Dúbirge toly dúnıe

FRG: BILIK JOLYNDAǴY KÚRESTIŃ ShEShÝShI KEZEŃI Eýropanyń eń áleýetti eli Germanııada bılik tizginin ustaý qıyn. Oǵan bir eldiń ǵana emes, kári qurlyqtyń da jaýapkershiligi júkteletindeı. Osy rette alda bul eldi kim basqarady degen áńgimeniń kóbirek aıtylýy da zańdy. Qazirgi kansler An­gela Merkeldiń el tarıhynda aı­t­ý­ly qaıratkerlerdiń biri retinde aty qa­latyny daýsyz. Bul kúnde oǵan Eýropa­daǵy eń aıbyndy áı­el qaıratker degen anyqtama berilýi de laıyqty. Osy sıpattama eliniń qýatty­ly­ǵynan ǵana emes, onyń jeke iskerlik qa­bi­letin de beıneleıdi. Búkil dúnıe jú­zin álemdik ekonomıkalyq daǵ­darys teńseltken shaqta Germanııa sekildi alyp eldiń tizgini qo­lynda bolǵan A.Merkel eýropa­lyq turaqtylyqqa tutqa bolǵan memleket basshysynyń biri sanal­dy. Biraq bıliktiń de ólshemi bar. Ásirese, Eýropa sııaqty órkenıet­ti aımaqta ol demokratııalyq jolmen aıqyndalady, tarazyǵa bedel tú­sip, saraptalady. Qaı­rat­kerlerdiń abyroıy ózderi múshe bolǵan par­tııalardyń bedelimen ushtasady. Sol partııalar saılaýda kóp daýys alsa, onyń kósemine bılik tizgini tıedi. Angela Merkel – eldiń ej­el­­gi konservatıvtik partııasy Hrıs­­tıan-demokra­tııa­lyq odaq (HDO) kó­semi. Jeke ózi oza shappa­ǵa­ny­men, basqa partııalarmen odaqtas­qan HDO sońǵy jyldary bılik basynda. Sol odaqtastaryna úkimettegi je­tekshi oryndardy usynyp, óz­de­riniń koalısııalyq baǵdarla­ma­l­a­ryn júzege asyryp keledi. Koalısııa degende, úkimettegi tutqaly qyz­metter: qorǵanys mınıstrligi Hrıstıan-sosıalıstik odaqtyń mú­­shesi Karl-Teodor sý Gýttenbergke, al syrtqy ister mınıstrligi Lı­beral-demokratııalyq par­tııanyń ser­kesi Gıdo Vestervellege berilgen. Sol úshin parlamentte kóp­shi­lik oryndy alǵan­men, keıde taıaq ta jedi, sózge de qaldy. Qazirgi kezde bul elde bılik úsh­in kúrestiń sheshýshi kezeńi ótip jatyr. Jergilikti parlament (lan­dag) saılaýlary partııalar­dyń qo­ǵam­daǵy ornyn aıqyn­daı­dy. Son­da­ǵy daýystar bılikke je­týdiń taǵ­dyryn sheshedi. Odaq­ta­satyn partııalar osy kezeńde birigip qı­myl­dap, kó­birek daýys jınaýǵa tyrysady. Ortaq til taýyp, saılaý­shy­lar­­dyń kó­ńilinen shy­ǵatyn baǵ­dar­la­ma usy­na al­ma­ǵan partııa ózimen birge odaq­tasynyń da ete­ginen tartady. HDO konservatıvtik ba­ǵy­tyn birshama jumsartyp, sentrıstik ba­ǵyt­qa oıysqan edi. On­da­ǵy oı – kez kelgen partııamen odaq­tasýǵa múmkindik alý. Bul ba­ǵyt kans­ler­diń partııasyna ázir­gi upaı ákele qoıǵan joq. HDO biraz jerde kerisinshe kóp upaı jo­ǵaltty. Ásirese, eń úlken portty qala Gam­býrgte oısyraı jeńildi. Olar bar joǵy 21-22 paıyz ǵana daýys alypty, al ótken 2008 jylǵy saı­laýda 42,1 paıyz alǵan eken. Osy jeńilisten keıin jurt Angela Mer­keldiń qaıta bılik tizginin us­taıty­nyna kúmán keltire bastady. Ol ke­te qalǵan kúnde onyń ornyn kim basady degen áńgime de kóbeıdi. Jurt aýzynda qazir bul rette qorǵanys mınıstri Karl-Teodor sý Gýttenbergtiń aty júr. Jaq­sy ja­ǵynan da, jaman jaǵynan da. Jaman degende, jaqynda onyń dok­tor­lyq dıssertasııasynda bas­­qa­dan kóshirip alǵan jerler bar degen sóz shyǵyp, ol rasqa aınal­ǵan­daı. О́ıtkeni, ony Gýtenberg joqqa shyǵarǵan joq. Jaqsy jaǵy degende, halyq áli de jasy qyryqqa tolmaǵan osy­naý qaıratkerge aıryqsha qurmet­pen qaraıdy. Ony bolashaq kansler retinde qabyldaıdy. Júr­gizilgen sa­ýaldamaǵa qaraǵanda, eki nemistiń biri ony qoldaıtyn kórinedi. Bu­ryn úsh nemistiń ekeýi qoldaǵan ek­en. Osy jerde kans­lerdiń kúni keshe K.-T. sý Gýttenbergti ornynan alyp, qorǵanys mınıstri etip, T. de Mezerdi ta­ǵaıyndaǵany biraz adamǵa tań kóringen. Áıteýir, bul bılik jo­lyndaǵy kúrestiń bir kórinisi ekeni anyq. Nemisterdiń bılik úshin kúres keńistiginde qyzý aıqas. Bıliktegi konservatorlardyń yqpaly bir sát báseńdegen sátte solshyl par­tııa­lar­dyń belsendiligi artqany ańǵa­ry­­la­dy. Alda tartys qyza­tyn syńaıly. AShYQQAN HALYQ AShYNSA JAMAN Soltústik Koreıadan taǵy bir jaısyz habar jetti: bul elde jappaı ashtyq qaýpi týǵan kórinedi. Mundaı habardy úkimettiń ózi taratyp otyr. KHDR basqa elderden azyq-túlik jóninde kómek suraǵan. Bul el basshy­la­rynyń «dini qatty» ekeni belgili. Olar bas­qanyń aldynda tó­­mendegisi kelmeıdi. Ádette ózderiniń músh­kil halin moı­yn­da­maı, jaǵda­ıy­myz jaq­sy deıdi. So­laı dep kerdeńdeýiniń saldary­nan budan buryn, ásirese 90-shy jyldardyń basynda biraz halqyn ashtyqtan qyr­ǵan. Ashqursaq ómir ásirese ba­la­ǵa, sol balany emizgen anaǵa qıyn. Sony eskerip, álem jurtshy­ly­ǵy, halyqaralyq uıymdar árkez KHDR halqyna kómek qolyn usy­nyp jatady. Mundaı kómekti Phen­ıannyń «qas jaýy» sanala­tyn elder de berip jatady. Aı­talyq, osydan eki jyl buryn AQSh bul elge 170 myń tonna azyq-túlik berse, irgesindegi Oń­tús­tik Koreıa jyl saıyn 500 myń tonna berýdi dástúrge aınal­dyr­ǵan edi. Osy jerde taǵy bir jaıdy aıt­qan jón. Kómek qolyn usyn­ǵan­dar ózi bergen azyq-túliktiń sol ash­yq­qan halyqqa jetkenin qalaı­dy já­ne ony qadaǵalaǵysy keledi. О́ki­nish­ke qaraı, bul eldegi bılik or­yn­dary bergen kómekti ózinshe paı­dalanýdy kózdeıdi. Bi­razyn jyryp alyp qalatyny óz aldyna, jurt­tyń kózinshe halyqqa taratqan bo­lyp, baqylaýshylar ketken soń, qaı­ta­dan jınap alǵan jaı da kezdesipti. Qaıyrymdylyq jasaýshylar mun­­daı jaǵdaıdy ańǵarysymen bul elge óz kómekterin usynýdy shektedi, jergilikti bılikke talaptar aıtyldy. Osylaısha únemi bılik oryndary men kómek berýshiler arasynda kıkiljiń týyp jatady. KHDR-dyń ıadrolyq baǵdarla­ma­syna baılanysty, sondaı-aq qaıy­rymdylyq kómektiń durys paıda­lanylmaýyna oraı, biraz elder Sol­tústik Koreıaǵa sońǵy kezde syrt qaraı bastaǵan. Bul mundaǵy jaǵ­daı­dy múldem qı­yn­datyp jiberdi. So­ǵan oraı el bas­shy­lyǵy basqa­lar­dan kómek suraýǵa májbúr bol­sa, BUU-nyń Dú­nıe­jú­zi­lik azyq-tú­lik baǵ­dar­lamasy uıy­my da asa qıyn jaǵdaıdyń qa­lyp­tas­qanyn má­lim­dep otyr. Mundaı kóri­nis­tiń qalyptasýy eldegi júıeniń «jemisi» ekeni daýsyz. Jeri de, halqy da birdeı Ońtústik Koreıa álemdegi eń da­myǵan, baqýatty eldiń biri. Bu­ǵan deıin jyl saıyn kómegin de be­rip keldi, tek sońǵy kezdegi jaǵ­daı­ǵa baılanysty ony shektegeni bar. Jalpy, koreı halqy eńbekqor. «Forbs» jýrnalynyń zertteýinshe, Ońtústik Koreıa turǵyndary álem­degi eń eńbekqor halyq eken. Olar jylyna 2367 saǵat jumys isteıtin kórinedi. Al olardyń sol­­tústiktegi týystary, áskerı tár­tipti eske alǵanda, bulardan az eń­bek etpeıtin shyǵar-aý. Biraq olar­­dyń eńbegi kóbine halyqtyń ál-aýqatyn jaq­sar­týǵa emes, so­ǵys­tyń qajetine baǵyttalyp ja­tady. Bıyl oǵan tabıǵattyń da tar­shy­lyǵy qosylyp otyr. Byltyr sý tas­qyny qınasa, qazir sońǵy alpys jyl­­da bolmaǵan sýyq tıtyqtatty. Bul az bolǵandaı, mal juqpaly aý­rý­ǵa ushyrap, kóp qyryldy. Sonyń bári jyǵylǵanǵa judyryq bolyp otyr. Ádette halyq ashyqsa da, bul eldiń úkimeti áskerdi ashyqtyr­maı­tyn. Turǵyndary 24 mıl­lı­on­dy qu­rap otyrǵan eldiń áskeri mıl­lı­on­nan asady. Sonyń ta­ma­ǵy ha­lyq­tyń moınynda. Qazir olar da ashyǵa bastapty. Eldiń bıleýshi Eńbek partııasy áskerge tamaqtan kómekteseıik dep úndeý tastaǵan. Ash ásker kóterilse, sol jaman, qıyny da sol. Mamadııar JAQYP.