Jan-dúnıesi kirshiksiz, qasıetti adamnyń azasyna tabıǵat-ana da ańyraı kúızeletinin eske salyp turatyn tulǵalar bolady. О́zaǵań da Jaratqannyń sondaı mańdaıyna halyqtyń uly bolý jazylǵan ozyq oıly tulǵalarynyń sanatyna baryp qosyldy. Dúnıeniń appaq bolǵany qandaı jaqsy. Aqtyq saparǵa attanyp bara jatqan azamattyń jany dál sol aqsha qardaı taza da aq edi degen sezimdi uıalatyp, kıeli Arystanbabtyń aıasynan buıyrdy topyraq... On úsh jyl ótti sodan beri. Bir múshel jas. Kesheginiń kóbi kónerdi. Biraq tarıh betterin qattaıtyn qart jádiger eshqashan umyt bolmasyn aıaýly aǵamyz erte boljaı bilgen, Qazaqstandaǵy mýzeılerdiń negizin qalaǵan. Kezinde Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin qalpyna keltirerde ózin basshymyn demeı, qara jumysqa qarap turmaı kirisip ketken adam. Elge degen mahabbattyń munan asqan úlgisi bola ma?
Fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, óner zertteýshisi, Táýelsizdik saraıynyń qoldanbaly óner jáne etnografııa galereıasynyń jetekshisi Tileýkesh JAÝBASOVA – О́zaǵańnyń, О́zbekáli Jánibekovtiń ónege mektebinen tálim alǵan shákirtteriniń biri. Kózi tiri bolǵanda bıyl 80 jasqa keler edi. О́zaǵa jaıly estelikter óz zamandastary tarapynan az jazylyp ta, aıtylyp ta jatpaǵan shyǵar-aý, biraq sol jyldary mýzeı isine jańadan kelip jatqan jastardyń kókeıge túıgen áseri men áńgimesin tyńdaý bir basqa. Búginde sondaǵy jastardyń deni ejelgi dástúrdi úzbeı, el aralap, jer aralap, qazaq mádenıetine qatysty qundy dúnıelerdi jınaýmen aınalysyp keledi. Tileýkeshtiń de tirnektep jıǵan-tergen dúnıesi, ulttyq muraǵa qosqandary az emes. Osy áńgimede ǵalymnyń jas býynǵa qoldaý bildirip, qoltyǵynan demeýdegi ǵıbratty taǵylymynan taýdaı úlgi tanylady.
– О́zbekáli Jánibekov esimin eske alǵanda aǵanyń kezinde qazaqtyń talaı jastaryna qamqorlyq kórsetken eńbegi men adamı qasıetteri jıi aıtylady. О́zińiz sonyń birisiz, Tileýkesh Bahredınqyzy. Sol jyldardyń jańǵyryǵyn taǵy bir ret jańǵyrtsaq pa degen oı ǵoı bizdiki.
– О́zbekáli aǵanyń tálim-tárbıesi týraly áńgime qozǵalǵanda 1981-1982 jyldar eske túsedi. Alǵash jumysqa kelgende men kassada bılet satatynmyn. Qazaqtyń halyq mýzyka aspaptar mýzeıi Panfılov kóshesi boıyndaǵy qos qabatty shaǵyn aǵash úıde ornalasqan edi. Ekinshi qabattan konsert jáne ekspozısııa zaldary quryldy. Kelgen kórermender osylardy túgel aralaǵannan keıin, birinshi qabattaǵy aspap jasaıtyn sheberhanaǵa atbasyn tirep, qalaǵan mýzykalyq aspaptaryna tapsyrys berip jatatyn.
Belgili mýzyka zertteýshisi Bolat Sarybaevtyń kóne dombyralardy qapqa salyp, talaı márte osyndaǵy sheberlerge ákelip tapsyrǵan sátterin óz kózimmen kórdim. Jalpy, bir adamdy jaqynyraq tanýyńa qashanda jaqsy adamdardyń septigi tımeýshi me edi. Máselen, Bolat aǵammen tanystyǵym О́zaǵań uıymdastyrǵan mýzeı sheberhanasynda bastaldy. Ol kisi О́zaǵańdy 70-shi jyldary Qazaqstan LKSM Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp turǵan kezinen biledi eken. «Kóne aspaptar úni» ansamblin Bolat aǵa qursa, dál sol jyldary álgi jas ujymdy О́zaǵań óz qamqorlyǵyna alyp, sonaý Úndi elin sharlap qaıtýǵa joldama bergeni búginde mýzeı shejiresinde saırap tur.
Bolat aǵa birde: «Densaýlyǵym bolmaı júr. Seniń ájeptáýir mýzykadan habaryń bar ári óziń biraz aspapta oınaı da biledi ekensiń, erteń mundaǵy istegen jumystaryń iz-túzsiz joǵalyp ketpeıdi, ózińe taýsylmas mol azyq bolady. Sondyqtan qazirden bastap kóne mýzykalyq aspaptarǵa baılanysty derekterdi birtindep jınaı ber, bul salada zertteýmen aınalysyp júrgen adamdar óte az», dep aqyl-keńesin berdi. Sóıtsem, ol kisiniń birinshi ınfarktan jańadan endi ǵana basyn kótergen kezi eken.
Al ózim «Sazgen» etnografııalyq ansambliniń múshesi retinde dúnıejúzilik XII jastar men stýdentterdiń festıvaline qatysyp, dıplomant atandym. Aǵalar aqyly adastyrmady. О́mirimdi keıin túbegeıli kóne mýzykalyq aspaptardy jınaý men zertteýge arnadym desem de bolady. Mýzyka aspaptary mýzeıinde jıyrma jyldan asa qarapaıym qyzmet atqaryp, qazaqtyń umyt bolǵan kóne mýzykalyq aspaptary ataýlarynan kandıdattyq dıssertasııamdy qorǵap shyqtym.
– Qazaqstandaǵy kóptegen mýzeıler men folklorlyq ujymdar О́zaǵańnyń uıymdastyrýymen quryldy. Sonyń ishindegi qaısysyn aıryqsha ataǵan bolar edińiz?
– Solardyń biri de biregeıi – Yqylas atyndaǵy qazaqtyń mýzykalyq aspaptar mýzeıi. Mýzeı qurylymynyń baǵytyn ol túgeldeı óz qolymen jazyp shyqty. Ekspozısııa qurý isine óte saýatty bolatyn. Mýzeıdiń ǵylymı jumystarynda arheologııa men etnografııany baılanystyrýdyń baǵyt-baǵdaryn kórsetip beretin. Úsh baǵytta jumys isteldi. 300 oryndyq konsert zaly, kóne mýzyka aspaptaryn jasaıtyn, ony qalpyna keltiretin sheberhanasy men ekspozısııa zaldary quryldy. Kóne aspaptar jeke-jeke toptarǵa bólinip ornalasty. Sol jańadan ashylǵan zaldardy eksponattarmen tolyqtyrý maqsatynda О́zaǵań úıinde saqtaýly turǵan kóne dombyranyń tórt danasyn óz qolymen ákelip tapsyrǵanyn búginde bireý bilse, bireý bilmeýi múmkin.
– Taǵy da qandaı tanymal adamdardyń dúnıeleri qoıyldy?
– Ol kisi ónerge eńbegi sińgen ataqty oryndaýshylardyń qoldarynyń taby qalǵan kóne muralardy erinbeı-jalyqpaı izdestirip aldyrtatyn edi. Sonyń biri – belgili shertpe kúı sheberi Ábiken Hasenovtiń dombyrasy. Dombyrany kúıshiniń jary Sháken Hasenova mýzeıge ákelip syıǵa tapsyrdy. Eksponattardy Qazaqstannyń oblystyq, aımaqtyq mýzeılerinen jınastyrdy. Solardyń ishinde Jambyl, Kenen, Manarbek atalarymyzdyń dombyralary, Nartaı men Shashýbaıdyń syrnaılary, Muryn, Qyzyl jyraýlardyń, Dına shesheıdiń dombyralary men HVI ǵasyrdaǵy Jaras bı baqsynyń kóne narqobyzy, eski qylqobyzdar, sherter úlgileri, t.b. boldy. Aspap sheberleri D.Shoqparov, O.Beısenbekov, S.Kenjeǵaraev birigip, kóne aspaptardyń dabyldy-urmaly, shýly-syldyrmaqty úlgi-nusqalaryn qalpyna keltirdi. Sóıtip, mýzeı qoryna bes júzden asa mýzykalyq aspaptar jınaqtaldy.
– Sol kezderi biraz folklorlyq-etnografııalyq ansamblder kóktemgi qyzǵaldaqtaı dala sahnasyn qulpyrtpady ma?
– Kóne ulttyq mýzykalyq aspaptardyń úlgilerinen halyqtyq etnografııalyq «Sazgen», «Adyrna», «Arqas», «Altynaı», halyqtyq etnografııalyq án-bı ansamblderi dúnıege keldi. Olardyń eshkimge uqsamaıtyn dástúrli konserttik baǵdarlamasyna deıin ol óz qolymen jazdy. Máskeý qalasynan arnaıy bı qoıýshy Olga Vsevolodovna Golýshkevıchti shaqyrtyp, el arasynda umyt bolǵan halyq bıleriniń «Aıda bylpym», «Shalqyma», «Aıqosaq», t.b. aıaq yrǵaqtarynyń naqyshty ıirimderin bıshiler tobyna úıretti.
О́zekeńniń sahna ónerine qosqan úlesi ushan-teńiz. Kóp ánshi oryndaı bermeıtin, qalyń qazaqtyń arasynda saqtalǵan halyq ánderiniń sırek nusqalaryn jetik bildi. Sonyń aıǵaǵy – belgili ánshimiz marqum Mádına Eralıevaǵa eshkim áli aıtyp úlgermegen halyq ánderiniń sózderi men áýenderin ózi ansamblge qosylyp úıretkeni qandaı taǵylymdy tarıh deseńshi! Ýaqyt shańyna kómilip, umyt bola bastaǵan qazaqtyń kóne aspaptary mýzeı sahnasynda tirilip qana qoımaı, ulttyq mádenıetimizdi baıytyp, oǵan dástúrlik turpat bergenin qalaı umytamyz.
– Qazaqtyń ulttyq kıimderindegi keıbir keri ketken tustarǵa ashynyp, bul salada da kóp is tyndyrmady ma? Tipti ózi de myqty zerger bolǵan kórinedi.
– San-salaly jıdashylyq, zertteýshilik eńbeginiń bir tarmaǵy osy kóneden jetken ulttyq kıim úlgilerin qaıta qalpyna keltirýge arnalǵany málim. Bul turǵydan alǵanda, ol qazaq mádenıetiniń dástúrli óneriniń naǵyz nasıhatshysy bola bilgen adam. «Qazaq teatr qaıratkerleri qoǵamynyń» kıim tigý sheberhanasynda ulttyq kıim úlgileriniń – «qasaba», «jaýlyq,» «sáýkele», «aıyr qalpaq», «beldemshe», «tóbe», «sulama», «kúndik», t.b. erler men áıel adamdardyń aıaq kıim úlgilerin taza bylǵarydan, shapan-qamzoldaryn taza barqyttan «eskızin» ózi syzyp, oryndaýshylardyń bet-álpetine qaraı laıyqtap, kıim úlgilerin jasaqtady.
Árbir tigis, árbir túıme-tıek, árbir oıý-órnek О́zekeńniń kóz maıyn taýysyp zerttegen eńbeginiń máýeli jemisi. 1982 jyly mýzeıge «Sazgen» etnografııalyq ansambliniń konserttik baǵdarlamasyna sol kezdegi Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy N.Nazarbaevty, sondaı-aq Q.Sultanov pen N.Tilendıevti shaqyrdy. Nursultan aǵa ansambl músheleriniń ústindegi kıim úlgilerin kórgende tań-tamasha qalyp, bizge rıza kóńilmen attanǵan. Bir ókinishtisi, konserttik uıym mekemeleri sondaǵy qaıta qalpyna keltirilgen nebir ǵajaıyp kıim úlgilerin saqtap qala almady.
– Ol kisiniń ónerge baýlyǵan shákirtterin atańyzshy.
– Qazaq jastarynyń arasynan bolashaǵynan úmit kúttiredi-aý degen asa daryndy oryndaýshy ónerpazdardy, on saýsaǵynan óner tamǵan sheber-restavratorlardy, zergerlerdi, qolónershilerdi jer-jerden izdep, ortalyqqa aldyryp, barynsha qamqor qolyn sozdy. Ásirese, jas mamandardy mýzeı salasyna, óner men bilimge baýlyǵany óz aldyna bólek áńgime. Aıtalyq, Asqar Moldaǵarınov, Qanat Tuıaqbaev, Qyrym Altynbekov, Bazarbaı Altaev, Tursynkúl Jaılaýbaeva, Shámil Qojanhanov, Marash Kenıeva О́zaǵańnyń qasynda júrip, kóp nárseni kókeılerine toqyǵan bilikti mamandar. Búginde olardyń jumystarynyń ózi basqalarǵa ónege.
– Halyq mýzyka aspaptar mýzeıin qazirgi ǵımaratqa О́zaǵań óz qolymen kóshirgen degen sóz bar. Sol ras pa?
– 1984 jyldyń qańtar aıy. Kún sýyq, aıaz da bar. Ol kezde О́zbekáli aǵa Mádenıet mınıstriniń orynbasary. Tańerteń mýzeıge kelip: «Búgin basqa ǵımaratqa kóshesińder, usaq-túıek eksponattardy qoldaryńmen tasısyńdar, aýyr zattarǵa mashına jiberemin, búgin kóship bitirý kerek», – dedi. Jibek joly kóshesindegi mýzeı úıi tarlyq etip, 28 panfılovshylar gvardııasy atyndaǵy parkinde belgili arhıtektor A.P.Zenkov salǵan ǵımaratqa, Ofıserler úıine jaıaý kóship jatyrmyz. Ǵımarat ishiniń qurylys jumysy, kórme zaldary tolyq bitpegen.
Mýzeı ishin qalpyna keltirý isi biz úshin umytylmastaı, qyzyǵy men shyjyǵy qatar órilgen jyldar boldy. О́zekeńniń jumys kúni qashanda ertelep, saǵat 8-00-de bizdiń isimizdi óz kózimen bir kórip baryp ketýden bastalatyn. О́ziniń jumysy basynan asyp jatsa da, esik pen terezelerdiń topsasyna deıin muqııat tekserip shyǵatyn. Birde-bir qyzmetker jumystan syrt qalmaıtyn. Qurylystyń biz de qarap otyrmaı qara jumysyna bilek sybanyp kirisip ketetinbiz. Esik-terezelerdi jýyp, edenderdi sypyryp júrgende 8 saǵattyq jumys kúnimiz 10-11 saǵatqa deıin sozylatyn, ara-tura konserttik jattyǵýǵa daıyndalyp úlgeremiz.
Ekspozısııa zaldarynda ornalasqan ár aspaptyń únin magnıtofon taspasyna jazamyz, halqymyzdyń salt-dástúr, turmys-tirshiliginen habarlar beretin dıaramalar qoıý da oılastyryldy. «Aýylǵa aqyn keldi» degen maket-dıaramany kórsetý qıynǵa tústi. Dıarama uzaqqa sozylyp, kóńilden shyqpaı jatqan bir tusta olarǵa: «Qazaqtyń tamynyń qandaı bolatynyn bilmeısińder, qoı soıyp, qazan kóterýdiń sáninen de maqrumsyńdar. Áı, batyr, sen túrkistandyq emes pe ediń, – dedi Qanat Tuıaqbaevqa qarap.
– Sol seniń týǵan aýylyńda búginge deıin qanshama eski úıler saqtalyp kelgen. Osy úıdiń birinde sen de dúnıege keldiń emes pe?» dep keıigeni kóbimizge sabaq bolyp, namysymyzdy janyǵan. Ol kisi jarysa sóılep bilgishsingen adamdardy unatpaıtyn. Betiń bar, júziń bar demeı aıtyp salatyn. Ár istiń ádemi qııýlasqanyn talap etetin. «Senderdiń isterińe aralasyp júrip, ózim de ájeptáýir qurylysshy bolyp qaldym», deıtin qaljyńdap. О́nerdi qansha bilseń de kóptik etpeıdi deıtin. Seni izdenýge úıretetin, ár jas mamanǵa oılan, izden dep talap qoıatyn. Qazaqtyń mýzykalyq aspaptar mýzeıiniń keshegi tarıhy aıtylǵanda, О́zaǵańnyń osyndaı kesek kelbeti qashanda eske ystyq sátterdi oraltyp otyrady.
– Ol kisi jaıly jazylyp jatqan estelikterdiń qaı-qaısysynda da osyndaı qyrlary kóbirek aıtylady.
– Qazaq ónerine naǵyz janashyr adamnyń biri Bolat Sarybaev aǵamyz edi. Zaıyby Mıjan apaı talaı ret: «Biz О́zekeńnen kórgen jaqsylyqtarymyzdy eshýaqytta umyta almaımyz», dep qoshemetpen aıtyp otyratyn. Taǵy bir sondaı aıaýly aǵamyz akademık О́mirzaq Aıtbaevtyń: «О́zekeńmen qan týystyǵymnan góri aradaǵy rýhanı týystyǵymyz basym boldy. О́zine de, ózgege de qatań talappen qaraıtyn. Biraq bir ǵajaby, ónerpazdarmen aralasa ketse álgi qattylyqtyń bári áp-sátte jumsaryp, jany jadyrap, júzi jarqyrap shyǵa keletin. Onyń boıyndaǵy erekshe qasıeti – týǵan tilge degen súıispenshiligi edi. Etnografııalyq ataýlar, bı óneriniń termınderi jónindegi izdenisteri naǵyz til mamanyna tán eńbekqorlyq dese bolǵandaı. Keıde maǵan telefon shalyp, qazaqtyń keıbir sózderiniń mán-maǵynasyn, túp-tórkinin izdep sharq uratyn.
О́z janyn qınaýmen qoımaı, meni de túrli sózdikke shuqshıtyp, qashan sol sózdiń túbine tereń boılap barmaıynsha maǵan da, ózine de maza bermeı tynymsyz jumys isteıtin. Tań qalarlyǵy, ol jeke sózderdiń maǵynalyq órisin tolyqqandy túsinip, ataýlyq sıpat berýge kelgende óte sheber bolýshy edi», degen sózin de qoıyn dápterime túrtip qoıyppyn. Qazaq mádenıeti men ónerine dál munshalyq orasan eńbek sińirgen adam neken-saıaq. Keıingi urpaq sol eńbekterdi oqyp-toqyp qana qoımaı, keshegi dástúrdi úzbeı jalǵastyra túsýi paryz degen tilek meni de únemi ǵylymnyń bıik shyńyna qaraı jeteleıdi.
Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI.
Astana.
