«Qara altynnyń» búgini men erteńi

Bıylǵy jyldyń 1 qańtarynan bastap elimizden syrtqa tasymaldanatyn munaıǵa kedendik baj sa­ly­ǵy tonnasyna 40 dollarǵa deıin kóterildi. Jańa Salyq kodeksinde keıbir salyqtardyń stavkalaryn birshama tómendetý, salyqtyq ákimshilik júıeni jetildirý, ekonomıkanyń shıkizattyq emes sektoryna salynǵan jalpy júktemeni tómendetý, sondaı-aq óndirýshi sektordan túsetin kiristi kóterý másele­leri qarastyrylyp otyr. Al munaıdyń quny kúnnen kúnge sharyqtaı bastaǵannan beri, munaıshylar arasynda atalmysh salanyń tıimsizdigi týraly áńgimeler de jıileýde. Eger de osy bir oǵashtaý máselege mamandar men s­a­rapshylar turǵysynan qaraıtyn bolsaq, sóz bolyp júrgen bul problemanyń syrt qaraǵandaǵydan da mańyzdy ekenin baıqaýǵa bolady. Qazaqstandyq munaıshylar Salyq kodeksin qur­met tutamyz dep otyr. О́ıtkeni ol ozyq, túsi­nik­ti, al onyń shıkizat sektoryna artylǵan salmaqty kóbeıtip, shıkizattyq emes salanyń júgin jeńil­detý prınsıpi óz jemisin berýde. Sondaı aq, Salyq kodeksine sáıkes salyqtyń mól­sheri munaı baǵasynyń ósýine proporsııaly bolyp otyr. Kodeks qatal, biraq ádiletti. Búginde munaı­shy­lar­dyń Salyq kodeksi memlekettiń bızneske degen qa­ty­nasynyń boljamdylyǵyn aıqyndap otyr degenine qo­sylmaýǵa bolmaıdy. Salyq kodeksi ónerkásiptiń da­mýyn boljaýǵa, ınvestısııa tartýǵa, iskerliktiń aıa­syn ke­ńeıtip, uzaq merzimdi seriktestik qurýǵa múm­kin­dik berip otyr. Sonymen, kodeks munaıshylarǵa qandaı mindet júk­tep otyr? Salyq kodeksine sáıkes, munaı kom­pa­nııa­lary (ónimdi bólisýshiler kelisimi boıynsha isteıtinderdi sanamaǵanda) basqalar sııaqty – tapqan paı­da­ǵa salynatyn salyqty jáne PQО́S – paıdaly qaz­ba­lardy óndirý salyǵyn tóleıdi. Eger tabylǵan paıda shyǵynnan 25 paıyzǵa asatyn bolsa, onda joǵarǵy paıdaǵa stavkasy 60 paıyzdan salyq salynady. Oǵan qosa, munaı eksportyna salynatyn renta salyǵy esepteledi. Bul salyqtyń mólsheri munaı baǵasyna baılanysty munaı baǵasy neǵurlym joǵary bolsa, bul salyqtyń mólsheri de soǵurlym kóp bolady. Mu­naı­­shy­lar sonymen qatar korporatıvtik kiris salyǵyn tóleıdi, eko­logııalyq tólemder jasaıdy. «KAZENERGY» qaýym­­­dastyǵy sarapshylarynyń esepteýlerinshe, jal­py alǵanda shamamen 33 mıllıon tonna munaı óndi­retin eń iri 9 kompanııa, bir barrel munaıdyń baǵasy 75 dollar bolyp turǵanda, ortasha satý tıimdiliginiń (rentabeldiktiń) 21,6%-na ıe bolady da, salyq júktemesiniń koeffısenti 63,38% quraıdy. Bir barreldiń baǵasy 95 dollar bolǵanda, osy kom­panııalar, munaı óndirýdiń atalǵan kólemin saq­taı otyryp, tıimdiliktiń 24,22%, al SJK – (salyq júktemesiniń koeffısıenti) 62,86%-na ıe bolady. Iаǵnı, kútkenimizdeı, paıda kólemi artyp, salyq jú­k­­teý koeffısıenti azdap tómendegen. Bári de qı­syn­ǵa ke­lip tur. Sonda qarama-qaıshylyq nede bo­lyp otyr? 2010 jyldyń 16 tamyzynda munaı men munaı ónimderine salynatyn KEB – kedendik eks­port­tyq baj salyǵy qabyldanbaı turǵanda, esh­qan­daı qara­ma-qaıshylyq bolmaǵan edi. Úkimettiń qaýlysyna sáı­kes, shıki munaıdyń bir tonnasynyń baj saly­ǵy­nyń mólsheri 20 dollar bolsa, osy jyl­dyń 1 qań­tary­nan bastap, tonnasyna 40 dollardy qurady. Kedendik baj salyǵy zerttelgen 9 kom­pa­nııa­nyń «tıimdilik – salyq júktemesiniń koeffısıenti» ara­sal­­­maǵyn qalaı ózgertti? «KAZENERGY» ma­man­da­ry­­nyń esepteýleri boıynsha, eksporttyq kedendik baj salyǵy bir tonna úshin 20 dollar deń­geıin­d­e engizilgennen keıin bul kompanııalardyń tıimdiligin 18,69% deıin túsirip jiberse, al SJK 67,66%-ǵa deıin kóte­ril­gen. Eksportty kedendik baj salyǵy tólem­deriniń somasy shamamen 80 mıllıard teńgeni qurap otyr. Eksporttyq kedendik bajdyń deńgeıi tonnasyna 40 dollar bolǵanda, satý tıimdiligi 16, 17%-ǵa deıin tómen­dep, al SJK deńgeıi 72,21%-ge deıin kóteriledi. Bul jaǵdaıda tólengen kedendik baj salyǵynyń kó­le­mi shamamen 160 mıllıard teńgeni quraıdy. Eger teo­rııa­lyq esepti qoıa turyp, is júzinde qaraıtyn bolsaq, bir suh­batynda «KAZENERGY» bas dırektory Janbolat Sár­senov atap ótkendeı, 2010 jyly EKBS (eks­porttyq kedendik baj salyǵy) bir tonnaǵa 20 dollar bolǵanda, baj tóleýshilerdiń barlyǵy jalpy alǵanda shamamen 80 mlrd. teńgeden aıyrylǵan. Kólemi eki ese artyp, eks­port­­tyń aýqymy sol qalpynda qalǵan jaǵ­daıda, joǵal­ty­la­tyn qarjynyń somasy da, árıne, eki ese kóbeıedi. Qazaqstandyq kompanııalardyń janama shy­ǵyn­daryna kapıtaldanýy men aksııalar baǵasy­nyń tómendeýi, jańa qorlardy ıgerý isiniń toqyraýy, óndi­ris­tiń qysqarýy nemese ósýiniń báseńdeýi saldarynan aıyrylyp qalǵan paıdasyn da jatqyzý kerek. Úlgi retinde «QazMunaıGaz» Barlaý О́ndirý» aksıonerlik qoǵamyn alyp qaraıyq. EKBS jumys istegen úsh aı ishinde, kompanııanyń naryqtaǵy kapı­tal­danýy 1,5 mıllıard dollarǵa tómen túsip ketti. Al «Qaz­Munaı­Gaz» Barlaý О́ndirý» AQ-nyń negizgi aksıoneri bolyp otyrǵan Úkimettiń joǵaltqany 1 mıllıard dollardy qurap otyr. Bul EKBS-tyń arqasynda 2010 jylǵy bıýdjetke túsken qarajattan eselene asyp túsedi. Bir qyzyǵy, kezinde Qarjy mınıstrligi munaı eksportyna kedendik baj salyǵyn engizgende «Qazaq­standa jumys isteıtin munaı-gaz kompanııalaryna bunyń aıtarlyqtaı kesiri tımeıdi. Kompanııalardyń salyq salynatyn ta­bys­tary azaıa­tyn­dyqtan korporatıvtik kiris salyǵyna qatysty tólemder azaıady. Eks­porttyq kedendik baj sa­lyǵyn qabyldaýdyń nátı­je­sin­de jalpy salyq júkte­mesi bar bolǵany 2,5-3 paıyz­dyq tarmaqqa kóteriledi» dep sendirgeni este. Al is júzinde, múlde basqasha bolyp shyqty: eksporttyq kedendik baj salyǵy bir tonna úshin 20 dollardy quraı turyp barreldiń baǵasy 60 dollardan asqanda, kom­pa­nııa­nyń salyqtyq júktemesi 4-5 paıyzǵa, al eks­port­tyq kedendik baj salyǵy bir tonna úshin 40 dollardy quraǵan jaǵdaıda barreldiń quny 75 dollar bolsa salyq júktemesi 9 paıyzǵa kóbeıedi. Paıda kózin joǵaltyp, bıýdjetke degen tólemder kó­lemi­niń ósýinen bólek, nelikten munaıshylar eks­port­tyq kedendik baj salyǵyn alyp tastaýdy qol­dap otyr? Birinshi sebebi – munaıdy syrtqa shyǵarý­dyń eksport­tyq kedendik baj salyǵy eksportqa sa­ly­natyn renta­lyq salyqpen qabattasyp otyr. Iаǵnı, munaı kom­panııa­lary qosarlanǵan salyq tóleıtin boldy degen sóz. Bar aıyr­mashylyǵy tek tóleý tá­sil­derinde ǵana. Rentalyq salyq Salyq kodeksimen belgilengen. Ol Parlamentte uzaq merzimdi saldardy baǵalaı otyryp, salyq júk­te­me­si­niń aqylǵa qonarlyq kólemin keshendi talqylaý ná­tı­jesinde qabyldanǵan. Munaı eksportynyń rentalyq salyǵy ınvestorlarǵa túsinikti, aıqyn ári boljaýǵa keletin mehanızm. Ol Ulttyq qorǵa túsedi. Eksporttyq ke­den­­dik baj salyǵyn Úkimet Parlamenttiń maqul­daýyn­syz belgileıdi. Sarapshylardyń pikirinshe, mundaı tásil salyq salmaǵynyń esh boljamǵa kónbeı, esh negizsiz, esh esepteýlersiz ózgerip, munaı-gaz salasy kompanııalary­nyń jaǵdaıyn qıyndatyp otyr. Eksporttyq baj saly­ǵy esebinen túsken qarajat respýblıkalyq bıýdjetke jiberilip, sonyń jetispeýshilikterin jabady. Qarjy mınıstrliginiń esepteýlerine sáıkes, munaıǵa EKB (eksporttyq kedendik baj) engizýdiń arqasynda, bıýdjetke 2011 jyly 421 mıllıard teńgeden astam qarjy tú­sedi dep kútilýde. Eger de munaıdyń sol eksporttyq kó­lemine qosarlanǵan salyqtyń salynatynyn esepke al­ma­saq, bul, árıne ońtaıly is. Eger de munaı-gaz sala­sy­nyń tıimdiligine qaýip tónbegende ǵoı EKB salyǵyn ren­ta­lyq salyqpen qatar tóletýdi bar bolǵany zańnyń soraqylyǵy deýge bolar edi, EKB jańa Salyq kodeksi qabyldanǵansha kúshinde bolyp, sodan keıin munaıdy eksporttaýdyń rentalyq salyǵyna aýystyrylýy kerek bolatyn. Bir aıta keterlik jaıt, kodeks qabyldanbaı turǵanda, bir salyqtyń ornyna ekinshi bir salyqtyń keletini jobalanǵan bolatyn.          «KAZENERGY» qaýym­dastyǵynyń úılestirý keńesiniń qyrkúıek aıynda bol­ǵan otyrysynda salyq keńesshileri palatasynyń jetekshisi Andreı Horýnjıı bul jaıynda eske saldy. Alaıda, munaıshylardyń pikirinshe, qysqa mer­zim­di múddeler salany damytýdyń uzaq merzimdi keleshegine balta shapqanmen birdeı boldy. Bir- eki jyl ishinde bul shara qazynaǵa qosymsha tabys ákelýi múmkin, biraq bárin alyp qoıatyn bolsa, onda kompanııalardyń odan ári damýyna eshteńe qalmasy haq. Eger de ınvestısııa tabyspen qosa óndirilip aly­natyndaı bolmasa, ony ınvestısııalaýdyń ne qa­jeti bar? Naryqtyq ekonomıkada kásipkerlikti ózine shyǵyn bolatyndaı etip ınvestısııalaýǵa májbúr etýge bolmaıdy. Eger búkil tabys sońǵy tıynǵa deıin salyq tóleýge ketetin bolsa, eshkim de ınves­tı­sııa­lamaıdy. Onyń ústine, bul onsyz da iri kapı­tal­dy kerek etetin sala, ári óndiristiń aǵymdaǵy kó­le­min ustap turý úshin qashanda qarjy kózi kerek. Ken oryndarynyń sarqylatyn ýaqyty da bolady, sondyqtan jańa ken oryndaryn geologııalyq barlap ári ken qazý jumystaryn úzbeı júrgizip otyrý kerek. О́tken daǵdarys munaıshylardyń ahýaldyń óz­gerýine jáne tabystarynyń tómendeýine qanshalyq­ty sezimtal keletinin ańǵartqan bolatyn. «Kóptegen kompanııalarǵa óndiristi qysqartýǵa, al basqalaryna – ınvestısııalyq josparlardy qaı­ta qa­rap, munaı shyǵarý qarqynyn ózgertýge týra keldi», dep eske saldy Janbolat Sársenov. Bul sala ón­diris kólemin arttyrǵanymen, onyń qarqyny bá­seń­sip qaldy: 2009 jyly 76,45 mıllıon tonna óndi­ril­gen bolsa, ótken jyly ónimniń mólsheri 79,5 mıllıon tonna boldy. Al buǵan deıingi ósimniń deńgeıi eki ese túsip ketti. Onyń ústine, Úkimettiń jospary boıynsha, 2015 jyly munaı óndirý 100 mıllıon tonnaǵa jetý kerek, ol úshin bul salaǵa ınvestısııalar qajet. Sonymen qatar, mysaly «QazMunaıGaz» sııaq­ty kompanııalar­dyń dástúrli óńdiris aımaq­ta­rynda munaı óndirýdiń ózindik quny óte joǵary. Jáne kásipkerliktiń tıimdiligin qamtamasyz etip oty­rý úshin árbir dollar mańyzdy. Bul jaǵdaıda eksporttyq kedendik baj salyǵynyń óskeni kompanııa jumysyna eleýli kesirin tıgizýde. Qazirgi salyq salý júıesiniń ózinde de kóptegen josparlar tıimsiz bolyp otyr. Onyń ústine, Úkimet tıimsiz ken oryndary boıynsha qaýlyǵa qol qoıǵan. Dese de, sarapshylardyń pikirinshe, bul máseleni oń­taıly sheshýdegi sharalardyń biri – memlekettiń qı­synǵa keletin salyq saıasaty bola alar edi. О́ıtkeni, salyq júktemesi birdeı bolǵanda, keıbir uńǵymalar men munaı kenishterin áli de ıgere berýge bolady, al salyq salmaǵy basqalaı bolsa, ol kenishterdi jaýyp, ózgelerin burǵylaýǵa týra kelip jatady. Onyń ústine, kedendik bajdyń boljaýǵa kelmeıtindigi mu­naı baǵasynyń boljaýǵa kónbeıtindigimen astarlasyp, judyryq ústine judyryq bolyp, munaı-gaz salasy qosymsha táýekelderge tap bolýda. Kedendik baj taqyryby talqylanǵan saıyn, dáıek retinde Reseıdiń úlgisi tilge tıek bolyp júr. Sarap­shy­lar óıtip salystyrýǵa bolmaıdy dep esepteıdi. Birinshiden, Reseıde rentalyq salyq joq, onyń ústine, belgili bir jaǵdaılarda PQО́S (paıdaly qaz­ba­lar óndirý sa­ly­ǵy) nóldik mólsherlememen sanala­dy. Ekinshiden, on­da­ǵy mu­naı­dyń eleýli bóligi óńdeý­den ótip, el ishinde ǵana tuty­ny­lady. Sol sebepti reseılik munaı óndirýshilerge syrt­qa shıki munaıdy emes, daıyn ónimdi shyǵarý tıimdi. Úshin­shiden, memleket sarqylǵan, qaıta ıgerilip jat­qan nemese kúr­deli ken oryndary úshin san túrli salyq júıesin qa­ra­styrǵan. RF Úkimeti 2020 jylǵa deıin mu­naı ón­dirý deńgeıin ustap turý úshin salyqtardy azaı­typ, únemdelgen qarjyny munaı óndirisi men munaı óńdeýge baǵyttaýdy talap etpekshi. Atap aıtar bol­saq, Reseı úkimeti munaı kompanııalary úshin 2020 jyl­ǵa deıin sa­lyqty 73%-dan 65%-ǵa deıin tómen­detpekshi. Maman­dar­dyń esepteýleri boıynsha, bizdiń betalysy­myz kerisinshe. Eksporttyq baj salyǵy engizilgeli beri ilespe gaz­dy kádege jaratý sekildi mańyzdy áleýmettik jo­ba­lardy qarjylandyrýǵa kerekti tabys azaıdy. Osy­ǵan baılanysty, iske tartylǵan nesıeler soma­sy da ósip, óndiris oryndary qosymsha shyǵynǵa ushyrady deıdi, «KAZENERGY»-ge kiretin kom­pa­nııa­lardyń biri. Basqalarynyń aıtýlaryna qara­ǵan­da, munaıdy az kólemde óndiretin kishigirim kompanııalar, negizgi jumysty atqarýǵa kerekti qara­jat­tan basqa, artyq qarjylary joq eken. Eger kompanııalarda ondaı artyq aqsha bolsa ǵoı, olar, sózsiz aımaqtardyń áleýmettik baǵdarlamalaryn qarjy­lan­dyrýǵa baǵyttalar edi. Sońǵy ýaqytta bul taqyryp tek kompanııalar arasynda ǵana kóterilip júrgen joq, sonymen qatar, «KAZENERGY» qaýymdastyǵynyń úıles­tirý keńe­sin­de de talqylanyp júr. Qaýymdastyqtyń atqarý­shy dırektory Nurlan О́tenov bul máseledegi eń ke­leń­siz jaǵdaı, «kompanııalar ózderiniń ınves­tı­sııa­lyq tar­tym­dylyqtarynyń nasharlaǵandyǵyn» alǵa tartady, al «EKB deńgeıiniń qalaı belgilenetini túsi­niksiz bol­ǵandyqtan, olar bolashaqta mindetti tólem­der kólemi­niń qandaı bolaryn boljaı almaıdy», dep esepteıdi. Janbolat Sársenovtiń aıtqandaryn taǵy da es­terińizge sala ketsek, 2009 jyldyń 1 qańtarynda qa­byl­danǵan jańa Salyq kodeksinde, kompanııalar óz­deri­niń tıimdilikterin 25 paıyzdan artyq dárejede saq­tap qalý kerek delingen. «KAZENERGY» múshe­leri álbette, ózderiniń áleýmettik mindetterin atqara­tyn bolady, biraq endi kompanııalar ózderiniń qy­z­met­­kerleriniń eńbekaqysyn, áleýmettik kómekterdi qy­s­­qar­typ, mamandardy oqytý men qaıta daıarlaýda únem­deýlerine týra keledi, deıdi munaıshy. «Jaqynda Úkimet 2010-2014 jyldar aralyǵyn­daǵy munaı-gaz sektoryn damytý jóninde quny 34 mıl­lıard quraıtyn baǵdarlamany bekitip, onyń ba­sym bóligi kompanııalardyń óz qarjysy men nesıeleri esebinen qarjylandyrylady dep uıǵarǵan edi, dep qaýymdastyq eske salyp otyr. Máselen, QMG munaı óńdeýdi 25 paıyzǵa kóterip, ony 87-90%-ǵa tereńdetip, respýblıkamyzdy sapaly motor janarmaıymen tolyq qamtamasyz etý úshin mıllıardtaǵan dollar jumsaýdy josparlap otyr. Bul munaıshylarǵa salynǵan ınves­tı­sııalyq júktemeler ósip, mindetter kóbeıdi, al ın­ves­tısııalyq múmkindikter tómendep barady degen sóz. Bul máseleniń tolyq dáıektemesin Qazaqstan Re­s­­pýblıkasy Premer-Mınıstriniń atyna jibergen su­ra­ǵynda Parlament Senatynyń depýtaty Mıhaıl Bortnık baıandaǵan bolatyn. EKB prınsıpteri Salyq kodeksine negiz bolǵan qaǵıdalarǵa qaıshy keletindigin atap ótip, zańdy suraqtar qoıyp otyr. Atap aıtar bolsaq, munaı-gaz salasynyń uzaq merzimdi damýyna EKB óz áserin qalaı tıgizýi múmkin degen máseleni Qarjy mınıstrligi men salalyq mınıstrlikter talqy­la­dy ma. Ásirese jedeldetilgen ın­dýstrııalandyrý men ınfraqurylymdy damytý baǵdarlamasy sheteldik kapıtaldyń birtalaı kóle­min tartýdy kózdeıtindikten, ınvestorlardyń kóz­qa­rasyna jáne Qazaqstandaǵy ınvestısııalyq ahýal­ǵa mundaı sheshim qandaı áser etýi múmkin. Eldegi salyq tártibi boljaýǵa keletindeı bolý úshin Úkimet qandaı shara qoldanyp otyr dep, elimizdiń ishki ekonomıkalyq saıasatyn túsiný úshin kerekti jáne bir mańyzdy saýal qoıǵan eken. Bul jerde munaıshylar: negizinde Úkimet pen munaıshylar arasynda qarama-qaıshylyqtar joq dep otyr. Qarama-qaıshylyq qysqa merzimdi muq­taj­dyqtar men uzaq merzimdi máselelerde ǵana bo­lyp otyr. Qazir birinshisi basym bolyp tur. Biraq bul jaǵdaı qanshalyqty uzaqqa barar eken? Dese de, «KAZENERGY» syndarly dıalog joly­men kele jatyrmyz dep málimdep otyr. Qaýymdastyq munaıǵa salyqty qısynǵa keltirip salý jónindegi usynysyn daıyndap qoıdy. QMG jáne «Samuryq-Qazyna»-nyń qoldaýymen salanyń kompanııalaryna biryńǵaı qaramaı, salyq júktemesin utymdy etý týraly Úkimetke usynystar jobalary jiberildi. Zarına AMRAEVA.