Qaıyrymdylyqtan asqan qasıet joq

Onyń anasy aqyn edi. Oǵan qosa jastaıynan halyqtyń qymbat qazynasy – aýyz ádebıetimen aýyzdan­ǵan­­dyqtan, ertegi men ańyz áńgimelerdi kóp biletin. Sol bilgenin baýyr eti balapanynyń qulaǵyna quıa berdi. Tulymshaǵy jelbiregen kip-kish­ken­taı balapany da ertegi tyńdaýǵa qumar-aq. О́zi quımaqulaq. Ne aıtsa da qalt jibermeı qaǵyp alyp, anasynan es­ti­genin ózimen tete oıyn balalaryna sol qalpynda aınytpaı aıtyp beretin. Iá, anasy Zııada Jar­bol­qyzy aıtqan sol ańyzdy kó­ki­regine toqyp alǵan, búgin ortamyzda jarqyrap júrgen jany jomart jaısań jan, áıgili akademık Kúlásh Qunantaeva edi. Respýblıkaǵa belgili ıns­tı­týttyń úlken ujymy ony qu­shaq jaıa qarsy aldy. Jańa ortanyń jatsynbaı, ys­tyq yqylaspen qabyl­da­ýy qobaljyǵan kóńilin kók­ke kóterdi, jigerin janyp, qanattandyryp jiberdi. Sol kóterińki kóńil kúımen jumysqa qulshyna kirisken ony birshama jolǵa qoıylǵan oqý prosesimen birge ınstıtýttyń óte jutań materıaldyq bazasy qatty alańdatty. Uzaq oı-tolǵanystan soń asa aýqymdy jospar jasady. Aq qaǵazǵa arman bolyp quıylǵan qııaly ǵajap! Al, ony iske asyrý óte qıyn. Kóz aldynda sap túzegen eńseli ásem ǵımarattar ómirge kelý úshin qanshama qajyr-qaırat, eń bastysy – asa mol qarjy kerek. Mundaı kúrmeýi kúrdeli problema respýblıkanyń birinshi basshysy Qonaevtyń qoldaýynsyz sheshilmesi anyq. Endeshe, sol kisiden kómek suraý kerek. Osy oıǵa bekinse de júreksinip biraz júrdi. Esimi men eńbegin álem tanyǵan, talaı jaqsy men jaısań tabynǵan úlken kisimen sóılesý ońaı ma?! Aýyl sharýashylyǵy salasynda basshy qyzmetterde bolǵan ákesi Qunantaı, tarıhshy ǵalym aǵasy Muzdybaı, Máskeýde bilim alǵan ápkesi Kúlpash muny batyldyqqa baýlymap pa edi? Endi bir sát onyń oıyna osy jumysqa bararda aǵalyq aqylyn aıtqan Qonaevtyń: «Meniń kómegim qajet bolsa, qysylmaı kele berińiz» degen sózi oralyp, ózine jyly qabaq tanytqan meıirimdi júzi kele qaldy. Sol sát ózinde ózgeshe bir batyldyq paıda bolǵan ol Qonaevtyń qabyldaýyna keldi. –          Dımash Ahmetuly! Sizdiń kómegińiz qajet, – dedi tolqı sóılegen ol. – Ýaqy­tyńyzdy alǵanym úshin ǵafý ótinemin. – Ýaqyttyń az ekeni ras, – dedi Qo­naev buǵan jylyushyraı qarap. – Áıtse de, respýblıkadaǵy ǵana emes, búkil odaq­taǵy biregeı oqý orny – Qyzdar pe­da­gogıkalyq ınstıtýtynyń bildeı bir rektorymen sóılespegende, kimmen sóı­lesemiz? Qysylmaı aıta berińiz. – О́zińizdiń qamqorlyǵyzben ósip, ór­kendep kele jatqan odaqta balamasy joq biregeı ınstıtýttyń ma­­terıaldyq baza­syn nyǵaıtý aýadaı qajet. – Oǵan ne kedergi? – Qomaqty qar­jy kerek. Soǵan kómekte­sýi­ńizdi ótinemin. Mine, my­naý jańa qurylys jos­pary. – Páli, – dedi Kúlásh usynǵan qaǵazǵa kóz júgirtip ótken Qonaev buǵan súısine qarap, – óziń ǵalym-rektor ǵana emes, jobalaýshy-qurylysshy da ekensiń ǵoı. – Qazaqtyń qarakóz qyz­da­ry úshin qurylysshy bo­lýǵa da daıynmyn! – Jón, durys aıtasyz.  «Bilip aıtqan sózge qun jetpeıdi, taýyp aıtqan sózge shyn jetpeıdi» depti Tóle bı. Taǵy bir tapqyr sóz oıǵa oralyp otyr. «Sózdiń ózi bala: terbetse – oıanady, terbetpese – oıanbaıdy». Bul Baıdaly sheshennen qalǵan naqyl. Siz Kúlásh Qunantaıqyzy, sózdi terbetip qana emes, qazaǵymyzdyń keleshegin siz ben biz oılamasaq, kim oılaıdy degen ulaǵatty oıdy da oıatyp otyrsyz. Memleketten ınstıtýtqa arnaıy úlken qarajat bólinedi. Iyǵyńyzǵa asa úlken júk artyp otyrsyz. Isińizge sáttilik tileımin. Osy áńgimeden soń Qyzdar ınstıtýty­nyń bas ǵımaraty ornalasqan jer alyp qu­rylys alańyna aınaldy. Arada eki jarym jyl ótkende Gogol – Seıfýllın – Baı­tur­synov kósheleriniń qıylysynda stýdentterge arnalǵan tórt birdeı jataqhana boı kóter­di. Árqaısysy úsh júz, tórt júz oryn­dyq jataqhanaǵa uzyn sany bir myń alty júz stýdent ornalasty. Olar jataqhana­lar­ǵa jaı jaıǵasyp qana qoıǵan joq, qolda­ryna qyzyl beldeýli resmı qaǵaz – order alyp, qalaǵa tirkeldi. Sonymen birge bir mez­gilde bir myńnan asa adamdy tamaqtan­dyra­tyn múmkindigi bar ashana men sport kompleksi salynyp, Masanchı men Seıfýllın kóshesiniń qıylysynan tórt qabatty jańa ǵımarat – oqý korpýsy boı kóterdi. Solarmen jarysa salynǵan seksen páterlik turǵyn-jaı úısiz júrgen ustazdarǵa berildi. Ma­terıaldyq bazanyń jaqsarýy jańadan on eki laboratorııa ashýǵa, tájirıbeli pe­da­gog­­tardy jumysqa qabyldaýǵa múmkindik berdi. Osynyń bári ınstıtýttyń oqý jáne ǵylymı jumystaryn jańa bıikke kóterdi. Bir myń toǵyz júz alpys segizinshi jyl­dyń kúzinde D.Qonaevtyń qabyldaýynda bol­ǵan kezde aıtqan: «Sizdi uıatqa qaldyr­maýǵa tyrysamyn» degen sertteı berik só­zin­de tur­dy rektor Kúlásh Qunantaeva. Birinen biri kór­kem, syrty nurly, ishi syrly kóp qabatty eń­seli ǵımarattardy búginde el «Kúlásh Qu­nantaeva qalashyǵy» dep ataıdy. Sol «qa­la­shyq» salynyp bitkenshe Kúlásh­tyń bir ty­nym tappaı, jankeshti eńbek etkeni kóptiń kóz aldynda. Al, qansha túndi uıqy­syz, qanshama kúndi kúlkisiz ótkizgeni onyń ózine ǵana aıan. Qyzdar ınstıtýtyndaǵy «Kúlásh Qunan­taeva qalashyǵy» qaıtpas, qaısar, qaıratker qazaq qyzynyń otyzda buzǵan ordasy. Onyń qyrqynda alǵan qamaly taǵy bar. Olaı deıtinimiz, on jyl boıy respýblıka komsomol uıymynda hatshy, birer jyl mı­nıstrdiń orynbasary, eki márte Qazaq­stan Joǵarǵy keńesiniń depýtaty bolǵan, jıyr­ma úsh ǵylym kandıdaty men doktor­laryn daıar­la­ǵan ǵulama ǵalym, Qazaqstan Ulttyq ǵylym aka­demııasynyń akademıgi, Qyzdar ınstı­tý­tyn­da on alty jyl rektor bolǵan onyń talaı tamasha ónegeli isterimen kópke úlgi bolýymen birge «Aıgúl» atty án-bı ansamblin uıymdastyryp, sol ansamblden Mádına Eralıeva syndy san bul­buldy ushyrǵanyn, bul kúnde «Kúlásh Qu­nantaeva mektebi» atalǵan ulaǵatty uıadan júz­de­gen shákirti qanat qaqqanyn aıtyp otyrmyz. Hakim Abaıdyń: «О́ziń úshin eńbek qyl­sań, ózi úshin ottaǵan haıýannyń biri bola­syń; adamdyq qaryzy úshin eńbek qylsań, Allanyń súıgen qulynyń biri bolasyń» degen sózin jastaıynan jattap ósip, aınala­syna Aı men Kúndeı jaryq sáýle shashyp júrgen Kúlásh Qunantaıqyzy kúni búginge deıin el-jurtqa qaıyrymdylyq jasaýdan jańylǵan emes. Bul onyń som altyndaı asyl qasıetteriniń biri. О́mirdiń san syrynda súrinbegen Kúlásh Qunantaıqyzy Júsip Balasaǵun aıtqandaı isi – qaıyrymdy, sózi – meıirimdi, jany jomart jaısań jan. Ony qartaıtpaıtyn, sharshatpaıtyn kóp qupııanyń biri, bálkim, biregeıi osy bolsa kerek. Sábıt DOSANOV, azýshy, M.Sholohov jáne V.Pıkýl atyndaǵy halyqaralyq syılyqtardyń laýreaty.