul ekeýinde de uly tulǵanyń qıly-qıly ýaqyt­taǵy beıneleri berilip otyr. Degenmen, eldiń damýyna erekshe sep­tigin  tıgizgen Túrkisibtiń ashy­lý sá­tinde aqynnyń túlki tumaǵyn qo­lyna alyp, «Qazaǵym, myna qýany­shyń qutty bolsyn!» – degendeı jabyrqaý júziniń jady­raǵan sáti beınelengen eken. Ási­rese, sýretterdegi mańdaıdyń uq­sas­ty­ǵy daý týdyrmasa kerek. «Keńestik bılikti jaqsy kór­­gen emespin, biraq moıyn­da­dym», – dep Alash arysy Álı­han Bókeıhanov aıtqandaı, Sá­ken Seıfýllın de keń dalanyń tynysyn taryltyp, ýysyna ustaǵan sol kezeńniń jaqsy­ly­ǵyn da, taýqymetin de teń tart­qan. Sóıte júrip, artyna úlgi bolar uly muralar, ulaǵatty ister qaldyrǵan. Biz sony áli de bolsa, tereń zerdelep, shań basqan arhıvterdi aqtaryp, keıingi urpaqqa jetkizsek, bul halyqtyq dástúrdi jańǵyrtyp, sabaqtastyqty óristeter edi. Súleımen MÁMET.