Buǵan deıin habarlanǵanyndaı, aldyńǵy kúni Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev respýblıkalyq BAQ jýrnalısterimen kezdesken bolatyn. Prezıdentke Nurtóre Júsip («Aıqyn» gazeti), Bıgeldi Ǵabdýllın («Central Asia Monitor» gazeti), Artýr Platonov («KTK» telearnasy), Iýlııa Sınchýk («Habar» agenttigi» AQ), Nurlan Erimbetov («Astana» telearnasy), Lázzat Tanysbaı («Qazaqstan» RTRK» AQ) birqatar kókeıkesti suraqtar qoıýǵa múmkindik alǵan edi. Búgin biz Memleket basshysymen sol suhbattyń mátinin jarııalap otyrmyz.
Iýlııa SINChÝK: – О́tken aptada Sizdiń Qytaıǵa memlekettik saparyńyz bolyp ótti. Bul bıylǵy jylǵy alǵashqy sheteldik saparyńyz. Ol kezdeısoq bolmasa kerek, óıtkeni, Qytaı Qazaqstanmen tek shektesip qana qoımaıdy, sondaı-aq bizdiń basty strategııalyq áriptesterimizdiń biri bolyp tabylady. Siz júrgizilgen kelissózder qorytyndysyn qalaı baǵalaısyz?
ELBASY: – Men QHR-ǵa memlekettik saparymnyń qorytyndysyn joǵary baǵalaımyn. О́tken kelissózder aýany men olardyń mazmuny Qazaqstan – Qytaı qarym-qatynasynyń tatý kórshilik, áriptestik jáne ózara senim sıpatyn tolyqtaı kórsetip berdi. Táýelsizdiktiń 19 jyly ishinde men osymen Qytaıǵa 15-shi ret sapar jasappyn.
Bizdiń ekijaqty qarym-qatynastarymyzdyń tabysty damý negizinde berik ekonomıkalyq irgetas jatyr. Qytaı – Qazaqstannyń álemdegi negizgi ekonomıkalyq áriptesteriniń biri jáne Qazaqstan ekonomıkasyna jetekshi ınvestor. О́tken jyly ekijaqty saýda-sattyq kólemi 20 mıllıard dollarlyq shekten asty. QHR elimiz úshin basty eksport rynogy bolyp tabylady jáne Qazaqstanǵa ımport kólemi jóninen ekinshi orynǵa shyqty. Aýqymdy energetıkalyq jobalar tabysty júzege asyrylýda. Qazaqstanda joǵary jyldamdyqtaǵy «Astana – Almaty» jolaýshylar temir joly magıstrali qurylysyn birlesip júrgizý týraly ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi.
Qazaqstan «Batys Eýropa – Batys Qytaı» transqurlyqtyq avtomobıl dálizi qurylysy jobasy men «Jetigen – Qorǵas» temir jol magıstrali qurylysy jobasyn júzege asyrýdy jalǵastyrýda. Transshekaralyq ózender sýlary sapasyn qorǵaý týraly úkimetaralyq kelisimge qol qoıyldy. Astanada Qytaı – Qazaqstan sýperkompıýter ortalyǵyn qurý týraly jáne bizdiń respýblıkamyzda ınnovasııalardy úırenip, engizý úshin Qazaqstan-Qytaı ýnıversıtetin ashý týraly ýaǵdalastyqtardyń bolashaǵy zor.
Nurtóre JÚSIP: – Qurmetti Nursultan Ábishuly, bıylǵy Joldaýyńyzda jańa áleýmettik saıasattyń negizin qalap berdińiz. Osy saıasattyń túpki máni nede? Bizdiń Qazaqstan halqyna onyń qandaı áseri bolady, osy jaǵyn aıtyp berseńiz.
ELBASY: – Bul ózi táýelsizdik alǵannan bergi aıtylyp kele jatqan áńgime. Barlyq atqarylǵan jumystyń, sharýanyń túptep kelgendegi negizgi maqsaty – halyqtyń ál-aýqatyn túzeý. Memlekettiń qorjynynda qansha qarajat bar bolsa, sonyń barlyǵy halyq úshin jumsalady, biraq qıyn-qystaý jaǵdaı týa qalsa, qysyldyrmaıtyndaı qorymyz da bolýǵa tıis.
Buryn, Keńes Odaǵy kezinde bizdiń ken baılyǵymyzdyń barlyǵyn áketip jatyr deıtinbiz, endi sonyń bári óz qolymyzda. Eń aldymen, biz ekonomıkany jóndeýge kúsh salýdamyz. 2020 jylǵa deıingi údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn qolǵa aldyq. Oǵan qaı jyly, qansha qarajat bóletinimizdi, qaı baǵyttarda, qalaı órbıtininiń barlyǵyn aıqyndap aıttyq.
Oǵan deıin mádenıetke kóńil bólindi, tilge mán berýdemiz, ony da bilesizder, al endi qazir halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn naqty sóz etetin ýaqyt keldi. Osy jylǵy Joldaýdyń áleýmettik baǵytty betke alýynyń birneshe túıini bar. Birinshisin – ındýstrııalyq baǵdarlama jaıynda jańa aıtyp kettim, ekinshisi – bilim berý máselesi. Úshinshisi – densaýlyq saqtaý. Tórtinshisi – úı qurylysy, turǵyn úı máselesi. Besinshisi – 3800 aýylǵa aýyz sý aparý, olarda qazir sapaly aýyz sý joq. Aýyl sharýashylyǵyn kóterýge 2002 jyldan beri qyrýar kómek jasaýdamyz.
Bilim berý máselesine keletin bolsaq, eń birinshi maqsat – mektepke deıingi bala tárbıesimen aınalysatyn balabaqshalar salý alǵa shyǵyp, 2020 jylǵa deıin búldirshinderdi tolyǵymen balabaqshamen qamtamasyz etý. Osy oraıda bir jyldyń ishinde-aq qyrýar jumys jasaldy. Basqa maqsattarǵa paıdalanylyp kelgen burynǵy balabaqshalar qaıtarylyp alyndy, jańadan balabaqshalar salyp jatyrmyz. Osylaısha balabaqshalarmen qamtamasyz etýdi burynǵy 27 paıyzdan 40 paıyzǵa kóterdik. Bul jumysty ári qaraı jalǵastyra berýge tıispiz. Sebebi, ol úlken áleýmettik másele. Birinshiden, balalardyń aqyl-oıy, oı-órisiniń negizi 3 jastan 6 jasqa deıin qalanady deıdi. Ekinshiden, bala ózimen teńdes, qatarlastarymen birge ósedi, úshinshiden, olardyń ata-anasynyń jumys isteýine jaǵdaı týady. Bul bir jaǵy bolsa, ekinshiden, biz báribir 12 jyldyq bilim júıesine kóshýge tıispiz. Sol úshin elimizde 400 mektep salynýy kerek. Jergilikti ákimder 200 mektep, memleket 200 mektep salsa másele sheshimin tabady. Ekinshi aıtarym, jastarǵa kásibı mamandyq berý jumysy. Joǵaryda ındýstrııalyq baǵdarlama jasaldy dep jatyrmyz. Al sol zaýyt, fabrıkalarda kim jumys isteıdi? Sondyqtan kásibı bilim berýmen aınalysamyz. Halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterýde jumyspen qamtý degen asa mańyzdy másele.
Joǵary bilimge kelsek, Astanada ashylǵan halyqaralyq ýnıversıtet basqalarǵa úlgi bolsyn dedik. Joǵary oqý orny sondaı bolýy tıis, Batystyń joo-lary janynda ǵylymı ortalyqtar jumys jasaıdy. Al bizdegi ýnıversıtettegi ǵylymı ortalyqta medısına jóninen adamnyń ómirin uzartatyn, jasańǵyratyn, basqa nanotehnologııalardy paıdalanyp zertteıtin zerthanasy bolady. Astanada salynǵan 7 aýrýhananyń barlyǵy sol ýnıversıtetpen jumys júrgizedi. Ekinshi másele – energetıka. Energetıka bolǵanda, jeldi, kúnniń qýatyn paıdalanatyn, basqa da dástúrli emes qýat kózderin ıgilikke jaratý. Úshinshisi – ınjenerlik baǵyttar. Bizdiń oıymyzda, 2020 jylǵa deıin elimizdegi 2-3 ýnıversıtet dúnıejúzilik deńgeıge jetýi tıis.
Densaýlyq saqtaý máselesine toqtalsaq, mysaly, qazirgi kúni jas bosanǵan analardyń ólimi 20 paıyzǵa tómendedi, adam ólimi de 30 paıyzǵa azaıdy. Onyń ishinde densaýlyq saqtaý salasyn kóterýge aýrýhanalar salyp jatyrmyz, dárigerlerdi daıyndap jatyrmyz, elimizdiń túkpir-túkpirine medısınalyq poıyzdar jiberýdemiz, arnaıy jasalǵan fýrgondar, jasaqtalǵan gospıtal – tikushaqtarymyz bolady. Mysaly, iri kúre joldardyń boıynda qansha adamdardyń apattardan ómirleri qıylyp ketip jatyr? Eger sol jerge medısınalyq mamandanǵan járdem der kezinde jetse, qansha adam qutqarylar edi. Jartysyn aman alyp qalýǵa bolady. Osynyń barlyǵyn esepteı kelgende negizgi maqsat – adam ómirin uzartý. Osyǵan deıin qazaqstandyqtardyń ortasha jasy 66 bolsa, sony 72-ge jetkizsek deımiz. Meniń oıymsha, biz ony odan árige de apara alamyz. Sebebi, joǵaryda aıtylǵan analardyń, balalardyń ómiriniń saqtalýy, týberkýlez, júrek-qan tamyrlary aýrýlary deıtindermen kúresterdi osy baǵytymyzda júrgize bersek oǵan da jetemiz. Al adam ómirin uzartýdan artyq qandaı bıik maqsat bolýy tıis? Bizdiń medısına salasyna bólip otyrǵan qarajat osyǵan jumsalatyn bolady.
Taǵy bir mańyzdy mindet – adamdardy, ásirese, aýyldy jerlerde jumyspen qamtamasyz etý. Biz qazirdiń ózinde aýylda kásipkerlikpen aınalysqysy keletinderdi nesıemen qamtamasyz ete alamyz. Qajet dep tapqandar memleket esebinen qosymsha mamandyq ala alady, ol mamandyǵy boıynsha jumys tabýyna járdemdesedi. 2015 jylǵa qaraı 1,5 mln. adam oqýdan ótedi. Jolaı aýyldarda aýyz sý problemasyn, jylýmen qamtamasyz etýdi, kanalızasııa júıesin tóseýdi sheshemiz.
Mine, osynyń barlyǵy Joldaýdaǵy áleýmettik qoldaýdyń quramdas bóligi.
Bıgeldi ǴABDÝLLIN: – Qurmetti Nursultan Ábishuly, jaqynda «Nur Otan» partııasynyń HIII sezi, bir demde deýge bolady, joǵary deńgeıde ótti. Sizdiń sózińiz kópshilikke óte unady. О́ıtkeni, ol bolashaqqa, perspektıvaǵa, ásirese, áleýmettik blokqa baǵyttalǵanymen unamdy shyqty. Siz Úkimettiń aldyna jyl saıyn 6 mıllıon sharshy metr turǵyn úı salý týraly mindet qoıdyńyz. Bul – mańyzdy áleýmettik-ekonomıkalyq mindet. Jalpy, Qazaqstan tarıhy qurylystyń mundaı qarqynyn áli bilgen joq. Atalǵan mindet qalaı sheshiletin bolady?
ELBASY: – Biz turǵyn úı qurylysyna, esterińizde bolsa, 2007-2008 jyldary naqty kiristik. Nátıjesinde 2008 jyl men 2010 jyl aralyǵynda 19 mıllıon sharshy metr turǵyn úı salyndy. Bul sandy úshke bólsek, jyl saıyn 6 mıllıon sharshy metrden keledi eken. Ol naǵyz dúbirli kezeń edi. Bankter shetelderden nesıe ala alǵandyqtan, qurylysqa aqsha salý tıimdiligimen erekshelendi. Investor úıler salyp, sol jerde-aq sata alatyn. Sondyqtan men qazir Úkimetke atalǵan salada odan ári qandaı is-qımyl jasaýǵa bolatynyn saraptaýdy tapsyrdym. Bizde turǵyn úı qurylysyn jınaqtaý júıesi bar. Soǵan sáıkes adam úsh jyl ishinde óz betinshe turǵyn úı qunynyń jartysyn jınaqtaı alady. Biraq túrli suranystar bar, bireýlerge 50 «sharshylyq» bir bólmeli páter, al ekinshi bireýlerge 200 «sharshylyq» páterler qajet. Bir sózben aıtqanda, árkim óz múmkindigine qaraı tańdaý jasaıdy.
Adam 50 paıyzyn jınaqtaǵan jaǵdaıda qalǵan 50-in oǵan bank usynady, sóıtip, páterdiń tolyq somasy jınaqtalady. Búginde memleket ákimdikterge olar úıler salý úshin arnaıy qarjy qarastyryp keledi. Ákimdikter Úkimettiń bir tıynnyń da qurylystan basqa jaqqa ketpeýin baqylaýymen turǵyn úı salǵan kezde bankter turǵyn úı qurylys jınaǵy júıesi boıynsha páterlerdi satyp alady. Qazirgi kezde osyndaı shemamen páterler satyp alýǵa 17 myń otbasy daıyn. Páterge kirgennen keıin ıesi qalǵan jarty qunyn 15-20 jyl boıy, tóleý kestesine sáıkes, bank arqyly óteı bastaıdy. Ákimdik qazirdiń ózinde aqshany keri qaıtaryp aldy jáne ony odan ári salyp jatyr. Bank turǵyn úı satyp alýdy qarjylandyrady.
Budan bólek memleket kommýnıkasııalarǵa qarjy shyǵyndap, qurylys úshin alań daıyndaıdy. Osylaısha, memleket úı salatyn menshik ıesiniń mindetin 20-25 paıyzǵa jeńildetedi. Sebebi, barlyq kommýnıkasııalardy – jylýdy, elektr qýatyn, kanalızasııany jáne taǵy basqalaryn tartýdy óz moınyna alady.
Tórtinshiden, memlekettik jaldyq turǵyn úı qurylysy jalǵasýda. Atalǵan baǵytqa bıýdjettik salymdar da jeńildiktermen berilýde. Bul «jan bitip», tolyq kúshinde jumys isteı bastaǵan bankter úshin tıimdi. Bul qazaqstandyqtar úshin tıimdi. Biraq osyndaı shyǵyndardy jabý úshin adam jumys isteýi jáne tabys tabýy tıis.
Mine, osylaısha memlekettik qyzmetshilerge 1 shildeden bastap eńbekaqysynyń ósýi de olardyń turǵyn úı qurylys jınaǵy baǵdarlamasyna qatysýyna múmkindik beredi. Jáne, bizdiń esebimiz boıynsha, biz jylyna 6 mıllıon sharshy metr turǵyn úı deńgeıine qaıta shyǵamyz.
2011-2014 jyldarǵa arnalǵan turǵyn úı qurylysy baǵdarlamasyn júzege asyrý barysynda shamamen 796 myń sharshy metr turǵyn úı salynatyn bolady. Bul maqsatqa Úkimet 127 mıllıard teńge kóleminde qarjy bólmek. Kommersııalyq qurylysty qarjylandyrý maqsatynda ekinshi deńgeıli bankterdi qorlandyrý úshin 70 mıllıard teńge qarastyrylǵan jáne jyl saıyn shamamen 2,4 mıllıon sharshy metr turǵyn úı salý josparlanyp otyr.
Turǵyn úı qurylystary aýdandarynyń ınjenerlik kommýnıkasııalary qurylysy úshin memlekettik bıýdjetten qosymsha qarjylandyrý qarastyrylǵan. Bul 3 mln. sharshy metr memlekettik jáne kommersııalyq turǵyn úıdi mejelengen ýaqytynda paıdalanýǵa berýdi qamtamasyz etedi. Osy tetik aıasynda Astana men Almatynyń seriktes qalalarynyń ınjenerlik ınfraqurylymdaryn damytý belgilenip otyr.
Memlekettik jaldyq turǵyn úı qurylysyna qatysty aıtatyn bolsam, bul maqsattarǵa shamamen 40 mıllıard teńge qarastyrylǵan jáne 680 myń sharshy metr turǵyn úı salý boljanýda.
Lázzat TANYSBAI: – Qurmetti Elbasy, Siz Qazaqstandaǵy orta jáne shaǵyn kásipkerliktiń damýyna aıryqsha qamqorlyq kórsetip kelesiz, bolashaqta osy salaǵa memleket tarapynan qandaı qoldaý kórsetiledi jáne qandaı mejelerge jetý kózdelip otyr?
ELBASY: – Biz – naryqty ekonomıkaly memleketpiz. Sondyqtan osy jaǵdaıda jumyssyzdarǵa jumys beretin, ekonomıkany kóteretin, memleketti turaqty etetin orta tap bolyp tabylady. Táýelsizdiktiń birinshi kúninen aıtyp kele jatqanym – osy shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý máselesi. Olardyń jumysyna kedergi bolmasyn dep qansha ret tekserýlerge moratorıı jarııaladyq. Osy salada tekserý, olardyń jumys jasaýyna ruqsat berý jaıyn qaradyq, olardy jeńildettik. Tekserý jaıynda arnaıy zań qabyldandy. Mysaly, keıbir kásiporyndar – tamaq, densaýlyq saqtaý jaǵyndaǵy bıznestegiler jylyna 1 ret tekserilýi tıis, keıbireýlerin 3 jylda bir-aq ret tekserse de bolady, mysaly, óndiristegilerdiń barlyǵy óz qalpynda jumys jasap jatsa, 5 jylda tekserse de bolady.
«Bıznes – 2020» degen baǵdarlama qabyldandy. Ol baǵdarlama boıynsha isker adamdar nesıeleri tóleminiń biraz bólshegin memleket óz moınyna alyp otyr. Mysaly, bank 12 paıyzben berse, onyń 5 paıyzyn memleket tóleıdi. Ondaıdy qaı el jasap otyr? Biz ǵana jasap otyrmyz. Ekinshiden, jergilikti bılikke, ákimderge olardy qoldaý, jaǵdaı jasaý máselesin qoıyp otyrmyz. Al negizinen aýylda da, qalada da jumys bar. Maǵan osy máselemen shuǵyldanyp júrgen adamdardyń aıtýy boıynsha, aýylda isteıtin 100 kásip túri bar. Soǵan sol jerdiń azamattaryn úıretý kerek, qalaı, neden bastaý kerektigin túsindirgen jón. Oǵan qalaı qarajat alyp, jasaǵan nemese óndirilgen ónimin, buıymyn qalaı satýdyń jolyn úıretse, halyqtyń ál-aýqatyna ol tikeleı áser etedi. Eger halyq osy jolmen shuǵyldanatyn bolsa, shaǵyn jáne orta kásip órkendeı bermek.
О́nimniń 70-80 paıyzyn shaǵyn jáne orta bıznes óndiretin damyǵan memleketter daǵdarystan óte qınalmaı ótti. О́ıtkeni, shaǵyn bıznes – bul óte ıilmeli óndiris. Kásipkerler rynoktardaǵy suranysqa baǵdar jasap, naqty talap etilip otyrǵan jáne satylatyn ónimderdi ǵana óndiredi. Onyń ústine biz alyp kompanııalar týraly másele qoıyp otyrǵan joqpyz, eger qandaı da bir kásiporynda 5, 20, 30 adam jumys istese, munyń ózi jetistik.
Bárińizge, ásirese, jastarǵa mynany aıtqym keledi. Qazaqstanda barlyq jerde, túrli salalarda jumys bar. Kóptegen jas mamandar, shyn máninde eńbekpen qamtylmasa da, 500 dollar eńbekaqy alatyn jumysqa barmaıdy, olarǵa 1000 jáne odan joǵary eńbekaqy ber. Aýyldaǵy kóptegen adam jer telimi, maly, jaqsy úıi bolsa da jumyssyzbyz dep jylaıdy. Mundaı kóńil-kúı bolmaýy tıis. Memleket jumys úshin barlyq jaǵdaıdy jasady, bankter aýyl turǵyndaryna nesıe berip jatyr.
Daǵdarystyń da jaqsy jaqtary bar, óıtkeni, ol merzimi ótken, qajetsiz nárseniń bárinen aryltyp, barlyq jaqsy men jańa úshin óris daıyndaıdy. Árıne, nesıelerdi qaıtarýǵa qatysty másele bar, biraq memleket olardy sheshý ústinde. Alaıda, kómek oǵan naqty muqtaj jáne áleýetke ıe kásiporyndarǵa ǵana kórsetiletin bolady. Mysaly, elimizdiń ońtústigindegi toqyma nemese jip óndiretin fabrıkalarǵa degendeı. Biz atalǵan ónim Italııada jáne búkil álemde suranyspen paıdalanylatynyn bilemiz jáne sondaı kásiporyndarǵa kómektesý kerek. Biraq tyǵyryqtan shyǵýdyń eshbir jolyn taba almaı júrgen kásiporyndar da bar, ondaılardy bankrottyq prosedýralaryna ákelý qajet, onyń ornyna basqa ınvestor nemese basqarýshy kelýi tıis. Rynoktyń tabıǵaty osyndaı, biz ómir súrip otyrǵan ýaqyt erejesi osyndaı.
AQSh-ta, máselen, mıllıondaǵan fermerlik sharýashylyqtar jyl saıyn bankrotqa ushyrap, mıllıondaǵan basqalary olardyń oryndaryn basyp jatady. Mundaı qatań erejeni qabyldaý qajet, bıznesti shynyqtyratyn naǵyz básekelestik te osy.
Bútindeı alǵanda, árıne, bizdiń sheneýnikterimizdiń mádenıeti joǵarylap, sottar durys jumys istegen jaǵdaıda isti durys jolǵa qoıýǵa bolady. Árbir adam qazaqstandyq armanǵa qol jetkize alady.
Biz úshin asa mańyzdy taǵy bir másele – iri ulttyq kompanııalardyń aksııalaryn halyqqa satý – halyqtyq IRO, aýdarmasynda aksııalardy bastapqy ornalastyrý degendi bildiredi. Aksııalar birneshe satyda ótedi. Bıyl biz «QazMunaıGaz» Barlaý О́ndirý», ıaǵnı tikeleı munaı men gaz óndiretin bólimsheler aksııalary boıynsha synaq jasap kórmekpiz. Bul aksııa quny 500 mıllıon dollar turatyn óz aksııalarynyń 5 paıyzyn satýǵa shyǵarady. Ár qolǵa 50-den artyq emes aksııadan satýǵa ruqsat etiledi. Aksııalardy satyp alý «Qazposhta» mekemelerinde júzege asyrylady. Iаǵnı, adam kelip, aksııalar qunyn biledi de, olardy satyp alady. Osylaısha ol Qazaqstandaǵy eń iri munaı kompanııasynyń qosarly ıegeri atanady.
Odan ári KEGOK-tiń, «Qazposhtanyń», keıin «Qazaqstan temir joly» men energetıkalyq kompanııalardyń aksııalary ketedi. Iаǵnı, qazaqstandyq azamattar bizdiń ulttyq kompanııalarymyzdyń qosarly ıegerleri bolady. Biraq bul jaǵdaıda olardyń naryq jaǵdaıynda aksııa degenniń ne ekenin jáne onyń qalaı baǵalanatynyn túsinip, úırenýleri qajet. Máselen, siz «QazMunaıGaz» Barlaý О́ndirý» AQ-tyń aksııasyn satyp aldyńyz delik, siz bul kompanııanyń qansha turatynyn – 10 mıllıard dollar ekenin bilýińiz kerek. Ondaıda bir paıyz qansha turady?!
Qarapaıym mysal arqyly salystyraıyq, siz búgin 50 myń teńgege 50 aksııa satyp aldyńyz. Sizge kelip aksııalaryńyzdy satýdy usynatyn alypsatarlar men satarmandar tabylatyny anyq. Osylaısha barlyq aksııalar bir qolǵa qaıta kóshýi múmkin. Osylaısha eger adam aksııalar satyp alsa, onda ol ne broker arqyly, ne ózi olardyń qunyn baqylap otyrýy tıis. Eger siz tózimdilik tanytyp, baqylaýyńyzdyń nátıjesinde bir jyl, eki jyldan keıin aksııańyzdyń quny, eki ese deıik, kóterilgenin kórseńiz, onda olardy tıimdilikpen satyp, osy arqyly paıda tabýǵa bolady. Búkil álemde osylaı jasalady, siz Qazaqstannyń ulttyq baılyǵynyń menshik ıesi bolasyz.
Birte-birte biz ulttyq kompanııalardy ornalastyra bastaımyz. Biz ınvestorlarymyzǵa ótinish aıtamyz, men qazirdiń ózinde «Qazmyrysh» basshylyǵymen sóılestim, olar daıyn, men «Qarmetkombınat» jáne ENRC jáne «Qazaqmys» – barlyǵy da aksııaǵa qatysady ǵoı dep oılaımyn.
Qazaqstan azamattary satyp alǵannan qalǵan aksııalar bizdiń zeınetaqy qorlaryna satylatyn bolady. Taǵy da qaıtalap aıtaıyn, bul – memlekettiń azamattar túsinip alyp, mindetti túrde qatysýlary tıis mańyzdy sharasy. Budan paıda talassyz, óıtkeni ulttyq kompanııalar ınvestısııa túrinde halyqtyń aqshasyn alady, al qazaqstandyqtar olardy paıdaly negizde salýǵa múmkindigi bar. Ulttyq kompanııalardyń baǵalaryn baǵamdap úırenińder, eseptep úırenińder, nátıjesinde qapy qalmaısyńdar.
Nurtóre JÚSIP: – Jańa Siz aıtqandaı, 2020 jylǵa arnalǵan strategııalyq jospar aýyldy órkendetýge naqty baǵyttalǵan. Bizdiń halqymyzda: «Altyn-kúmis tas eken, arpa bıdaı as eken», degen jaqsy sóz bar. Qazaqstannyń strategııalyq saıasatynda osy jospardyń ózi soǵan arnalǵan. Osy rette memleket tarapynan aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa, órkendetýge qandaı naqty qadamdar jasalyp otyr?
ELBASY: – Aýyl-selony damytý Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi damý strategııasynyń mańyzdy mindetteriniń biri bolyp tabylady. Jumys isteı alatyn adamdardyń 30 paıyzy aýylda. Biraq aýyl el ekonomıkasynyń 5-aq paıyzyn óndiredi. Sondyqtan 2003 jyldan beri aýylǵa kóbirek kóńil bólip kele jatyrmyz. Ony ózderińiz jaqsy bilesizder. Alty jyldyń ishinde 670 mıllıard teńge aýyldy órkendetýge baǵyttaldy. Bul – 5 mıllıard dollar. Sonyń arqasynda aýyl qazir basqasha órkendedi. Birinshiden, búginde aýyl sharýashylyǵynda paıdalanylyp júrgen ozyq tehnıkany aýyl eshqashan kórgen emes. Osy kúnde aýyl sharýashylyǵyndaǵy tehnıkanyń 60-70 paıyzǵa jýyǵy AQSh pen Germanııadan, Batys Eýropadan ákelingender.
Ekinshiden, aýyl sharýashylyǵyna ylǵal saqtaıtyn, ónim óndiretin basqa da tehnologııalar engizilip jatyr. Ol 80 paıyzdy quraıdy. Eń birinshi bizdiń qoldaý kórsetkenimiz bıdaı óndirisi. Qazirgi kezde dándi daqyldar bizdiń eksporttyq taýarymyz bolyp tabylady. Biz qıynshylyqtarǵa qaramastan, bıylǵy jyldyń ózinde 7-8 mıllıon tonna astyqty shetelderge satatyn bolamyz. Ol tabystyń barlyǵy aýyldaǵy fermerlerdiń qaltasyna túsip jatyr. Memleket olardan qazir salyq ta almaıdy. Biz mysaly, basqa salyq túrleri 100 myń teńge bolsa, olardan alatynymyz 20-aq paıyz. Mundaı jaǵdaıdy kim jasaı alady?
Ekinshi, tyńaıtqyshqa, sýarmaly jerge de memleket sýbsıdııa beredi. Gerbısıd pen pestısıd, asyl tuqymdy malǵa, joǵary sortty astyqqa da, barlyǵyna memleket sýbsıdııa berip, tıisti qarajatpen qamtamasyz etip otyr. Byltyrǵy jylǵy qurǵaqshylyqta múlde eshteńe jınaı almaı qalatyndaı jaǵdaı boldy. Men talaıdan beri Qazaqstanda osy egindi egýdi, astyq jınaýdy kórip kele jatqan adammyn. Qostanaı oblysynda 5 mıllıon gektar jerden bir qap astyq ta jınaı almaı qalǵan kezder bolǵan. Osyndaı turaqty kómektiń arqasynda aýyldar kóterilip kele jatyr.
Endi qazirgi aldymyzǵa qoıǵan maqsatymyz halyqty Qazaqstanda óndirilgen azyq-túlik túrlerimen qamtamasyz etý bolyp tabylady. Bizde nan ónimderinen shyǵarylatyn ónimder kóptep óndirilip jatyr. Bizde et te, sút te bar. Biraq, keıbir ónimderdi, mysaly, qantty, shujyqty, konservilengen kókónisterdi syrttan alyp otyrmyz. Qazir biz osylarǵa kóp kóńil bólip kelemiz. Bul máseleni sheshý úshin jyl saıyn elimizde jylyjaılar kóptep salynýda. Ońtústik Qazaqstanda tamshylatyp sýarý tehnologııasy óndiriske engizildi. Sonyń nátıjesinde buryn qyzanaqtyń gektarynan 15 sentnerden ónim alynyp kelse, qazir 1 gektardan 100 sentnerge deıin ónim jınalýda. Onda kókónis túrlerin uqsatyp, qalbyrlaıtyn zaýyt ta jumys isteıdi. Osylaısha biz birtindep bul máselelerdi de sheshetin bolamyz.
Endigi bizdiń barynsha nazar aýdaratyn salamyz – mal sharýashylyǵy. Biz odan asa mol paıda tabatyn bolamyz. Budan búkil aýyl sharýashylyǵy da, memleket te zor paıda kóredi. Sebebi, Reseıdiń ózi jyl saıyn syrttan 1 mıllıon 700 myń tonna et alyp keledi. Bizde jaıylym da, barlyǵy da bar. Biraq bizdegi asyl tuqymdy maldyń úlesi 60 paıyzǵa jetpeıdi. Ol 70 paıyz bolýy kerek. Asyl tuqymdy mal kóp bolmasa, et óndirý eshqashan artpaıdy. Sony satyp alýǵa asa mol qarajat qarastyryldy.
Qazaqstanda mal bordaqylaıtyn 54 pýnkt salynady. Ár pýnkttiń tóńireginde fermalar bolady. Sol 2300 fermalardyń árqaısysynda asyl tuqymdy 20-30 buqa ósiriledi. Aldymyzda turǵan maqsat – 2014-2015 jyldary jalpy kólemi 60 myń tonna etti Reseıge eksporttaý. Jylyna eksportqa 60 myń tonna et shyǵarsaq, ol 4 mıllıon tonna bıdaıdyń baǵasymen birdeı bolady. Mundaı mindet 2016 jylǵa qaraı alǵa qoıylyp otyr. Al 2020 jylǵa qaraı 180 myń tonna et óndiretin bolsaq, osyǵan ketken shyǵyndardyń barlyǵyn etpen-aq qaıtarýǵa bolady. Bul ońaı sharýa emes. Osy arqyly aýyldaǵy azamattar jumyspen qamtamasyz etiledi. Buǵan qazirgi kezde 150 mıllıard teńge qarjy bólinip otyr.
Aýyldaǵy qarapaıym halyqqa shaǵyn nesıe berý máselesin qarastyryp jatyrmyz. О́tken jyly álemniń ońtústik bóliginde qurǵaqshylyq boldy. Onyń ishinde Reseı men Qytaı, Úndistan da bar. Osynyń aldyndaǵy jyly – 2009 jyly elimizde 23 mıllıon tonna astyq jınaǵan edik. О́tken jyly budan 10 mıllıon tonna astyqty kem jınadyq. Ulttyq qordyń arqasynda biz bul qıynshylyqtan da shyǵa bildik. Qurǵaqshylyqqa baılanysty búkil dúnıe júzinde azyq-túlik ónimderiniń baǵasy kóterilýde. Osyǵan oraı biz aldyn-ala naqty sharalar qoldanyp jatyrmyz. Bizde jetkilikti astyq qory jasalǵan. О́zderińiz bilesizder, nannyń baǵasy ósken joq. Sondaı-aq ózge azyq-túlik ónimderiniń baǵasyn da ustap otyrmyz. Osyǵan baılanysty zańnama qabyldandy. Jalpy, aýyl sharýashylyǵy salasyn órkendetý memlekettiń basty máseleleriniń biri bolyp tabylady. Aýyl sharýashylyǵyn damytý arqyly biz ekonomıkanyń basqa da salalaryn damytatyn bolamyz.
Nurlan ERIMBETOV: – Qurmetti Nursultan Ábishuly, sońǵy ýaqytta óte kóp strategııalyq sheshimder qabyldandy jáne bul sarapshylar qoǵamdastyǵynda ǵana emes, sondaı-aq halyq arasynda da kórinis tabýda. Biz kóptegen oıǵa alǵan isterdiń shyn máninde júzege asqanyn kórip otyrmyz. Meniń suraǵym mynadaı: belgilengen jumystardyń barlyǵy oryndaldy ma?
ELBASY: – Ár adam jas kezinen bastap úlken nárselerdi armandap, soǵan qol jetkizýge umtylýy kerek dep esepteımin.
Tabandylyqpen aldaǵy maqsatqa umtylǵan jón. Eger tipti armandaǵan bıigińniń jartysyna jetseń, qalypty ómir súretin bolasyń. Al ekinshi jartysy balalarymyzdyń úlesine qalsyn. Men sizdiń suraǵyńyzdyń astaryn túsinemin. Barlyǵy da jaqyn jáne alys kórshilerińmen salystyrǵanda bilinedi. Moıyndaý kerek, qatelikter bizde de boldy. Men bizdiń jaǵdaıymyzda áli de jaıly oryn tappaǵan, jumystary joq, taǵy da birdeńeleri jetispeıtin, bir sózben aıtqanda, narazy adamdar bar ekenin bilemin. Biraq, aıtyńdarshy, ondaı adamdar qaıda joq? Tipti AQSh-ta turǵyndardyń 11 paıyzy kedeıshilik sheginde turady. Biz, aıtpaqshy, osy kórsetkishke jaqyndap kelemiz. Toqsanynshy jyldardyń ortasynda bul san Qazaqstanda 45 paıyzǵa deıin jetkeni esime túsip otyr. О́tken jyldar bederinde biz jaǵdaıdy aıtarlyqtaı jaqsarttyq.
Qazaqstannyń tabystary týraly áńgime qozǵamaı-aq qoıaıyn, onyń bárin ózderiń de bilesińder. Biz kóp nárse istedik, memleket qurdyq, naqty shekara ornattyq, ekonomıkany kóterdik, respýblıkanyń álemdik tanymaldyǵyna qol jetkizdik, tipti qurmetti álemdik uıym – EQYU-nyń Sammıti men Azıadany ótkizdik. Osynyń barlyǵy Qazaqstannyń ımıdji úshin jumys isteıdi. Jáne, árıne, elordanyń qurylysy týraly aıtpaı ketýge bolmaıdy. Astana – meniń jeke maqtanyshym. Qalamen júrip ótken kezimde keıde óz kózime ózim senbeımin. Ondaǵy árbir ǵımarat meniń qolym arqyly ótti. Qazir, mine, Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵy qurmetine elordada qandaı da bir belgi qoıý qajettigi týraly kóp oılandym. Oıymdaǵyǵa uqsas nárseni men Qytaıda kórip, sýretin Astana ákimine salyp berdim, endi kóremiz, iske asyrý qoldan kele me, álde joq pa.
Lázzat TANYSBAI: – Qurmetti Elbasy, Siz Qazaqstan halqyna Joldaýyńyzda 2020 jyly qazaqstandyqtardyń 90 paıyzy memlekettik tildi meńgeredi degendi aıttyńyz. Árıne, bul iske tek memleket qana emes, meniń oıymsha, barsha Qazaqstan azamattarynyń da atsalysýy kerek. Mysaly, «Qazaqstan» teleradıokorporasııasy ótken jyly Sizdiń tapsyrmańyzben tuńǵysh ret tolyq qazaq tilinde habar taratatyn «Balapan» telearnasyn ashty. Bıyl qazaq tilinde taraıtyn «Mádenıet» telearnasyn ashýdy josparlap otyrmyz. Osy turǵyda memleket tarapynan qandaı josparlar bar? Osyny bilgimiz keledi.
ELBASY: – Memlekettik til jóninde aıtýdaı-aq aıtyp kelemiz. Zań qabyldandy, qor quryldy. Ár óńirlerde memlekettik tilde oqytatyn júzdegen ortalyqtar ashylyp jatyr. Aldaǵy ýaqytta taǵy da ashylatyn bolady. Qazaq tilindegi 1200 balabaqsha ashyldy, 3900 mektep tek qana qazaq tilinde bilim beredi. Onyń 173-i sońǵy bes-alty jyldyń ishinde paıdalanýǵa berildi. Qazaqstan tarıhynda eshýaqytta mundaı bolǵan joq. Búginde qazaq tilinde oqytylatyn mektepterge balalaryn beretin qazaqtardyń sany 80 paıyzǵa jetti. Buryn onyń kólemi 20-aq paıyz bolatyn. Qazaq tilinde shyǵatyn gazet-jýrnaldar men qazaq tilinde habar taratatyn telearnalardyń sany eselep artty.
Qyrkúıek aıynan bastap «Qazaqstan» telearnasy tolyq qazaq tiline kóshýi kerek. Elimizde bir telearna solaı bolýy tıis. Al «Mádenıet» telearnasy tolyq qazaq tilinde habar taratady dep aıtýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, bizdiń qazaqtyń mádenıetin ózge halyqtar da bilýi kerek. Qazaq tilinde bolǵanymen, ony biz kópshilikke túsindire bilýimiz qajet. Sondyqtan qazirgi jaǵdaıda barlyq másele halqymyzdyń ózine baılanysty.
Qazaq tiliniń paıdalaný aýqymy jyldan-jylǵa keńeıip kele jatyr. Daıyndalatyn qujattardyń barlyǵy qazaq tilinsiz ázirlenbeıdi. Kóptegen qazaq tiliniń mamandary jumysqa alyndy. Búginde olarǵa degen suranys ýaqyt ótken saıyn artyp keledi. Osyǵan baılanysty qazaq tilinde bilim beretin joǵary oqý oryndaryndaǵy fakýltetter sany da kóbeıe túsýde. Bizder, qazaqtar, ózimizdiń tilimizdi ózimiz syılap, qurmetteı bilýimiz kerek. Baıqaǵan bolarsyzdar, qazaq balalarynyń ózi kóshede oryssha sóılesip bara jatady. Qazaǵymyzdyń ózinde namys bolýy tıis. Al biz ózimizdiń namysymyzdy basqanyń namysyn janshýǵa paıdalanbaýymyz qajet. Qazaqstandyqtardyń 35 paıyzǵa jýyǵy ózge etnostar. Qazaqtardyń talaıy qazaq tilin bilmeı otyr. Sondyqtan memleket bul máseleni birtindep júzege asyrýy kerek.
Prezıdenttiń ózi sózin qazaqsha bastaıdy da, ári qaraı oryssha jalǵastyrady degendi estip júrmiz. Búkil halyq saılaǵan Elbasy retinde sonda men sóılegen sózimdi halyqtyń jartysy túsinip, jartysy túsinbese túsinbesin deýime bola ma? Ondaı bolmaıdy. Qazirgi eń basty másele – elimizdiń tynyshtyǵy. Osynyń arqasynda elimiz ósip-órkendep kele jatyr. «Úı syrtynda kisi bar», degen qazaqtyń maqalyn da umytpaǵan jón. Memleket bizdiki, táýelsiz elmiz, barlyǵy qolymyzda. Osy elde turatyn halyqtyń barlyǵy bizdiń azamattarymyz. Olardyń quqyǵyn taptaýǵa eshqashan jol berilmeıdi. Sondyqtan biz barlyq jerde qazaq tilin paıdalanýǵa jaǵdaı jasaýymyz kerek.
Úsh tildi bilý jóninde aıtyp kelemiz. Bul jerde memlekettik til – qazaq tilin bilý paryz. Ekinshi, orys tilinen aıyrylyp qalmaýymyz kerek. Bilgen tilden ajyraýǵa bolmaıdy. Kóp til bilgenniń zııany joq. Mysaly, Shveısarııada taksı júrgizýshileriniń ózi tórt tildi biledi. Úshinshi – aǵylshyn tili. Biz aǵylshyn tilin bilmesek, álemdegi ozyq ınnovasııaǵa, tehnologııalarǵa shyǵa almaımyz. О́ıtkeni, barlyǵy sol tilde júrgiziledi. Jastarǵa aıtatynym – osy. Tilge memleket tarapynan kóńil bóline beredi. Esepteýim boıynsha, 2020 jyly elimizdegi halyqtyń 70 paıyzy memlekettik tilde sóıleıtin bolady jáne mektep bitirgen jastardyń 95 paıyzy qazaq tilin bilip shyǵady. Sol kezde biz joǵary oqý oryndarynda qazaq tilinde oqytýǵa tolyq talap qoıa alamyz.
Artýr PLATONOV: – Nursultan Ábishuly, beıbitshilik pen kelisim kez kelgen el damýynyń qajetti komponenti. Taıaýda Siz Birinshi mamyr – Qazaqstan halyqtary birligi kúnin jańa pishinde merekeleý qajettigin atap óttińiz. Sizdiń pikirińizshe onyń sapasy qandaı bolý kerek?
ELBASY: – Qoǵamdaǵy beıbitshilik pen kelisim – eldiń tabysty damýynyń negizgi sharty. Qazaqstan Táýelsizdiginiń joly – ol ortaq Otanymyz – Qazaqstan taǵdyry úshin 140 etnos ókilderiniń jaýapkershilik joly. О́z jetistikterimiz – halyq birligine uqypty kózqarasty saqtap, ony óskeleń urpaqtyń, jastardyń boıyna sińirýdiń mańyzy óte zor.
О́zimizdiń yntymaǵymyz ben birligimizdiń arqasynda biz kóptegen jetistikterge qol jetkizdik. Qoǵamdaǵy birlik pen eldegi turaqtylyq bolmaıynsha bizdiń bolashaq damýymyz, barlyq oıǵa alǵandarymyzdy júzege asyrý múmkin emes. Sondyqtan ultaralyq kelisimdi qamtamasyz etý saıasaty mańyzdy basymdyqqa ıe bolyp qala beredi.
Árıne, ózara túsinistikti qamtamasyz etý tipti bir ultty memleket jaǵdaıynda da ońaı emes. Eger biz bárimiz bir kezde uıqydan oıanǵanda, bir ult bolyp shyǵyp, bir tilde sóılep, bir dindi ustanyp júrsek, birneshe kún ótkennen keıin durys otyrǵan joqsyń, aıtqanyń durys emes degen sııaqty báribir bir-birimizdiń kemshiligimizdi taýyp alar edik degendi men buryn da aıtqanmyn. Soǵan baılanysty, halyqtar dostyǵy máselesi – taptaýryn tirkes emes. О́zara túsinistik – Qazaqstannyń ishinde ǵana emes, sonymen birge búkil álemde de ortaqtasa ómir súrýdiń qajetti sharty.
Sonda Germanııaǵa bara otyryp, biz olardyń tártipterin syılaýǵa tıis emespiz be? Solaı jasamaı kór. Eýropaǵa kelgenderdiń bári ózderin eýropalyq mádenıetke sáıkestendirip, tildi, zańdardy bilýi kerek degendi qazirdiń ózinde málimdedi. Mýltıkýltýralızm daǵdarysy týraly da aıtty, biraq men oǵan kelispeımin. Búginde alýan bet-beıneli, alýan tildi, alýan dindi álemnen qashyp qutyla almaısyń.
Sondyqtan, shynymen Birinshi mamyr merekesin biz Halyq birligi kúni dep ózgertken ekenbiz, ony soǵan sáıkes toılaý qajet. Kóshelerdegi sherýlermen emes, bizdiń halyqtarymyzdyń ózara túsinistik sherýlerimen. Bul kúni kórshiler bir-birine qonaqqa baryp, bir tilde sóılep, meıli kásipker, ǵalym, jazýshy, jýrnalıst nemese dıqan bolsyn, el ıgiligi úshin eńbek etip, Qazaqstandy órkendetip júrgen túrli ult ókilderin kórsetý qajet. Búkil ómirin Qazaqstanǵa arnaǵan adamdardy kórsetip, óskeleń urpaqty ónegeli úlgilerge tárbıeleý kerek.
Bul merekeniń bizdiń jetistikterimizdiń, elimizdegi beıbitshilik pen kelisimniń sımvolyna aınalýy úshin kóptegen ister tyndyrýǵa bolady.
Osynyń arqasynda bizdi álemde qurmetteıdi, tańǵalady, elde Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezderi ótkizilýde. EQYU da biz úshin basty kózir boldy. Eger oılanar bolsaq – ultaralyq kelisim adamnyń arqaýlyq quqyqtaryn, óziniń tiline, óziniń mádenıetine, óziniń biregeıligine, adamnyń tynysh ómir súrýine quqyǵyn saqtaýǵa jaǵdaı jasaıdy.
Nurlan ERIMBETOV: – Nursultan Ábishuly, kezekten tys saılaý ótkizý týraly sheshim qabyldaýǵa ne sebep boldy?
ELBASY: – Jeltoqsan aıynyń sońynda Shyǵys Qazaqstannyń bir top azamattary referendým ótkizý týraly bastama kóterdi. Jańa jyl merekelerinen keıin-aq maǵan ıdeıaǵa qoldaý kórsetken 5 mıllıonnan astam daýystyń jınalǵany týraly habarlady.
Sizder bul máseleniń tarıhyn jaqsy bilesizder. Bir jaǵynan, men referendým ótkizý týraly qoǵamdyq bastamany qoldaǵan el saılaýshylarynyń basym kópshiliginiń pikirlerin eskerýsiz qaldyra almadym. Ekinshi jaǵynan – men saıasatkerlerdiń bolashaq býyny úshin teris baǵdar beretindeı ahýal da qalyptastyra almas edim. Sheshimdi osy jaǵdaılardy eskere otyryp qabyldaý kerek boldy. Qalyptasqan ahýalda saılaý ótkizý týraly sheshim naǵyz syndarly tańdaý boldy dep oılaımyn.
Árıne, Konstıtýsııalyq Keńes túsindirip bergendeı, referendým ótkizý Konstıtýsııaǵa qaıshy kelmeıdi. Bul halyq sheshimi, men bastamany qoldap óz daýystaryn bergen qazaqstandyqtarǵa shyn júrekten rızamyn.
Eger kezekten tys saılaý týraly aıtar bolsaq, ol qalypty tájirıbe. Sońǵy 10 jylda Ulybrıtanııa parlamentine saılaý kezekten tys ótkizildi, Fransııada da kezekten tys saılaý ótti. Sondyqtan óz ókilettigimdi eki jylǵa qysqartqanyma qaramastan, maǵan osy sheshimdi qabyldaýǵa týra keldi. Biz aralda turyp jatqan joqpyz, sondyqtan álemdegi demokratııalyq úderisterdiń ortaq súrleýinen shyqpaımyz.
О́tken jyly Astanaǵa EQYU Sammıtine 55 memleket pen úkimet basshylary keldi. Bul Qazaqstanǵa degen qurmet belgisi. Referendým ótkizý týraly sheshim arqyly bizdiń belgili bir dárejede elimizdiń bedeline nuqsan keltirýimiz múmkin edi. Soǵan baılanysty kezekten tys saılaý ótkizý týraly sheshimdi men utymdy sheshim dep sanaımyn.
Jaǵdaıdy paıdalana otyryp, resmı túrde saılaýaldy is-sharalaryn ótkizbeıtinimdi aıtqym keledi. Meniń saılaýaldy baǵdarlamam – ol «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty Qazaqstan halqyna Joldaýym men «Nur Otan» partııasy sezinde sóılegen sózim.
Men ákimder men «Nur Otan» partııasynan buqaralyq sherýler ótkizbeýdi suraımyn. О́zge prezıdenttikke kandıdattarǵa keńshilik bereıik – ózderin kórsetetin bolsyn. Men ádil, ashyq jáne móldir saılaý ótkizýdi qamtamasyz etýdi suraımyn. Bul mańyzdy mindet. Saılaýdy baıqaýǵa qatysýǵa EQYU, TMD, ShYU jáne ózge de halyqaralyq uıymdar qazirdiń ózinde nıet bildirip otyr.
Qazaqstan halqy men usynǵan baǵdarlamaǵa qoldaý kórsetedi dep oılaımyn. El azamattarynyń ál-aýqatyn burynǵydan da arttyra túsetinine senimim mol josparlardy biz birlesip júzege asyratyn bolamyz.
Meniń óz kandıdatýramdy jańa merzimge prezıdenttikke usynýymdy qoldaǵan qazaqstandyqtarǵa rızamyn. Meniń saılaý qoryma eldiń barlyq túpkirlerinen halyqtyń qarjy jiberip jatqanyn atap ótpekpin. 1450 teńge aýdarǵan zeınetker Lıýdmıla Arsentevna Ivashkınany, 1527 teńge aýdarǵan zeınetker Saǵatbek Sańqyrbaıulyn, 200 teńgeden aýdarǵan Tamara Sergeevna Kashnıkovany, Raıa Bıjanqyzy Isataevany, Tamara Pavlovna Fedorchenkony, 4875 teńge aýdarǵan muǵalim Nazıra Tasbolatqyzy Idrısovany, 3000 teńge aýdarǵan dáriger Naǵıma Dımetovany eske almaı ketýge bolmaıdy. Atsalysqandaryńyz úshin sizderdiń barlyǵyńyzǵa alǵys aıtamyn.
Eń bastysy – halyqtyń kóńili, nıeti. Osydan artyq Prezıdentke qandaı baǵa, qandaı marapat kerek? Prezıdentke kúsh-qýatty beretin de sol senim. Jumys istetkizetin de, kúndiz-túni tynyshtyq bermeıtin de kúsh sol bolyp tabylady. Sondyqtan halqymnyń maǵan kórsetip kele jatqan senimi úshin rızashylyǵymdy árkez bildirip otyramyn.
Nurtóre JÚSIP: – Jýyqta elimizde ótken Qysqy Azıada oıyndaryn ózińiz ashyp, jabylýyna da qatystyńyz. Bul oıyndarda elimiz úlken oljaǵa keneldi. Altyn, kúmis medaldardyń kópshiligin alyp, birinshi orynǵa shyqtyq. Abyroıly bolyp, eldiń rýhy kóterildi. Osy rette meniń birinshi qoıaıyn dep turǵan suraǵym: elimiz Olımpıada oıyndaryn ótkizý quqyna ıe bola ala ma? Ekinsh
