Saılaý men oınaý

NEMESE SAILAÝMEN OINAÝ Aıtarymdy bastamas buryn, eń birinshi mynany eskerte ketkim keledi: «Prezıdenttik saılaý oıdaǵy­nyń oıyny, qyrdaǵynyń qyzyǵy emes». Prezıdenttik saılaý ol – erteńim degen eldiń qalaýyna, tiregim degen jerdiń talabyna jaýap beretin, asqary bolar aǵasy men jalǵasy bolar ini úmitine ot jaǵa alatyn, qıyndyqty synaq dep, qýanyshty baq dep baǵalaı biletin erdiń erin, azamattyń azamatyn tańdaý barysy. Maıqy bı babamyz «Ýa, qazaq halqym, eldiń ishinen rýyn izdemeıik, ulysyn izdeıik, uly adamdar kez kelgen halyqtyń mańdaıyna bite bermeıdi, atamyzdy izdemeıik, aq joldy, aq batamyzdy izdeıik», degen eken. Sol sekildi qolyma qalam alýyma Qazaqstannyń Eńbek Eri, ataqty kompozıtor aǵamyz Erkeǵalı Rahmadıevtiń «Arzanda­maı­yq­shy, aǵaıyn» («Egemen Qa­zaq­stan», 25 aqpan) dep atalatyn salmaqty da salıqaly, parasatqa  toly maqalasy da túrtki boldy. Endi osy oraıda joǵaryda atalǵan maqalaǵa qosymsha ózimiz tara­py­myzdan da oı aıtsaq dep edik. Babalar ósıeti búgingi urpaq úshin de mańyzy zor. Sondyqtan táýelsizdigimiz arqasynda búgingi jetken jetistigimizdi baǵalap, sol jetistik arqyly alǵan asqar­larymyzǵa qýana bilsek, qut ústine qut, nur ústine nur bolar edi. Qazirgi bolyp jatqan saı­laýal­dy úderisterine qarap, myna saılaý keıbireýler úshin «joqtan bar jasaý» emes, «daıyn asqa tik qa­syq­tyń» kebinin kıgenderdiń, «tıse terekke, tımese butaqqa» degen stra­tegııany ustanǵandardyń ja­ry­sy tárizdi. Tipti saılaý týraly zańnyń talaptaryn óreskel buzyp, óz kandıdatýrasyn usyný ba­ry­syn­da jeke basyna qatysty ta­laptardy qoıýdan da taısalmady. Sondyqtan bul máseleniń baıy­byn baptap, soıylyn saptaý úshin áńgimeni búginnen emes, áriden bastaǵanymyz durys bolar. Keńes Odaǵy ydyrap, 70 jyl óz ámirligin júrgizgen alyp ımperııanyń kúshi quldyraǵan shaqta, qaǵynǵannyń qanatyna, suǵynǵannyń tumsyǵyna jem bolmaı, jeriniń asty baıly­ǵymen, ústindegi halqy jaıly­ly­ǵymen tanylǵan, Alataýdan bastap Arqa asqan, Altaıdan Atyraýǵa deıingi sozyla jatqan ata-baba mura­syna ıe bolyp qaldyq. Alaıda bir aıaǵymyz jyraýda, bir aıaǵymyz qulaýǵa shaq jaǵdaıda qaldyq. Biraq biz bárin de jeńip shyq­tyq. Sebebi, biz alǵan baǵytymyz­dan aı­ny­maıtyn, bergen sertimizden taı­qy­maıtyn, ótkenin elep, búginin ba­ǵalap, kelerin boljaı biletin elmiz. Saýsaq birikpeı, ıne ilikpeıtinin, tórteý túgel bolmaı, tóbedegi kelmeıtinin dáleldep bergen el boldyq. Biz dostyǵymyz ben tatýlyǵymyz jarasqan, bereke-birligimiz saqtal­ǵan, táýelsizdik tora­byn­daǵy tórt qubylamyzdy túgen­degen, álem elderimen terezemiz te­ńesken, eleýli elý eldiń qataryna qosylýǵa umtylǵan – Egemen Elge aınaldyq. Osynyń arqasynda bizge Azııa ǵana emes, Eýropa óz tórin usyndy. Biz jas ta bolsa bas bolyp, TMD, ShYU, EýrAzEQ, AО́SShK, EQYU syndy uıymdarǵa jetekshilik ettik. Endi IKU-ǵa basshylyq ja­sa­maq­pyz. Búginde álem nazary Qa­zaqstanǵa, Eýrazııa kindigi atalǵan  arman qala – Astanaǵa aýdy. «Qonaq kelse qut keler» degen salıqaly sózi bar kıeli halyqtyń elordasy – Astana jańarý men jahandanýdyń ordasy bolyp otyr. Astanada álemniń buryn-sońdy bastary birikpegen álemdik dás­túrli din basshylarynyń bir emes, úsh kezdesýi ótti. Álemdegi medııa qaýymdastyqtyń problemalaryn sheshý úshin kúlli dúnıeniń jýrnalısteri bas qalanyń tórindegi minbege jınaldy. 11 jyldan beri ótpe­gen Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna mú­she memleketter basshylarynyń resmı basqosýyn ótkizdi. Taǵysyn taǵy. Munyń bári aýyzbirshiliktiń, bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp otyrǵan eldiń arqasy. Sonymen, mine, saılaý ta­ǵaı­yn­daldy. Saılaýaldy naýqany qyzý bastaldy da ketti. Alaıda bul barlyǵy úshin emes sııaqty. Sebebi, ásheıinde bılikti, elde istelip jatqan ıgi isterdi synaýǵa kelgende aldyna jan salmaıtyn bizdiń keıbir saıası partııalar, kóline kelip sý iship, qaıta ketken elikteı, bir kórinip joq boldy. Iаǵnı, saılaýǵa qatysýdan bas tartty. Saılaý – bul saıası doda ǵana emes, el erteńi úshin kúres. Son­dyqtan olardyń «olaı isteý kerek, bulaı isteý kerek», dep alystan atqylaǵansha, saılaýǵa kelip ıyq tirestire otyryp, osy dodaǵa qa­tys­qany durys sheshim bolar edi. Qazaqstan Respýblıkasynyń «Saıası partııalar týraly» Zańynyń 10-babyna sáıkes saıası partııany memlekettik tirkeý úshin onyń qu­ra­mynda partııanyń barlyq ob­lystardaǵy, respýblıkalyq mańy­zy bar qala men astanadaǵy árqaı­sy­synda keminde 600 partııa mú­shesi bar qurylymdyq bólim­she­le­riniń (fılıaldary men ókildik­teri­niń) atynan ókildik etetin kem degende 40 myń partııa múshesi bo­lý­ǵa tıis. Iаǵnı, eldegi tirkelgen ár partııanyń kemi 40 myń múshesi bar. Olar ol partııaǵa múshelikke kirgen kezde sol partııanyń baǵdar­lamasyna, keleshegine senip, sol partııa arqyly memleket isin bas­qarýǵa qatysýǵa nıet bildiredi. Sonda myna saıası dodadan bas tartyp otyrǵan saıası partııalar óz saılaýshylary men qoldaýshy­la­ry­nyń aldynda ne dep aqtalmaq? «Sezikti birinshi sekirediniń» keıpine kirip, naýqan bastalmaı odan bas tartyp jatqandaryn qalaı túsinýge bolady? Álde erteńgi «Jeńilgenniń jeleýi kóptiń» kebin kımeýdiń aldyn alýy ma eken? Iá, árıne, Konstıtýsııamyzǵa sáıkes árkimniń de saılaýǵa jáne saılanýǵa quqyǵy bar. Alaıda Ata Zańymyzǵa sáıkes adamnyń jáne azamattyń óz quqyqtary men bos­tandyqtaryn júzege asyrýy basqa adamdardyń quqyqtary men bos­tan­dyqtaryn buzbaýy, konstı­tý­sııalyq qurylys pen qoǵamdyq ımandylyqqa nuqsan keltirmeýi tıis emes pe? Sondaı-aq respýb­lı­kanyń azamaty óziniń azamat­ty­ǵyna oraı qanshalyqty quqyqtarǵa ıe bolsa, sonymen qatar mindetter de atqarady ǵoı. Olaı bolsa, qazirgi saılaý naýqanynda usynyl­ǵan keıbir kandıdattardyń qo­ǵam­dyq ma­ńyzy bar bul má­selege beı-jaı, jaýap­ty­lyqpen emes, jáı ǵana ja­san­dylyqpen qaraýyn qalaı tú­sinýge bolady? Qazaqstan Respýb­lı­kasy Kons­tı­týsııa­sy­nyń 40-babyna sáıkes Qazaqstan Respýblı­ka­sy Prezıdenti – mem­lekettiń basshysy, mem­lekettiń ishki jáne syrtqy saıa­sa­tynyń negizgi baǵyt­taryn aıqyn­daıtyn, el ishinde jáne halyq­aralyq qaty­nas­tar­­da Qa­zaqstannyń aty­nan ókildik etetin eń jo­ǵarǵy laýazymdy tul­ǵa. Jalpy aıtqanda, «Elin erinen tanısyń» degen qaǵıda bul. Iаǵnı, prezıdenttiń saýatty­ly­ǵyna, saıasatkerligine, iskerligine, kerek deseńiz júrgen júrisi men turǵan turysyna qarap, basqa el bizdiń eldiń kim ekenin bilýi kerek. Al búgin bizde ne bolyp jatyr? Menińshe, bizdiń keıbir azamattar saılaýdy erikkenniń ermegimen shatastyryp alǵan syńaıly. Son­dyq­tan men Qazaqstan Respýblı­ka­synyń prezıdenttigine kandı­dat­tarǵa qoıylatyn talapty ózgertý kerek dep usynys jasaǵan bolar edim. Máselen, «Qazaqstan Respýb­lıka­syndaǵy saılaý týraly» Kons­tı­týsııalyq zańnyń 54-babyna sáıkes prezıdent bolyp saılaný úshin azamat Konstıtýsııanyń 41-ba­bynyń 2-tarmaǵynda belgilengen talaptar­dy qanaǵattandyrýǵa, son­daı-aq Konstıtýsııanyń 33-baby­nyń 2 jáne 3-tarmaqtaryna jáne osy Kons­tı­tý­sııalyq zańǵa sáıkes belsendi saılaý quqyǵyna ıe bolýǵa tıis. Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tı­tý­sııa­synyń 41-babynyń 2-tar­ma­ǵyna sáıkes respýblıka prezı­denti bolyp týmysynan respýblıka azamaty bolyp tabylatyn qy­ryq jasqa tolǵan, memlekettik tildi erkin meńgergen ári Qazaq­stan­da sońǵy on bes jyl boıy tu­ratyn respýblıka azamaty saılana alady. Bul talaptarǵa negizinen belsendi saılaý quqyǵyna ıe kez kelgen azamat jaýap bere alady. Alaıda el prezıdenti bolyp kez kelgen azamat bola almaıdy. Osy turǵydan alǵanda prezıdent bo­lý­ǵa úmitker adamnyń qoǵamdyq beınesine de qosymsha talaptar qoıý kerek dep esepteımin. Máselen, ol adam bul qoǵamda kim? Eline, qoǵamyna qandaı eńbek sińirdi? Saıası arena­daǵy bedeli qandaı? Memlekettik bılikke qanshalyqty qatystylyǵy bar degen qosymsha talaptar. Árıne, Konstıtýsııanyń 14-ba­by­na sáıkes zań men sot aldynda jurttyń bári teń. Tegine, áleý­mettik, laýazymdyq jáne múliktik jaǵdaıyna, jynysyna, násiline, ultyna, tiline, dinge kózqarasyna, nanymyna, turǵylyqty jerine baılanysty nemese kez kelgen ózge jaǵdaıattar boıynsha eshkimdi eshqandaı kemsitýge bolmaıdy. Alaıda biz usynyp otyrǵan talaptar kemsitý emes, qosymsha talaptar bolyp tabylady. Máselen, qara­paı­ym ákimshilik memlekettik qyz­metke kirýge úmitkerlerge tıisinshe biliktilik talaptary: kásibı biliktiligi, eńbek ótili, bilim jáne taǵy basqa da qosymsha talaptar qoıy­la­dy. Olaı bolsa, nelikten memlekettiń eń joǵarǵy laýazymdy tulǵasyna úmit­kerlerge atqaratyn laýazymyna sáı­kes tıisinshe talaptar belgilemeske? Al zańmen belgilengen talap­tar­dy buzǵan azamattarǵa jaýapkershilik máselesin de umyt­pa­ǵa­nymyz jón. Sol kezde biz búginde keıbir azamat­tardyń sebebinen qo­ǵam­da oryn alyp otyrǵan Qazaq­stan Respýblıkasy prezıdenttigine saılaýǵa jaýapkershiliksiz, nemquraıly qaraý faktilerin joıǵan bolar edik. Berik BEKJANOV, Parlament Májilisiniń depýtaty.