«Eýro-5»: Qazaqstanda bola ma, joq pa?

Elimiz Kedendik Odaqta kólik otynynyń sapasy boıynsha kóshbasshyǵa aınalýy kerek Munaı jáne gaz mınıstrligi jaqynda Qazaqstandaǵy úsh munaı óńdeý zaýytynyń úsheýin de zamanǵa saı qaıta jabdyqtaý tý­raly sheshim qabyldady. Bul óte kúrdeli de jaýapty mindet, sondyqtan ony oryndaý úshin máseleni jan-jaqty ári memlekettik turǵydan qarastyrý kerek – bul «QazMunaıGaz» BО́» AQ basqarýshy dırektory Serik Baımuhanbetovtiń pikiri. – Serik Ǵabıtuly, osy jobaǵa baı­lanysty Sizge júktelgen mindetter qandaı? – Munaı óńdeý salasyn zamanǵa saı jabdyqtaý salalyq baǵdarlamasy – bul óte jaýapty strategııalyq joba bolyp tabylady. Meni osy sala mamany retinde «Samuryq-Qazyna» ál-aýqat qorynyń bas­­shylyǵy atalmysh jobaǵa táýelsiz sarap­shy retinde qatysýǵa shaqyrdy. Bizdiń min­detimiz – ekonomıka qajet­ti­ligi turǵy­sy­nan jobany tehnıkalyq-ekonomıkalyq tereń saraptan ótkizý. Bul degenimiz – asa jaýapty mindet bo­lyp tabylady: munaı óńdeý zaýyttaryn qaıta jabdyqtaý jaı­ly aıtqanda za­ýyt­tyń aldaǵy kóptegen jyldar boıy shy­ǵa­ratyn ónimi eń al­ǵashqy «qury­ly­syna», onyń tańdap alǵan tehnolo­gııa­syna tikeleı baılanys­ty bo­latynyn jadymyzdan shyǵarmaýy­myz kerek. Son­dyqtan, eń aldymen, al­daǵy ýaqytta rynokty tereń marketıngtik saraptan ótkizý qajet. Biz jaǵdaıdy saraptaı otyryp, Úkimetke ótkiziletin esep­teýler men boljamdyq baǵalaýlar­dyń shynaıy bolýyna kóp kóńil aýdardyq. – Sonda qandaı qorytyndyǵa kel­dińizder? – Kez kelgen óndiristik jobada bar­lyǵy josparly marketıngtik saraptamadan bastalady, al ol ekonomıkanyń ishki qajettiligin baǵalaýǵa da, sonymen qatar osy salanyń álemdik úrdisine, eksport pen ımportqa da baılanysty bolady. Qazaqstan – munaı óndiretin derjava. Bizge óz jumysymyzdy bizdiń úsh munaı óńdeıtin zaýytymyzdyń úsheýi de saǵat sııaqty esh toqtaýsyz, eń kóp júkte­me­men ishki rynokqa da, eksportqa da eń joǵary sapaly janarmaı jetkize oty­ryp jumys isteıtindeı etip eseptep jos­parlaý kerek. Sonymen qatar tehno­logııalyq turǵydan olardyń, mysaly, mu­naı sapasynyń óz­gerip turatyn kór­set­kishterine baılanys­ty bolmaýy da mańyzdy. Bul – memle­kettiń energetı­ka­lyq qaýipsizdigi bolyp tabylady. Munaı óńdeý zaýyttaryn qaı­ta jabdyqtaý isinde durys ta paıymdy she­shim qabyldaý úshin rynokty jan-jaq­ty ári obektıvti túrde saraptamadan ót­kizý qajet. Bizge Qazaqstan qandaı munaı ón­im­derin jáne qansha mólsherde paıda­lana­tyn, daǵda­rys­tan keıin álem rynogy qalaı qaraı jyljıtynyn, bizdiń kedendik odaq boı­ynsha seriktesterimizdiń qýat-kúshi jáne qajettiligi qandaı ekenin anyq bilý kerek. Sondyqtan munaı óńdeý za­ýytta­ryn qaıta jabdyqtaý isiniń marketıngtik baǵdarlaýyn júrgizetin sarap­ta­ma­lyq kompanııalar bul iske asa muqııat bolǵany jón. Alaıda, bizdiń jumysy­myz­dyń barysynda sheteldik sarapshy­lar daı­yndaǵan esepti aqparattar bul ta­laptarǵa saı kelmeıtini anyqtaldy. On­yń syrtynda onda kóptegen qatelik­ter­diń de bar ekendigi belgili boldy. Ry­noktyń kóptegen strategııalyq salasyn­da kú­mán­di málimetterdiń berilgeni an­yqtaldy, olar búgingi kúnniń ózinde-aq shyndyqqa úılespeı otyr. – Mysaly? – Mysal retinde respýblıka boı­yn­sha dızel otynynyń qoldanylýyn boljaý týraly qorytyndyny keltireıik. Bizge negiz retinde alýǵa usynylyp ot­yr­ǵan QR munaı ónimderiniń rynogyn marketıngtik turǵydan zertteý boıynsha 2020 jylǵa deıin dızel otynyn qol­da­ný múldem óspeıdi de, mólsheri jylyna tek 5,8 mln. tonna ǵana bolady dep kú­tilýde. Alaıda, QR Kólik jáne kommýnıkasııalar mı­nıs­trliginiń resmı derekteri boıynsha tek «Batys Qytaı-Batys Eýropa» tranzıttik dáliziniń aıasynda ǵana jáne respýb­lıkanyń ınnova­sııa­lyq-ındýstrııalyq ón­­dirisiniń pármendi damýy arqasynda 2020 jyldyń ózinde-aq jylyna 7 mln. tonna dızel qajet bolady. Osydan kele sala­lyq mınıstrlikter men mekemelerdiń resmı es­eptik boljaýyn eskere otyryp, jylyna 5,8 mln. emes, eń kem degende 9,0 – 9,5 mln. tonna deńgeıinde bolady dep bol­jaýy kerek. Bizdiń Qazaqstanda búgingi kúnniń ózinde-aq jyl saıyn dızel janarmaıyn qoldaný 10 paıyzǵa ósip otyr. Sonymen biz 2010 jyly dızeldi qoldaný 2009 jylmen salystyrǵanda bir jylda 0,4 mln. tonnaǵa óskenin, al ol jyl boıynsha 10-11 paıyz bolatynyn kóremiz. Al osy sııaqty sáıkessizdik­terdi biz kóptep kezdestiremiz. – Mundaı jaǵdaılardyń oryn alýyna ne sebep? – Meniń oıymsha mundaı dálsiz­dik­ter­diń kezigýi alǵa qoıylǵan máseleni she­shýdi durys qarastyrmaýdan. Olaı deý­diń sebebi, 2009 jyly Shymkent mu­naı óńdeý zaýytyn jańasha jabdyqtaý úshin tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme (TEN) jasalǵan bolatyn. Alaıda, bastapqydan-aq bizdiń mamandardyń qa­te­ligi táýelsiz obektıvti TEN daıyn­daı­tyn tapsyrmany oryndaýshyny tań­daý boldy, óıtkeni osy sheteldik or­yn­daýshy sonymen birge tehnologııanyń lısenzıary da edi. Álemdik tájirıbede mundaı jaǵdaı bolmaıdy, óıtkeni múd­deli lısenzıar úshinshi bir tulǵaǵa óziniń tehnologııasyn paıdalanyp TEN daı­yn­daýǵa usynys jasamaıdy. Mine osyndaı negizder jáne marketıngtik zertteýler­diń durys bolmaýyna, sonymen birge usynylǵan qorytyndylardyń elimizdiń ulttyq ekonomıkalyq múddesine saı kelmeýine baılanysty 2009 jyly teh­nı­kalyq keńesterdiń birinde TEN qaıta­dan qaralsyn degen sheshim shyǵaryldy. Osydan keıin zaýytty qaıta jab­dyq­taýǵa jaýapty tulǵalarǵa 2010 jy­ly «Samuryq-Qazyna» ál-aýqat qorynan TEN-di qaıtadan qaraý týraly tapsyrma berildi jáne munaı ónimderiniń ryno­gyn­daǵy jańa trend pen munaı óńdeý salasynda aldyńǵy qatarly álemdik tehnologııalardy paıdalanýdy eskere otyryp, markentıng boıynsha jańadan eseptemeler daıyndaý tapsyryldy. Qazaqstan munaı óńdeý zaýyttaryn qaıta jabdyqtaý úshin TEN daıyndaýǵa baǵyttalǵan QR munaı ónimderiniń ry­no­­gyn marketıngtik jańasha zertteýdi qa­zaq­standyq jaqtyń tapsyrysy boı­yn­sha sheteldik saraptama toby daıyndady. Ol zert­teý tapsyrmany oryndaýshy kom­pa­­nııa­nyń esebinen kóringendeı, Qazaq­stan jerine kelmeı-aq, ıaǵnı, rynoktyń aǵym­dyq jaǵdaıymen tanyspaı-aq jasal­ǵan. Es­eptiń kirispe bóliminde bylaı dep ata­lyp ótken: «osy zertteýdi júrgizgen kezde osynyń aldyndaǵy zertteý kezinde jı­naq­talǵan aqparattarǵa súıendik», ıaǵnı jańa TEN daıyndaýshy aldyndaǵy qaıta qarastyrylǵan TEN materıaldaryn qol­dan­ǵanyn jasyrmaıdy. Al munda sheteldik sarapshylardyń kinási joq. Osy oraıda mynadaı qyzyqty jáıt baıqaldy: saraptaýshy kompanııanyń tehnıkalyq eskirgen qujattyń, ıaǵnı 2009 jyly kompanııa-lısenzıar daıyndaǵan TEN máli­met­terin negizge alýdy usynǵan bir tarmaq qo­sylǵan eken. Al osyndaı kólemdegi memlekettik jobalarda múddeli jaqtyń saraptamasyn qoldanýǵa múldem bolmaıdy! Kórip otyrǵanymyzdaı, jańa táýelsiz TEN daıyndaý múmkin bolmady. Kerisinshe, atap ótkenimizdeı tehnıkalyq tapsyr­mada sarapshylarǵa qaıtadan eski TEN málimetterin negiz retinde alý usynyldy. Bul qandaı maqsatpen jasaldy? Bul jerde ne biliktilik tómendigi nemese el bas­shylyǵy men «Samuryq-Qazyna» ál-aý­qat qorynyń tapsyrmalary múldem eskerilmeıdi. Sebebi ne ekenin bilý bul múl­dem basqa másele, ony áli zertteý kerek, óıt­ke­ni mundaı úlken memlekettik tap­sy­rysty alǵysy kelgen kompanııalar kóp edi... – Taratyńqyrap aıtsańyz... – Memlekettik iri ınvestısııa jaıly áńgime qozǵalǵanda bireýlerdiń múddeleri­niń qorǵalatynyn da joqqa shyǵarýǵa bol­maı­dy. Esterińizge sala keteıin, munaı óń­deıtin zaýyttardy zamanǵa saı qaıta jab­dyqtaý úshin aldyn ala 1 mlrd. AQSh dol­la­ry qajet bolady. Bul óte úlken qarjy, sondyqtan bul máselede áldekim­der múdde­si bolatyny anyq. Shynynda da, nege za­ýyttardy zamanǵa saı qaıta jab­dyqtaýǵa jaýapty menedjerler zertteýlerdi obek­tıvti túrde júrgizgisi kelmeıdi, nege eski málimetterdi qoldanýǵa ty­rysady. Biz úshin mańyzdysy zaýyttardy zamanǵa saı qaıta jabdyqtaý bireýlerdiń bir sáttik múddesine emes memlekettiń uzaq merzimdi qajet­tiligine sáıkes kelýi bolyp tabylady. – Al sizdiń oıyńyzsha ekonomı­ka­nyń uzaq merzimdi múddesi boıynsha rynok­tyń qandaı úrdisteri esepke alynýy kerek? – Búginde biz kóptegen faktorlardy atap ótýimizge bolady, sonyń ishindegi ma­ńyzdylarynyń biri – Qazaqstanda búgingi tańda kúnnen kúnge janarmaıdyń tym kóp mólsherde shyǵarylýy. Alaıda, mun­daı jaǵdaı Reseıde de, Eýropada da, Azııa­da da baıqalady. Onyń ústine dızel oty­nyna suranys únemi ósip otyr. Bul munaı óńdeıtin ónerkásip tehnologııalarynda óń­deýdiń sońǵy qurylymynda benzınniń úles salmaǵynyń asa joǵary bolýyna baıla­nysty. Al qazirgi kezde álemde bar­lyq jerde kólik parkiniń qaýyrt túrde dızelge kóshýi, benzın motorlarynyń komprımırlengen gazǵa kóshýi oryn alýda. Munyń sebebin ońaı túsindirýge bolady: osy eki otyn da benzınnen eki ese arzanyraq. Osy oraıda qaıta jabdyqtaý bastalmas buryn, qazirdiń ózinde Qazaqstanda tym kóp mólsherde benzın shyǵarý jáne ony eksporttaýda qıyndyqtardyń oryn alǵany bizdi oıǵa salady. Munaı óńdeıtin zaýyttardyń ókilderiniń atap ótýinshe 2011 jyldyń qańtar aıy men aqpan aıy­nyń birinshi aptasynyń qorytyndysy boı­ynsha Qazaqstannyń ishki rynogynda benzınniń AI-92 túrine usynys osy ónim­ge degen suranystan birshama artyq bolyp otyr. Barlyq iri munaı qoımalary men munaı óńdeıtin zaýyttardyń qorlary tolyp tur. Osy jyldyń basyndaǵy QR Munaı jáne gaz mınıstrliginiń munaı jáne gaz óner­kásibi bas dıspetcheriniń má­limetteri boı­ynsha tek qazaqstandyq mu­naı qoımalary men QR munaı óńdeıtin zaýyttarynda 234 myń. tonna benzın saq­talýda. Benzınniń bulaı jınalýy tutyný normasynan 2,7 ese asady. Qazirdiń ózin­de-aq respýblıkanyń kóbinese, benzın óndirýge jumyldyrylǵan úsh munaı óń­deı­tin zaýyty, olar irkilip qalady dep da­byl qaǵýda, soǵan baıla­nysty zaýyttar­dyń turyp qalýǵa májbúr bolatyny jaı­ly da eskertilýde. Bola­shaqta bul másele budan da qıyn bolady, óıtkeni, zaýyt­tar­dy qaıta jabdyqtaýdy josparlaý jaǵdaı­ynda jáne eski katkrekıngti tehnologııa tańdaýda mazýttyń bar mólsheri benzın óndirýge jumsalady da, osyǵan baıla­nysty syrtqa shyǵarylýy tıimdi emes munaı ónimniń úlken mól­sherdegi profısıti paıda bolady. Eger rynoktyń damýyn qarastyratyn bolsaq, benzındi paıdalanýdyń artpaı­ty­ny qazirdiń ózinde kórinedi. 2010 jyly benzın boıynsha respýblıkanyń munaı óńdeıtin zaýyttary ony byltyrǵy jyl­men salystyrǵanda birshama kóp mólsher­de óndirgen, alaıda, ımport mólsheri 19 paı­yzǵa az boldy (ıaǵnı, 758 myń. tonna, al 2009 jyly 925 myń tonna bolǵan) jáne syrtqa shyǵarý, ıaǵnı, eksport 2009 jyl­men salystyrǵanda (178 myń. tonna) 3 paı­yzǵa kóbirek boldy (188 myń. tonna). Osy oraıda biz benzındi artyq mólsherde shyǵa­rý men onyń jınaqtalyp qalýy másele­si­ne tirelemiz. Taǵy bir sebebi, ben­zınniń artyq mólsherin satatyn jer joq­tyń qasy. Reseıde de ol kóptep shyǵa­rylady, son­dyqtan bizdiń kórshilerimiz – О́zbekstan, Tájikstan men Qyrǵyzstan­nyń rynogynda reseılik jetkizýshiler oryn alǵan. Munda bizge jaqyn ornalas­qan Omby munaı óń­deý zaýyty men Ýfa­lyq toptyń da úlken mólsherdegi óndi­ristik kólemin de esepke ala otyrý kerek, olar az shyǵynmen sapaly munaı ónim­de­rin shyǵarýda, sóıtip, búgin­niń ózinde-aq qazaqstandyq naryqta óz ónim­derin ótkizý úshin oıyp oryn alyp, bizdiń benzınmen básekege túsýde. Al kórsetilgen marketıngtik zertteýde, kerisinshe, 2020 jyly Qazaqstanda benzındi paıdalaný eki esege artady delingen, sondyqtan ony qazaq­standyq munaı óńdeıtin zaýyttar kóp mólsherde shyǵarýy kerek. Sol sııaqty 2020 jyly Qazaqstanda kólik parkiniń eki esege ósetini jaıly boljam da senimge saı kelmeıdi. Solardy eskere otyryp, zertteýde dızeldi eksportqa shyǵarýdyń áleýettik múmkindikteri esepke alynbaǵan. Dızel otynynyń tapshylyǵy qazirgi tańda Eýropada da, Azııada da ósip otyr. Mysaly, Qytaı ulttyq munaı kompanııasy qańtar aıynda 2011 jyldyń ózinde-aq dızel ja­nar­maıyn jetkizý oǵan degen qajettilik­tiń kúrt ósýine baılanysty daǵdarysqa ti­reledi dep habarlady. CNPC boljamy boı­ynsha QHR-da dızel janarmaıyna sura­nys usynystan 3,5 mln. tonnaǵa ósedi. Sonymen qatar marketıngte avtokólik­tiń tabıǵı komprımırlengen gazǵa kóshý rynogy esepke al­ynbaǵan. Elbasy óziniń sheteldik saparla­rynyń birinen keıin bas­qa elderdegideı bizde nege avtokólikti gazǵa kóshirý qolǵa alynbaǵan degen suraq qoı­dy? Gazdyń baǵasy benzınmen salystyr­ǵan­da eki ese arzan bolyp keledi, sondyqtan Eýroodaqta, QHR, Azııa elderinde bul ry­noktyń qar­qyndy damýy tegin emes. El­basynyń tap­syrmasy boıynsha Qazaq­stan­da «Qaz­trans­gaz» tobynyń enshiles bó­lim­shesi – «Qaztransgaz ónimderi» kompanııa­sy­nyń salalyq baǵdarlamasy daıyndal­ǵan edi. Búgingi tańda eger Mańǵystaý aı­maǵyn alatyn bolsaq, munda avtokóliktiń 60-75 paıyzy gazdy paıdalanýda. «Qaz­trans­gaz» josparynda jylyna naryqqa 400 mln. tekshe metr mólsherinde avto­kó­lik­terge suıytylǵan gaz jetkizý tur, al odan ary qaraı óndiristiń mólsherin 1 mlrd. tekshe metrge deıin arttyrý jos­par­lanǵan. Bul degenimiz – AI-92 benzıniniń mıllıon ton­na­symen para-par degen sóz. Kórip otyrǵanymyzdaı, avtokólikterdi gaz­ǵa kó­shirý benzın jetkizýshilerge shyn má­nin­degi asa úlken básekeles bolyp taby­la­dy. Alaıda, zertteý bul trendti múldem eskermeıdi, kólik gazyn qoldaný ósimi MО́Z jańartý baǵdarlamasyna salynbaıdy. Naryqty marketıngtik jobalaýda so­ny­men birge maıǵa degen suranysty da saraptaý qajet. Bizdiń aldymyzda Qazaq­standa asa joǵary sapaly motor maıymen jáne transmıssııaly maımen qamtamasyz etý degen Prezıdenttiń bergen mindetteme, tapsyrmasy bar. Negizgi, bazalyq maı – bul strategııalyq ónim, bul barlyq jaǵatyn maılardy óndirýge negiz bolatyn maı. Munda búgingi kúndegideı júz paıyz ımportqa táýeldi bolýǵa bolmaıdy, onyń ústine Qazaqstan – asa iri munaı óndiretin el bolyp tabylady. Sonymen birge búgin Reseı, О́zbekstan jáne Túrkimenstan asa úlken mólsherde negizgi maı óndirip qana qoımaı, olardy eksportqa shyǵarady, so­ny­men qatar, sapasy jaǵynan jańa deń­geı­degi, birinshiden (eń tómen sapaly) II-shi jáne III toptaǵy maılardy óndirýge kóshti. Sonyń arasynda, qazaqstandyq MО́Z jańartýǵa jaýaptylardyń arasynda nelikten ekeni belgisiz, qarapaıym turǵyda mıneraldy dep atalatyn sapasy tómen I-shi top negizgi maı shyǵarý kerek degen oı týyndaǵan. Olardyń oıynsha, taıaýdaǵy 10-20 jylda bul maılarǵa suranys ósedi. Múldem túsiniksiz qatynas. Bizdiń kórshi­lerimizdiń óndirisi, kerisinshe, joǵary top maılaryn óndirýdi jańartady, tipti Túr­ki­menstan men О́zbekstanda negizgi maıdyń II-tobyn shyǵarýǵa kóship jatyr. Munyń logıkasy bar. Eskirgen kólik parkin esepten shy­ǵa­rýdyń nátıjesinde Qazaqstanda da, Reseıde de mıneraldy maı tutyný tez azaıyp bara jatyr. «Eýro-5» ekologııalyq standarttar jıeginde tepe-teńdik bar ekendigin eskerýimiz qajet – janarmaı men maı bir birine klastary boıynsha sáıkes kelýi kerek. Al bizdiń reseılik kórshi­le­ri­miz 2014 jyldan bastap ózderinde munaı ón­imderi boıynsha «Eýro-5» standartta­ryn engizbekshi. Bul 2015 – 16 jyldarda ja­ńar­týdyń aıaqtalýyna taman qazaq­stan­dyq maılarynyń I-toptary naryq ótimine eks­porttalmaıdy, el ishinde de tutyný azaıady. – Qazaqstanda sapasy tómen maı ónimin shyǵarý – ótken ýaqyt belgisi. MО́Z-di jańǵyrtýda eski tehnolo­gııa­ny qoldaný osy máseleni týyndatyp otyr­ǵan joq pa? – Bul suraqtyń jaýabyn men de bilgim keledi. Degenmen, berilgen eseptemege qa­rasaq, jaǵarmaılardyń ekonomıkadaǵy su­ra­nysy men baǵasy bir birine saıkes kelmegenin kórýge bolady. Máselen, ja­nar­maı­lardyń II jáne III toptaryn Qa­zaq­standa óndirý paıda alyp kelmedi degen, degenimen, sol eseptemeniń ózinde, Azııa memleketteri, sonymen qatar, Qa­zaq­standa da osy maı­lar­dy óndirýge úlken suranys týdyryp otyr dep aıtylǵan. Qoryta kelgende, qarama­-qaı­shylyq kóri­nip tur desek te bolady. Any­ǵy­raq qa­rasaq, bul eseptemede MО́Z jó­nin­degi saraptamada basqa da qatelerdiń kóptigi sonsha, olardy gazette jarııalaýdyń eshqan­daı jóni joq. Negizi, bul jerde aıta ketetin ma­ńyz­dy nárse, ol memlekettegi munaı ónimde­rin tutyný rynogynyń saraptamasy eko­mıkanyń uzaq merzimdi strategııasyna saı bolý kerektigi. Bul másele tek lısen­zııasy bar kompanııalardyń ǵana emes, sonymen qatar Kólik jáne kommýnı­kasııalar mınıstrligi, Indýstrııa jáne saýda mınıstrligi, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi já­ne Qazaqstan Temir joly sııaqty sala­lyq mekemelerdiń negizdemeleri men esepteýleri negizge alynýy kerek. Qazirgi tań­da biz bul máseleni negizgi dep sanaımyz, óıtkeni, mańyzdy strate­gııa­lyq sheshim qa­byl­daý úshin, keleshekte bul jóninde esh­qandaı túsinispeýshilik jáne qatelikter oryn almaýy úshin. Áıt­pese, qate qa­byl­danǵan sheshim memleket­tiń ınvestısııasyn eski tehnologııaǵa jum­saýǵa ákelip soǵady. Osynyń nátıje­sinde rynokta munaı ón­imderi múldem artyp ketedi nemese jetispeı qalýy múmkin. – Aıtpaqshy, Eýro-5 tehnologııasy­nyń talaptaryna saı bolý máselesine kelsek. Osydan buryn, jańa tehnologııa engizý arqyly janarmaı sapasyn kóterý jóninde áreketter bolǵan. Má­selen, Eýro-4 standartyna sáıkes janarmaı shyǵarý úshin Atyraý MО́Z-in jańartý áreketteri jasalynǵan, degenmen, kerek nátıjege qol jetpedi. Endi, Eýro-5 úlgisine jetý múmkin be? – Tehnologııa – ol strategııalyq má­sele. Bizge janarmaı óndirý jónindegi jo­ǵarǵy sapaly jáne jańa tehnologııa kerek. So­nymen qatar, bul tehnologııa zaýyttar­dyń rynoktyń suranysyna qaraı janarmaı tú­rin ózgerte alatyndaı bolý kerek. Osyndaı máseleler qazirgi tańda «Sam­uryq-Qazyna» ál-aýqat qory aınalysa­tyn negizgi mindettiń biri bo­lyp tur. Son­dyqtan da, bul másele boıyn­sha eshqandaı qatelikter oryn almaýy kerek. Búgingi tańda biz josparlaýǵa degen qı­synsyz kózqarasty baıqap otyrmyz. Munaı óńdeýdegi kez kelgen jobany daıyndaý ba­rysynda óndeletin munaıdyń kepildendirilgen quramyn bilý shart. Sebebi, bul Ba­tys Sibirdiń jeńil munaıy nemese Qum­kól men Qazaqstannyń basqa da aımaq­ta­rynan óndiriletin parafındi aýyr munaı bolýy múmkin. Tehnologııany tańdaý osy­ǵan negizdeledi. Eger biz qazir osy máse­lede jańylatyn bolsaq (zaýyt bir munaı túrine arnalǵan, al óńdeýge basqa munaı tússe), MО́Z-ge jumsalǵan memlekettik ınvestısııalar tekke ketedi. Qazaqstanda mundaı jaǵymsyz tájirıbeniń bar ekenin de aıta ketý kerek. 2006 jylǵy Atyraý MО́Z-in jaraqtandyrýdy eske túsirýge bolady. Tehnologııalyq qujattarda zaýyt munaı­dyń bir túrin óndiredi dep aıtyl­ǵan, biraq, nátıjesinde, ol munaı túri jetkizilmedi. Shıkizattyń joba parametrlerine sáıkes bolmaýynyń nátıjesinde zaýyt talap etilgen sapadaǵy munaı ónimderin shyǵarmady. «Eýro-4» janarmaıy bolady dep ýáde etilgen, al is júzinde zaýyt shy­ǵar­ǵan janarmaı tipti «Eýro-2» talapta­ry­na sáıkes kelmeıdi. Al jobaǵa memlekettik ınves­tısııalardyń qomaqty mól­she­ri jumsalǵan. Demek, alǵa qoıylǵan tapsyrmalar oryn­dalmady, sondyqtan bul zaýyt qaıtadan jańartý baǵdarla­ma­syna engizildi. Eń qyzyǵy, bul oqıǵadan eshkim qory­tyndy shyǵarmady. Qazir 3 MО́Z avtor­lary dál osy qatelikti qaıtalaýda. Usy­nyl­ǵan TEN-de shıkizattyń 50 paıyzyn Reseılik Batys Sibir jeńil munaıy qu­raı­dy dep kórsetilgen. Biraq Reseıdiń uzaq ýaqyt boıy munaı jetkizip otyra­ty­nyna kim kepil beredi? Sonymen qatar ótken jyly Reseı munaıshylary resmı túrde 2014 jyl­dan bastap Qazaqstanǵa Batys Sibir jeńil munaıynyń jeńildik sharttar boıynsha berilýi toqtatylaty­nyn habarlaǵan. – Qazaqstannyń ekonomıkalyq tur­ǵydaǵy múddesin jáne otandyq munaı parametrlerin qarastyrǵanda, qandaı tehnologııa asa tıimdi bolyp tabylady? – Osy suraqqa jaýap berý úshin biz eń aldymen qazaqstandyq munaı óńdeý sa­la­synyń naqty mindetterin eskere otyryp, álemde qoldanylatyn tehnologııalardyń salystyrmaly saraptamasyn júrgizdik. Negiz retinde ataqty GlobalData halyq­aralyq kompanııasynyń daıyndaǵan zertteýleri alyndy. Bul óte myqty saraptaý toby bolyp tabylady: onyń klıentte­ri­niń arasynda tek álemdik aldyńǵy qatar­ly British Gas, BP, World Bank, BASF Corp., korporasııalary ǵana emes sonymen birge belgili bir úkimetter de bar. My­saly, GlobalData saraptamasyn Ulybrı­ta­nııa úkimeti de qoldanady. Sonymen birge biz tıimdi sheshim usy­ný maqsatymen belgili bir tehnologııany qol­danyp janarmaı shyǵarýdyń ózindik quny qandaı bolady degen suraqty da qoıdyq, munda Eýro-5 normasy tazalyǵy jaǵynan onyń aldyndaǵylardan birneshe ese ar­ty­ǵyraq bolyp keledi. Mysaly, eger Eýro-4 túrindegi janarmaıdaǵy kúkirt qu­ra­mynyń shoǵyrlanýy 50 ppm bolsa, Eýro-5-te tek 10 ppm ǵana bolady. Sony­men birge kúkirttiń tehnıkalyq kórsetki­shiniń 10 ppm bolýyn eski tehnologııalyq qondyr­ǵylarda qamtamasyz etý óte qıyn, buǵan qol jetkizý úshin onda óte kóp qosymsha shyǵyndar shyǵýy kerek, al bul eń sońynda kelip ónimniń ózindik qunyn ósiredi. Degenmen, sheteldik sarapshylar tehnologııa­lar­dy salystyrýdy teń jaǵ­daı­da júrgiz­beı­di. Iаǵnı, sarapshylar áde­ıi kantkrekıngke qajetti qondyrǵy sanyn kemitip kórse­te­tin syńaıly. Sol kezde gıdrokrekıng prosesi qymbatqa tú­setindeı áser qaldyra­dy. Onyń quramyna «qajet­siz»: ÝZK jáne gıdrotazalaý sy­ńaı­ly qo­symsha qondyr­ǵy­lar kiredi. Sóıtip, olar jalǵan baǵa saıasatyn ustanamyz dep, qoǵam pikirin memleket úshin tıimsiz eski tehnologııa jaǵyna burady. Zamanaýı gıdrokrekıng prosesine kóptegen elderdegi MО́Z kóship jatyr. Kóshbasshy retinde álemniń damyǵan elderi keledi, al Qa­zaqstanǵa, nege ekeni belgisiz, álemde úles salmaǵy azaıyp kele jatqan eski tehnologııalar qajet eken. Reseıde gıdrokrekıngtik óndiris segiz esege ósti jáne munaı óńdeıtin zaýyttardy jańa tehnolo­gııaǵa saı jańasha jabdyqtaýǵa 12 jańa jobalar júzege asyrylýda. Qazaqstannyń munaı ón­im­deri boı­yn­sha eksporttyq áleýetin sa­rap­qa saldyq. Biz Qazaqstanda ózimizdiń mu­naıymyz bola otyryp, kóptegen sapa­ly munaı ón­im­derin syrtqa shyǵarý tıimdi, óıtkeni olar­dyń qosymsha quny shıki munaıdan birneshe márte joǵary bolyp tabylady. Eks­portty josparlaǵan kezde negizgi másele zaýyttardy qalaı jumys­pen tolyqtaı qam­tamasyz etýge bolady, sóıtip, munaı óńdeý sektorynda mol paıda tabý degen másele. Biz dızeldik janarmaı, avıakerosın men maılar eń tıimdi eksportqa ba­ǵyttalǵan, strategııalyq máni bar jáne tu­raqty túrde dúnıe júzinde joǵary su­ranysqa ıe bolatyn ón­imder bolyp ta­by­lady degen qorytyn­dy­ǵa kelemiz. Qarap kórińizshi: Eýropada dızel tapshylyǵy baıqalady, al Výd Makınzı (Wood Mac­kenzie), kompanııasynyń málimetterine saı 2015 jylǵa qaraı bul tapshylyq 20 paıyzǵa deıin jetetin bola­dy. Azııa na­ryǵynda da suranys áli tolyq qanaǵat­tan­dyrylǵan joq. Sonymen qatar, osy aımaqtardyń barlyǵynda benzındi shamadan kóp óndirý baıqalady. Onyń mól­sherden tys bolýy artýda, óıtkeni, kólikti «dızeldendirý» úrdisi keń taralýda. So­nyń nátıjesinde, gıdrokrekıngke qyzy­ǵý­­shylyq artýda, munda munaıdyń árbir tonnasynan dızel óndirý barlyq jerde birdeı artýda. Álemniń Royal Dutch Shell Plc, BP Plc, Chevron Corporation, Valero Energy Corporation, ExxxonMobil Corpo­ra­tion syndy jetekshi munaı óndeý kompa­nııa­larynyń gıdrokrekıng qondyr­ǵy­la­ry­men jumys isteıtinderi beker em­es. Atap ótetin jáıt, gıdrokrekıng qon­dy­r­ǵy­larynda óndirý isin belsendi túrde qolǵa alǵan elderdiń kóbi – munaıdy ımp­orttaıtyn elder. GlobalData paıym­daý­ynsha, mysaly, Qytaıda gıdrokrekıng qon­dyrǵylarynyń qýaty 2000 jyldan 2010 jylǵa deıin jylyna tórt esege ósti. Týra osyndaı jaǵdaı AQSh –ta da boldy. Polshadaǵy Gdansk munaı óńdeý zaýy­tynda dızel otyny men negizgi maılardy óndirý úshin gıdrokrekıngtiń ekinshi jelisi satyp alyndy. Sonyń nátıjesinde, ózi­niń munaıy joq el shıkizatty álemdik baǵamen satyp ala otyryp, munaı ónim­deriniń eksportyn jaqsy jolǵa qoıdy. Al bul degenimiz, óte tıimdi bolyp shyq­ty: Gdansk zaýytyndaǵy gıdrokrekıng­tiń birinshi jelisi bes jylǵa tolmaǵan ýaqyt ishinde shyqqan shyǵynnyń ornyn toltyryp úlgerdi. Gıdrokrekıngtiń negizgi artyqshylyǵy onyń ekologııalyq jaǵynan tıimdiliginde – basqa tehnologııalarmen salystyr­ǵan­da onyń shyǵaratyn zııandy qaldyqtary birneshe ese kem, al bul Eýro-5 stan­dartyna jetýdegi tapsyrmalardy sheshýdegi jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń atmosferaǵa zııandy qaldyqtardy shyǵa­rýdy tómen­de­tý jónindegi halyqaralyq mindettemelerin, ásirese, Kıot hattama­syn oryndaýda tıimdi. Respýblıkamyz Eýropanyń qatań talapta­ry­na aýysqan kezde biz: benzın, dızel, avıakerosın sııaqty sapaly janarmaı alyp qana qoımaı, sonymen qa­tar mazýt­taǵy jáne pesh janarmaı­yn­da­ǵy kúkirt quramyn azaıtamyz, al bul qalalardaǵy ekologııa­lyq ahýaldy jaqsartýǵa septigin tıgizedi. Gıdrokatalıttik prosester qu­ra­myn­daǵy kúkirttiń úles mólsheri az, zamanaýı standarttardyń kórsetkishine qol jetkizýge múmkindik beredi. Gıdrokrekıngtiń osyndaı tanymal­dyǵynyń qupııasy kórip otyrǵany­myz­daı mynada: ol ózindik quny tómen jaǵ­daıda árbir tonna munaıdan óndiriletin dızel janarmaıy, avıakerosın men negizgi maı nemese benzın shyǵarýdy art­tyrýǵa múmkindik beredi. Al osy jaǵ­daıda gıdrokrekıng basqa júıelerde qa­jet bolatyn qosymsha tazalaýsyz-aq bir­den «Eýro-5» deńgeıindegi eń joǵar­ǵy dárejedegi ónim alýǵa múmkindik beredi. Al Qazaqstan úshin bunyń bári óte mańyzdy bolyp tabylady. Sondyqtan eýropalyq WEFA Energy multi-fuel con­sul­tancy saraptamalyq uıymnyń máli­met­teri boıynsha eki satyly gıdrokrek­ıngtiń ekonomıkalyq turǵydan bereri basqa óndirý tehnologııalaryna qara­ǵan­da birshama joǵary bolyp keledi. Al muny Technip/Purvin & Gertz daıyndaý­shylarynyń ózi de moıyndaıdy, olar jańa aldyńǵy qatarly tehnologııanyń tıimdiligin de atap ótti, alaıda, osynyń bári bola tura, olar Qazaqstanǵa álemdegi eskirip qalǵan qondyrǵylardy usynady. Al gıdrokrekıng ol – munaı shıki­za­tynyń shyqqan sıpatyna qaramastan za­ýyttarda óndirilip alynatyn ónimderdiń tolyqtaı sapaly bolýyn qamtamasyz etetin birden bir tehnologııa. Al Qazaq­standa óndiriletin munaıdyń kórsetkish­teri ken ornyna, tereńdigine taǵy basqa faktorlarǵa baılanysty qatty ózgeredi, al bul da biz úshin óte mańyzdy. So­nymen qatar, gıdrokrekıngti qoldanǵan­d­a zaýyttar naryqtyń ózgeretin tala­byna saı birden kóshe alady. Mysaly, benzındi kóbirek óndirý kerek delik – zaýyt gıdrokrekıngtik qondyrǵylardyń kórsetkishterin sáıkestendirip daıyndaı­dy da, benzın shyǵarady. Al avıajanarmaı ne dızel kerek pe – marhabat. Basqa júıeler muny qamtamasyz ete almaıdy. – Shıkizat máselesine oralsaq. Biz kóbinese mamandardan bizdiń munaıdyń sapasy basqalarǵa qaraǵanda tómen degen pikirlerdi estımiz, sondyqtan olardy óńdeý qıynǵa soǵa ma? – Iá, bizdiń munaı birshama kúrdeli bolyp keledi. Alaıda, kórshi Tatarstanda munaı sapasy bizdegiden de nashar. Alaıda, olar «Taneko» kompanııasynyń munaı óńdeıtin jáne munaı men hımııa kesheni boıynsha qýaty 14 mln. tonna jáne óńdeý múmkindigi 98 paıyzǵa deıin bolatyn gıdrokrekıng tehnologııasyn qoldanatyn jáne joǵary klasty negizgi maılar óndiretin jobany jolǵa qoıdy. Onyń bas jobashysy bolyp ataqty reseılik kompanııa «VNIPIneft» shyq­ty. Bul jobalaý uıymy Reseı Fede­rasııasy Úkimetiniń strategııalyq seriktesi bolyp tabylady da, olar barlyq iri-iri jobalardy júzege asyrady. О́tken jyly Pavlodar MHZ-da ótken jına­lys­tardyń birinde «VNIPIneft» dırek­tory, Gýbkın atyndaǵy Reseı memlekettik munaı jáne gaz ýnıversıtetiniń pro­fessory jáne munaı óndeý kafedra­sy­nyń meńgerýshisi V.M.Kapýstın Qazaq­stannyń 3 MО́Z-inde gıdrokrekıng teh­no­logııasyn engizý qajet ekenin málim­dedi. Bul munaı sapasyna degen táýel­dilikti joıyp, eń joǵary sapaly munaı ónimderiniń barlyq túrin óndirýge múm­kindik beredi. – Shynynda, munaı óńdeý za­ýyt­taryn zamanǵa saı qaıta jabdyq­taý­da Munaı jáne gaz mınıstrligine du­rys tehnologııa tańdaý kerek. Siz atap ótken jáıtterge qaraǵanda áli de isteıtin qyrýar sharýa bar sııaqty. Ál­de bul másele ekonomıkanyń tala­by­na oraı qarastyrylyp bolǵan ba? – Bul másele bir qaraǵanda qıyn da emes. Árıne, biz zaýyttardy bes-alty jyldan keıin qaıtadan ózgertpes úshin jańa zamanaýı tehnologııany qolda­nýy­myz kerek. Sonymen birge birqatar stra­tegııalyq faktorlardy eskergenimiz jón. Birinshiden, bizge ónimniń sońǵy ózindik quny asa joǵary bolmaýy qajet. Ekinshiden, ónim sapaly bolýy kerek. Munaı jáne gaz mınıstrligi negiz retinde Eýro-5 standartyn alǵan, sondyqtan, za­ýyttar jańasha jabdyqtalǵannan keıin týra osyndaı deńgeıdegi munaı ónim­derin shyǵarýǵa baǵyttalýy kerek. Úsh­inshiden, biz aıtyp ketkendeı, bul sala tek qana strategııalyq mańyzdy degen munaı ónimderine degen ishki qajetti­likti ǵana qanaǵattandyryp qoımaı, sonymen birge eksportqa da baǵyttalýy kerek. О́zderiniń munaıy joq, biraq elge engizilgen mu­naıdy belsendi túrde óń­deı­tin, tek janarmaı men maı ǵana eks­portqa shyǵa­ra­tyn elderdiń, mysaly bizge osyndaı us­ta­nymnyń qanshalyqty tı­imdi ekenin kórsetedi. Bizge munaı ón­diretin el retinde osy tájirıbeni eskerý kerek, biz Qa­zaq­stanǵa ondaǵan jyldar boıy sapasy tómen janarmaı men onyń tapshylyǵy týraly qıyndyqty umytty­ryp ketetin tehnologııany tańdap alýy­myz kerek. Sapaly janarmaı bolýy bi­z­diń halyqtyń densaýlyǵy úshin de ma­ńyzy zor, ol ásirese, kólik parki da­my­ǵan iri-iri qa­la­lar úshin erekshe ma­ńy­z­dy. Sonymen, biz memlekettiń strategııa­lyq múddesin jáne onyń uzaq jyldarǵa degen josparyn eskerýimiz kerek. Ja­qynda ótken “Nur Otan” partııasynyń sezinde Elbasymyz Qazaqstanǵa damy­ǵan elderdiń jetistikterine negizdelgen eń aldyńǵy qatarly jáne zamanaýı tehnologııalardy engizý kerektigin taǵy da basa atap ótti. – Egjeı-tegjeıli áńgimeńizge rahmet! Áńgimelesken Erkin SAǴYNDYQULY.