Umytylmas esimder

Abaıtaný men shákárimtanýǵa ólsheýsiz úles qosqandar barshylyq desek, Árham Ysqaqov pen Ahat Qudaıberdıev syndy qos aqsaqal solardyń biri ǵana emes, biregeıi bolatyn. Bıylǵy jyly Árham Kákitaıulynyń týǵanyna – 125,  al soń­ǵysyna 110 jyl tolyp otyr. Osyǵan oraı jyldyń sońǵy shıreginde Semeıdegi Abaı respýblıkalyq qoryq-murajaıynda «Asyldardyń synyǵy»  atty ádebı-tanymdyq tartymdy kesh ótti. Abaıdyń balasyndaı bolyp ketken Kákitaı Ys­qaqovtyń 1909 jyly Peterborda hakim aqyn­nyń alǵashqy óleńder jınaǵyn shyǵarǵanyn kózi qa­raq­ty oqyrman jaqsy biledi. Ákesi 1915 jyly qaıtys bolǵannan keıin, danyshpan aqynnyń mu­rasyn jı­nastyrýdy Árham óz qolyna alǵan. Bul kisi Abaı atasy ómirden ótkende oń-solyn ba­ǵam­dap úlgergen, jasy jıyrmany shamalaǵan azamat bolatyn. Jıyrmasynshy jyldardyń basynda Abaı ósıe­timen, jas ta bolsa at jalyn erte tartyp mingen Muhtar Áýezovtiń aqyl-keńesimen eldi oty­ryq­shylyqqa baýlý maqsatynda Baqanas ózeni boı­ynda zaman talabyna saı artel uıymdastyrǵan da osy kisi bolatyn. Igilikti sharýanyń basy-qasynda Shákárim qajynyń da aqylshy bolyp júrgeni tarıhtan belgili. Sonyń nátıjesinde mektep, aýrýhana jáne monsha salynsa, egin egilip, mal ósirildi. Alaıda eldiń aýzy aqqa tıe bastaǵan sátte Yr­ǵyzbaı urpaǵynyń dúnıesi qaıta kóbeıe tústi degen jalamen qýǵyn-súrginge ushyraǵan. Oǵan jasyp-jabyrqamaǵan Árham araǵa biraz jyl salyp Muhańnyń uıǵarymymen Abaıdyń Semeıdegi murajaıyn jabdyqtaý isine kiristi. Iаǵnı, kezinde aqyn tutynǵan kóptegen zattar Árhamnyń atsalysýymen murajaıǵa tabystalǵan. Sóıtip, aqyn týraly el aýzynda júrgen jetpisten asa estelik jınap, murajaı qoryn odan ári baıyta tús­ken edi. Atasy Abaı týraly 200 betke jýyq estelik jazyp qaldyrǵan. Estelikke sol kezdegi saıasat saldarynan Muhańnyń áıgili roman-epopeıasyna enbeı qalǵan oqıǵalardy kóptep kezdestirýge bo­la­dy. Árhamnyń bul eńbegi ádebıetimizdiń jana­shy­ry, belgili synshy-ǵalym Esmaǵambet Smaıylov­tyń tarapynan laıyqty baǵalanǵan. Árham Ká­ki­taıuly sonymen qosa, Abaı urpaqtary jóninde mol maǵlumat jınastyrǵan bolatyn. Al 1945 jyly jaryq kórgen aqynnyń akademııalyq tolyq jınaǵyn shyǵarysýǵa da qyzý atsalysqan. Árham aqsaqaldyń abaıtanýdaǵy eńbegi jónin­de aıta berse, áńgime kóp. Kezinde Jıdebaıda Abaı turǵan úıdiń maketin naqtylap bergen de osy kisi bolatyn. Keıinnen Jıdebaıdaǵy aqyn mura­jaıy sol maket úlgisimen qaıta salynǵan. Árham­nyń Abaı tárbıesimen shyǵarmashylyqpen, doıby, toǵyzqumalaqpen aınalysýy óz aldyna bir áńgime. Ol bul oıyn túrlerinen tek oblys, respýblıka ǵana emes, Orta Azııa jeńimpazy atanǵan. Endi Shákárimuly Ahat aqsaqalǵa keletin bol­saq, bul kisi joly bólek adam bolatyn. Ol Shá­kárim qajynyń óshpes murasynyń búgingi kúnge joǵalmaı jetýine aıryqsha eńbek sińirgen jan. Sol maqsatpen ol ákesiniń óleńderi men das­tan­daryn respýblıkalyq Ǵylym akademııasyna, al án murasyn akademık Ahmet Jubanov arqyly kon­ser­vatorııaǵa tabystap ketti. Iаǵnı, Ahat aqsaqal ákesiniń mol murasy túptiń túbinde halqyna asyl qazyna bolyp qaıta oralatyndyǵyna sengen. Muny bir desek, ekinshiden, ákesiniń otyz jyl qurqudyqta jatqan súıegin bir túıirine deıin qaldyrmaı arshyp, jınastyryp alyp, Jıde­baı­daǵy aǵasy Abaıdyń janyna arýlap qaıta jerleýi Ahańnyń ólsheýsiz erligi dese de bolady. О́ıtkeni, bul shaqta 1959 jyly aqtalǵan Shákárim qajy esimin ataýǵa qaıtadan tyıym salynǵan bolatyn. Ahat aqsaqaldyń ózi de shyǵarmashylyqpen aı­nalysqan adam. Al ustazdyq qyzmeti muny qansha qýdalaǵanmen, sol kezdegi ókimet tarapynan laı­yq­ty baǵalanǵan. Ol ómiriniń sońǵy jyldary Jı­de­baıdaǵy Abaı murajaıynyń meńgerýshisi, odan bergi kezeńde murajaıdyń Semeı qalasyndaǵy basty ǵımaratynda qyzmet etip, abaıtaný ǵylymyna zor eńbek sińirgen. Mine, osy týraly atalǵan murajaıda ótken áserli keshte tartymdy baıandama jasaǵan murajaı qyzmetkerleri Shynar Sadyqova men Aıtjamal Aryqbaevanyń, basqa da estelik aıtqan adam­dar­dyń sózderinde jan-jaqty qozǵaldy. Keshke qa­tysýshylar aqyn murajaıynyń jetpis jyldyǵy aıasynda ótken bul sharaǵa rıza bolyp tarasty. Kesh Abaı, Shákárim ánderimen órnekteldi. Abaı, Shákárim álemin zertteý bir kúnge syımaıtyn aýqymdy shara desek, osyndaı ıgi isterdiń qa­jet­tiligi aıtpasa da túsinikti. Dáýlet SEISENULY. Semeı.