Ázirlik jumystary jan-jaqty júrgizilýde

Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń hatshysy B.S.MELDEShOVPEN áńgime – Baqyt Sársenbaıuly, saılaý naýqanyn tıisti qujattar­men qamtamasyz etý barysy qalaı? – Ortalyq saılaý komıssııasy 2011 jylǵy 3 sáýirge taǵaıyn­dalǵan kezekten tys Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenttik saılaýy týraly saılaý qujat­ta­ry­nyń nysandaryn óziniń 4 aqpandaǵy qaýlysymen belgiledi. Bul qaýlymen daýys berý bıýlleteniniń, saılaý­shylar tiziminiń, kandıdat­tar­dy qoldap qol qoıý pa­raqtarynyń, taǵy da basqa birqatar qujattardyń ny­sandary bekitildi. Qujat­tama­lyq qamtamasyz etý jalpy saılaý naýqanyn uı­ymdastyrý men ótkizýdiń mańyzdy sharttarynyń biri bolǵandyqtan, biz árdaıym oǵan kóp kóńil bólemiz jáne qajetti qujattardyń nysa­nyn muqııat anyqtaýǵa, der kezinde ázirleýge umtylamyz. – Úmitkerlerdiń el Kons­­tı­týsııasy men «Saılaý týraly» Zań­ǵa sáıkestigi anyq­taldy. Endi kandıdattardy tirkeý qalaı júrgiziledi? – Qazaqstan Respýblıkasy Kon­stıtýsııasy men «Qazaqstan Res­pýblıkasyndaǵy saılaý týra­ly» Kons­tıtýsııalyq Zańda qoıy­­la­tyn talaptarǵa sáıkes dep anyq­talǵan úmitkerler Ortalyq saılaý komıssııasynda prezıdenttikke kandıdat retinde tirkelý úshin birqatar sharalardy at­qa­rýy qajet. Birinshiden, aýmaq­tyq saılaý komıssııalarynda senim bildirilgen adamdaryn tirkeýi jáne solar arqyly Astana, Almaty qalalary men kem degende toǵyz oblystan barlyq saılaýshylar­dyń kem degende 1 paıyzynyń daýysyn jınaýy (91 010 rastal­ǵan qol), ekinshiden, Ortalyq saı­laý komıssııasynyń esep sho­tyna zańmen belgilengen eń tó­mengi jalaqynyń 50 eselengen mól­sherinde saılaý jarnasyn aýdarýy (799 950 teńge), úshin­shiden, óziniń jáne jubaıynyń 2011 jylǵy 1 aqpanǵa múlki men kirisi týraly deklarasııany tur­ǵylyqty jeri boıynsha salyq organdaryna tapsyrýy qajet. Al Ortalyq saılaý komıssııasy kan­dıdatty tirkeý týraly máseleni, ol zańmen kózdelgen barlyq qu­jattardy tapsyrǵan soń, óziniń otyrysynda qarap, tıisti qaýly qabyldaıdy. – Ol qandaı qujattar? – Saılaý týraly Konstıtý­sııa­lyq zańnyń 56-baby 5 jáne 6 tarmaqtaryna sáıkes, tirkeýden ótýi úshin úmitker saılaýshy­lar­dan qoldap jınalǵan qoldardyń rastyǵyn dáleldeıtin aýmaqtyq saılaý komıssııasynyń hattama­syn, ómirbaıandyq derekterin, ózi­niń jáne jubaıynyń múlki men kirisi týraly qujatty salyq organdaryna tapsyrǵany jónin­de anyqtamany, saılaý jarnasyn aýdarǵanyn kýálandyratyn qu­jat­ty tapsyrýy tıis. Sondaı-aq qoǵamdyq birlestik atynan usynylǵan úmitkerler jo­ǵaryda atalǵan qujattarmen qosa, ózin usynǵan qoǵamdyq birlestik otyrysy hattamasynyń sheshimi men atalǵan qoǵamdyq birlestiktiń Ádilet mınıstrliginde tirkelgendigi jónindegi qo­symshanyń kóshirmesin jáne ózi­niń prezıdenttik saılaýǵa túse­tin­digi jóninde ótinish tapsyrýy qajet. Al ózin-ózi usynǵan úmit­kerler óziniń prezıdenttikke tú­sý­ge bel baılaǵany jóninde jeke ótinish tapsyrýy tıis. – Prezıdenttikke kandıdat­tyń senim bildirilgen adam­da­ry qalaı tirkeledi? – Joǵaryda aıtylǵandaı, pre­zıdenttikke kandıdatqa ras­talǵan 91 myń 10 qol qajet. Qol jı­naýdy kandıdattardyń senim bildirilgen adamdary júrgizedi. Olar aýmaqtyq saılaý komıs­sııa­synda tirkelýi kerek. Ol úshin senim bildirilgen adamnyń tegi, aty men ákesiniń aty-jóni kórsetil­gen tizimdi, sondaı-aq senim bildirilgen adamnyń buǵan keliskeni týraly ótinishteri tıisti aýmaq­tyq saılaý komıssııasyna tapsy­rylýy tıis. Saılaý komıssııasy senim bildirilgen adamnyń árqaı­sysyna kýálik beredi. Zań talap­tary boıynsha, kandıdattyń ár­bir ýchaskelik saılaý komıssııa­sy­na úsh adamǵa deıin senim bildirilgen ókilin tirkeýge quqyǵy bar. Al elimizde 9 myńnan astam saılaý ýchaskesi bar ekenin eskersek, ár kandıdattyń 27 myńnan astam senim bildirilgen adamdary bolýy múmkin. Ony kandıdat­tardyń ózderi belgileýi tıis. – Kandıdatty qoldap qoı­ylǵan qoldardyń rastyǵy qa­laı tekseriledi? – Kandıdatty qoldap qol qoı­ylǵan paraqtar aýmaqtyq saılaý komıssııalaryna tapsyrylady. Aýmaqtyq komıssııa tıisti mekemelermen, atap aıtsaq, tólqujat qyzmetimen birlese otyryp, qol qoıylǵan paraqtardaǵy saılaý­shy­lar qoldarynyń rastyǵyn tek­serýden ótkizedi. Osy jerde aıta ketetini, bul kezekten tys prezıdenttik saılaý bolǵan­dyq­tan, ony ótkizý merzimi eki aı dep belgilenip otyr. Soǵan baıla­nysty Ortsaılaýkomnyń qaýly­sy­men qol qoıý paraqtaryn tekserý merzimin on kúnnen bes kún­ge deıin qysqarttyq. Búgingi kúnge deıin Ortalyq saılaý komıssııasyna prezıdenttikke kandıdat retinde eki adam tirkeldi. Bul kandıdattardyń tap­syrǵan qujattary el Konstı­tý­sııasy men «Qazaqstan Respýb­lı­kasyndaǵy saılaý týraly» Kons­tıtýsııalyq zań talaptaryna tolyq sáıkes keldi. – Estýimizshe, prezıdenttik saılaýǵa keletin baıqaýshylar qatary kóp sekildi. – Burynǵy ótkizilgen prezıdenttik saılaýlar kezinde halyq­aralyq baıqaýshylardyń qyzy­ǵý­shylyǵy joǵary bolǵan. Bıyl­ǵy jyly da solaı bolatyn sy­ńaı­ly. Búginniń ózinde birqatar iri halyqaralyq uıymdar, sonyń ishinde Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń Demokratııalyq ınstıtýttar jáne adam quqyqtary jónindegi bıýro­sy saılaýdy baıqaýǵa qatysatyn nıet­teriniń bar ekenin bildirip otyr. Shet memleketter men ha­lyqaralyq uıymdardan keletin baıqaýshylar resmı tirkeledi jáne olarǵa saılaý barysyn baı­qaýǵa qatysýǵa múmkindik beretin kýálik beriledi. Ortalyq saılaý komıssııasy onyń da úlgisin bekitti. Al qazaqstandyq baıqaý­shy­lardyń tizimin elimizdegi saıası partııalar men qoǵamdyq birlestikter saılaý komıssııalaryna tapsyrýy qajet. Olarǵa kýálik berilmeıdi. Partııalar men qo­ǵamdyq birlestikter basshylary­nyń mór basyp bergen haty boı­ynsha, jeke kýálikterin kórsete otyryp, baıqaýshy retinde qaty­sýlaryna bolady. Sondaı-aq otandyq BAQ ókilderiniń qolyn­da redaksııa basshylarynyń hat júzindegi tapsyrmasy bolýy tıis. – Burynǵy naýqandarda saılaýdy uıymdas­ty­rýshy­lar­ǵa, saılaýshylarǵa jadynama jiberilýshi edi. – Qazir Ortalyq saılaý ko­mıs­sııasy ýchaskelik saılaý ko­mıssııa­lary múshelerine saılaý ýchaskeleri ashylǵan kúnnen bastap, saılaý qorytyndysy shyǵa­ryl­ǵanǵa deıingi aralyqta ne isteý kerektigi jóninde jadynama daıyndap ja­tyr. Onda ýchaskelik saılaý komıs­sııalary músheleri­niń qyzmeti men mindeti, barlyǵy kórsetiledi. Mun­­daı jadynama, sondaı-aq aýmaq­­tyq saılaý ko­mıs­sııalary­nyń músheleri úshin de, sheteldik baıqaýshylar úshin de ázirlendi. Al saılaýshylardy habardar etýge keletin bolsaq, barlyq ýchas­kelik saılaý komıssııalary ornalasqan úı-jaılarda saılaý­shy­larǵa arnalǵan aqparattar jáne kandıdattardyń ómirbaıany sýretimen birge ilinedi. Buǵan qosa barlyq ýchaskelik saılaý komıssııalarynda jeke jáne zań­dy tulǵalardan túsetin ótinishter men aryz-shaǵymdardy tirkeıtin jýrnal bolady. Ýchaskelik saılaý komıssııalarynyń músheleri saı­laýshylardyń saýaldaryna óz quzireti sheginde jaýap berýi tıis. Sonymen qatar, arnaıy bekitilgen medıa-jospar boıynsha biz elektoratty naýqannyń bary­sy, daýys berý kúni men ýaqyty týraly kúndelikti habardar etip otyramyz, elektrondy buqara­lyq aqparat quraldary arqyly jumyldyrý beıne-jáne aýdıorolıkteri kórsetilýde. Iаǵnı, halyq prezıdenttik saılaýǵa, daýys berý tártibine baılanysty maǵlu­matty ártúrli aqparat kózderinen alyp otyratyn bolady. – Tizimde bar keıbir saı­laý­shy­lar saılaý kúni jaqyn­da­ǵanda elimizdiń ózge óńirlerine jol júrip ketýi múmkin ǵoı. – Ondaı jaǵdaı jıi kezdesedi. Sondyqtan issaparǵa júretin nemese basqa jaǵdaılarmen jol júretin saılaýshynyń óz ýchaskelik saılaý komıssııasynan esepten shyǵarý kýáligin alýyna bo­la­dy. Bul kýálik oǵan barǵan jerindegi saılaý ýchaskesinde daýys berýge múmkindik beredi. Ol úshin saılaýshy óziniń ýchaskelik saılaý komıssııasyna ótinish jazýy kerek. Al ótinish keminde daýys beretin kúnnen 16 kún buryn bastap, 2 sáýir kúngi saǵat 18.00-ge deıin qabyldanady. – Baqyt Sársenbaıuly, saı­laý­shylardyń bir qalada tursa da, ondaǵy ózge saılaý ýchaskelerine baryp, daýys berýine bola ma? – Mundaı jaǵdaıda saılaý­shyǵa esepten shyǵarý kýáligi berilmeıdi. О́ıtkeni, onyń bir eldi mekende turyp, sol jerdegi basqa saılaý ýchaskesinde daýys berý múmkindigi joq. – Saıası partııalar men qo­ǵamdyq birlestikterdiń ókil­deri saılaý komıssııalarynyń ju­my­symen tanysa ala ma? Bu­ǵan qan­­daı múmkindikter tý­ǵyzylǵan? – Saılaý komıssııalarynyń quramynda ókili joq saıası partııalar men qoǵamdyq birlestikter saılaý naýqany kezinde óz ókilderin saılaý komıssııasyna jiberýge quqyly. Mundaı ókil­derdiń saılaýdy daıarlaý men ótkizý kezeńine keńesshi daýyspen tıisti saılaý komıssııasynyń oty­rystaryna qatysý quqyǵy zań­men kózdelgen. О́kinishke qaraı, partııalardyń basym kóp­shiligi bul múmkindikti paıdalana bermeıdi, ásirese ýchaskelik saılaý komıssııalary deńgeıinde. Jaqynda biz ótkizgen res­pýblıkalyq semınar-keńeste saıası partııalar men qoǵamdyq birlestikter ókilderi bul máseleni kóterdi. Buǵan qatysty aıtarym, eger olardyń ókilderi komıssııa músheleriniń qatarynda joq bolsa, onda tıisti hat jazý arqyly qatysa alady. Olar saılaý ko­mıssııalary otyrystarynda qa­ral­ǵan máseleler boıynsha daýys bermeıdi, qalǵan barlyq úderis­terge qatysýyna bolady. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Álısultan QULANBAI.