«Eýro-5»: Reseı tájirıbesi

Gazetimizdiń ótken nómirinde «Eýro-5»: Qazaqstanda bola ma, joq pa» degen kókeıkesti másele tóńireginde áńgime qozǵalǵan edi. Búgin sol taqyrypty jalǵastyryp, kórshi eldiń tájirıbesin ortaǵa salamyz. Búgingi tańda Qazaqstan Keden odaǵyna enip otyr, Birtutas ekonomıkalyq keńistik týraly kelisimderdiń júzege asýyna da kóp qalǵan joq. Osy birlestikter sheńberinde munaı ónimderi rynogy birtutas rynogqa aınalady, standarttar men sapa da birdeı joǵary deńgeıge kóteriledi. Bizdiń reseılik kórshilerimiz belsendi modernızasııa júrgizip «Eýro-5» standartty munaı ónimderin shyǵaryp jatqandyǵy kezdeısoqtyq emes. «BǴZJJImunaı» bas dırektory, professor, Gýbkın atyndaǵy Reseı memlekettik munaı jáne gaz ýnıversıteti munaı óńdeý kafedrasynyń meńgerýshisi Vladımır Kapýstın qazaqstandyq munaı óńdeý zaýyttarynyń da joǵary sapaly janarmaı men maı óndirýge tolyq múmkindigi bar ekendigine senimdi. – Vladımır Mıhaılovıch, kezinde siz bizdiń qazaqstandyq munaı óńdeý zaýyt­taryn jobalaýǵa qatysqansyz. Reseı úki­metiniń baqylaýymen salany jańar­ta kemeldendirip otyrǵan Reseıdiń bedeldi jobalaý uıymdary biriniń basshysy retinde, aldymen munaı óńdeýdiń jalpy úrdisteri týraly bir-eki aýyz sóz aıta ketseńiz? – Iá, bizdiń ujym 80 jyldan astam qyz­met istep keledi. Túrli kezeńderde Ke­ńes Oda­­ǵynyń munaı óńdeý jáne munaı hımııa­sy zaýyttaryn dál osy ınstıtýt jobalaǵan bo­la­tyn. Naqtyraq aıtsaq, biz Shymkenttegi MО́Z-diń basty jobalaýshylary boldyq, Pav­­lodar MО́Z-in, Gýrev (qazirgi Atyraý) qa­la­syndaǵy MО́Z-di jobalaýǵa qatystyq. Bi­raq ýaqyt bir orynda turmaıdy. Sala negizin qurap otyrǵan tehnologııalyq baza eskirgen. Qazir 20-30 jyl burynǵydan janarmaı men jaǵarmaı materıaldaryna múldem jańa talaptar qoıylady. Al salanyń strategııa­lyq mindeti – solarǵa saı bolý. Búgingi tań­da­ǵy Reseı munaı óńdeýindegi negizgi úrdis – ja­ńarta kemeldendirý, ıaǵnı jańǵyrtý «BǴZJJI­munaı» Reseıdegi munaı óńdeýdiń jáne munaı hımııa­synyń birqatar nysandarynyń joba­laýy men qurylysyna belsene qatysýda. Soń­ǵy birneshe jylda biz Perm, Rıazan, Kırısh munaı óńdeý zaýyttaryn jańǵyrtýmen aınalystyq. Reseıdiń Nıjnekamskide orna­las­qan búgingi tańdaǵy eń jańa ári eń iri TANEKO zaýytynyń (bul Reseıde Keńes Odaǵy kúıregennen keıingi jańa býynnyń birinshi aýqymdy zaýyty) salynýy men jabdyq­ta­lýy­na belsene qatysyp kelemiz. Sondaı-aq, biz Máskeý MО́Z-iniń júıelik qaıta qu­rýyn­da bas jobalaýshylar bolyp otyrmyz, To­byldaǵy munaı-hımııalyq kesheninde aý­qym­dy jumystar júrgizip kelemiz. Instıtýt aktıvinde munaı hımııasynyń birqatar ny­san­dary bar jáne de bul jumys keńı bermek. – Keıbir málimetterge súıensek, Reseıde munaıdyń shartty tonnasynan dızeldik janarmaı óndirýdi edáýir kóterýge múmkindik beretin gıdrokrekıngtiń jańa tehnologııasy bar 12 iri MО́Z salynyp nemese iske qosylyp jatyr. Bul zaýyt­tardyń ishinde siz aıtqan TANEKO MО́Z-i de bar. Basqasha aıtqanda, Reseı kólikti «dızeldeýdiń», dızel janar­maıyn tuty­ný­dyń jyldam ósýiniń álemdik úrdisiniń aǵymymen kele jatyr ma? – Qazir álemde «kúrdeli» aýyr munaı­dyń da, onyń odan óndiriletin ónimniń de, atap aıtqanda, mazýt pen gýdrondy qaıta óńdeýdiń de túrli ádisteri belsendi qol­da­ny­lady. Bul qaıta óńdelýi eń qıyn munaı qaldyqtary. Alaıda máseleniń sheshimi bar. Salada munaı jáne onyń qaldyq­taryn iri ónerkásiptik kólemde óńdeýdiń eki negizgi nusqasy bar: ne artyqshylyqty «benzındi» nusqa, ne artyqshylyqty «dızeldi» nus­qa. Bul jaǵdaıda shyǵarylym aldynda ónimniń ekologııalyq normalarǵa qatań sáıkes kelýine baqylaý qoıý kerek. Son­dyq­tan, Reseıde MО́Z ónimderiniń ekolo­gııa­lyq parametrleriniń qatań tehnıkalyq reglamenti qabyldanyp, júzege asyrylý­da. Reglamentke sáıkes RF-nyń barlyq ká­siporyndary janarmaı boıynsha «Eýro-3» talaptaryna kóshken. Osyǵan oraı ár MО́Z-diń, ár munaı kompanııasynyń óziniń perspektıvalyq damý jospary bar. Gıdrokrekıngti tańdaýǵa sebep kóp. Onyń ishinde taza rynoktyq faktorlar da bar. Eger sizdiń MО́Z bar bolyp, siz joǵary sa­paly janarmaı alýdyń ádisin tańda­sańyz, onda dızel janarmaıynyń tuty­ny­lýy­nyń rynogta ba­sym túsetindigin eskermeýge bolmaıdy. Osy­dan kelip, biz reseılik zaýyttarǵa kez kel­­gen munaıdan, munaı­dy qaıta óńdeý qal­dyq­tary­nan, vakýýmdy gazoılden, mazýttan, bıtýmnan jáne basqa da asa joǵary sapaly dızel ja­nar­maıyn alýǵa múmkindik beretin gıdrokrekıng teh­no­logııasyn usynamyz. Mun­daı tań­daýdyń sebepteri aıqyn. Birinshiden, biz benzındi avtomobılder rynogyndaǵy keri ketý óte aıqyn Eýropa rynogyn baǵdarǵa alyp otyr­myz. Benzındi paıdalaný kúrt tó­men­­dep, kerisinshe, dızel janarmaıyn qol­da­ný ósip keledi. Osy turǵydan qaraǵanda, árı­­ne, dızel janarmaıynyń bolashaǵy zor, ony alǵashqy qaı­ta óńdeý qaldyq­tary­nan tek gıdrokrekıngte alýǵa bolady. Son­dyq­tan gıdrokrekıng prosesi kóbirek qara­jat talap etkenimen rynok turǵysynan bolashaǵy bar. Reseı zaýyttary­nyń oǵan úlken kóńil bólýi óte oryndy. – Gıdrokrekıngty qoldaný tek Eýropada ǵana keń etek jaıyp kele jatqan joq. Global Data halyqaralyq reıtıngtik agent­tiginiń sońǵy on jyldaǵy málimetteri bo­ıyn­sha, Qytaıdyń ózinde osy tehnolo­gııa­ny bo­ıynsha qaıta óńdeý kólemi tórt ese art­qan. Gıdrokrekıng ónimi AQSh-ta da birneshe ese ósken. Onyń álemdik trendke aı­nal­­ǵan­dyǵy ma? – Iá, taǵy qaıtalap aıtaıyn, ony ónim­niń ámbebaptyǵymen túsindirýge bolady: bul tehnologııada dızel janarmaıyn va­kýým­dy gazoılden de, kez kelgen munaı qal­dyq­tarynan da óndirýge bolady. Va­kýým­dy gazoıl artyqshy­lyq­ty bolyp ta­by­lady, óıtkeni ol mazýt frak­sııasynyń jo­ǵarǵy bóligi, onda metaldar, shaıyrlar, asfaltender az. Kóp­tegen elderde va­kýým­dy gazoıl gıdrokrekıngi paıdasyna tań­­daý jasalady. Qytaı­dan da «dızeldeýdi» kó­rip otyrmyz, bul jerde de, jalpy osy aý­maqtaǵydaı, dızel oty­ny­na degen qajet­tilik ósip keledi. Jaqynda biz Ońtústik Koreıanyń munaı qaldyqtary gıd­rokrekıngi kesheni bar búgingi tańda álem­degi eń iri zaýyt salynǵan Ioshý qala­syndaǵy kásipornynda boldyq. Demek, sizdiń aıt­qanyńyz durys, bul tehno­lo­gııa­ny engizý – ǵalamdyq trend. – Al gıdrokrekıngtiń qaıta óńdeý endeýin tereńdetetin basqa tehnologııalardan nesi artyq? – Negizinen gıdrokrekıng qaldyqtary­na suranys kóp, joǵary sapaly suıyq mu­naı ónimderin alady (mysaly, dızeldi janarmaı, bazalyq maılar). Kez kelgen basqa teh­nolo­gııada biz basqa tehnologııalar kó­megi­men kerekti parametrlerge deıin jetkizýdi qajet etet­in «jartylaı ónim» alamyz, oǵan qosym­sha olar kóp mólsherde koks shy­ǵady. Aýyr mu­naıdan basqa tehnolo­gııa­lar­dy qoldanǵan­da 30 paıyzǵa jýyq koks shy­ǵady. Gıdrokrekıng alǵashqy shyǵyndar ja­ǵy­nan qarajatty kóbi­rek talap etetin prosess bolǵanymen, ózin ózi aqtaýy men túp­ki paıdasy boıynsha anaǵur­lym utym­dy. Eń bastysy, ol joǵary sapaly janarmaı alýdy birden qamtamasyz etedi. Reseıde qazir sondaı-aq joǵary klasty maılar óndirý qajettiligi bar, olarǵa degen suranys artyp keledi. Dál osy gıdrokrekıng munaıdyń kez kelgen aýyr qaldy­ǵy­nan II – III toptardyń joǵary sapaly maı­laryn alýǵa múmkindik beredi. Maı óndi­ri­siniń bo­lashaǵy osy ónimderde. I top (sapa­sy tómen, mıneraldy maılar) qazirshe tu­ty­ný­shyǵa keńinen tanymal bolǵanymen, qazirgi kezde shyǵarylatyn mashınalar II – III topty maı­lardy paıdalanatyn mashınalar. Osy­ǵan sáıkes, eger biz joǵary stan­dart­ty janar­maı­ǵa kóshýdi belgilegen bol­saq, dvıgatelderde qoldanylatyn maılar da sapasy ja­ǵynan osy standarttarǵa saı kelý kerek. – II – III top maılarynyń negizgi degen aıyrmashylyǵy nede? – Bul maılar I top maılarynan sapasy jaǵynan múlde basqa ekendigin túsiný kerek. Maılardyń I toby – munaıdy qaıta óńdeýdiń qarapaıym alǵashqy satylarynan: selektıvti tazartý, deparafınızasııa, deserıtızasııadan keıin alynatyn maılar. Bul prosester maı quramyndaǵy zııan­dy qospalardy ajyratyp almaıdy. II jáne III top ónimderi – anyqtalǵan, qatań belgilengen qa­sıetter jıyntyǵy bar sınte­tı­kalyq maılar. Gıdrokrekıngtyń arqasynda óndirýshi dvıga­tel­diń qyzmet etý merzimin edáýir uzar­ta­tyn múldem jańa biregeı qa­sıet­teri bar maılar óndire alady. Dál osy turǵydan qaraǵanda qa­zir­gi rynogtaǵy olar­ǵa degen suranys jo­ǵary. Onyń ústine, maıdyń sapasy neǵur­lym joǵary bolsa, onyń avomobıldegi qol­da­nylý merzimi so­ǵurlym uzaǵyraq bolmaq. Bul jerde qazirgi zamanǵy energııa únemdeıtin lampalarmen uq­sastyq keltirgen oryndy bolar edi: olar qym­bat, biraq ondaǵan jyldar qyz­met etkende olar ózin tolyq aqtap shyǵa­dy. Son­dyq­tan munaı óńdeý salasynda II jáne III top bazalyq maı­larynyń óndirisin qurý – bo­la­shaǵy zor sheshim. Árıne, I top maı­lary­nyń rynogtan bir kúnde kete qalýyn kútýdiń qajeti joq. Alaıda, jańa mashınalar eski mashı­na­lardyń ornyn basqan sa­ıyn (bizdiń reseılik tájirıbege qaraǵanda, mem­leket bul proseske sebepshi bola ala­dy) jo­ǵary sapaly maılarǵa degen suranys sáı­kesin­she ósip otyrady. 7–10 jyldan keıin oǵan bar­lyq óndiris pen kólik kóshedi dep senimdi aıtý­ǵa bolady. Búkil álemde joǵary klasty jaǵar­maı materıal­daryna kóshý birtindep júzege asyp keledi, keı (AQSh, Eýroodaq sııaq­ty) jerlerde sınte­tı­kalyq ónimder ry­nok­­tyń 50 jáne odan da kóp paıyzyn alady. Biz­diń aldymyzda ǵa­lam­dyq trend tur. Son­dyq­tan da qazir bar­lyq MО́Z-di salý jáne jań­ǵyrtýdyń reseılik jobalarynda II – III toptan tómen emes maı­lardy alý belgilengen. Ol Ta­tar­­stan­daǵy Nıj­nekamsk zaýyty, Saratov ob­ly­­sy­nyń No­vo­kýıbyshevtaǵy zaýyty, An­garsk­degi ja­ńa qýatty zaýyt. Munaı óndirý ry­­nok­tyń bolashaq talaptaryna daıyn bolý kerek. – «Shevron» kompanııasynyń ókili tu­saý­keserlerdiń birinde, eki satyly gıdrokrekıng tek dızeldi janarmaı ǵana emes, benzın de alýǵa múmkindik beretindigin atap ótti. Basqasha aıtqanda, tehnologııa biregeı bolyp tabylady. – Gıdrokrekıng, men atap ótkendeı, óte ıkemdi prosess bolýymen yńǵaıly ekendigi kúmánsiz. Kerek bolsa, munaıdan úlken k­ó­lem­de benzın alýǵa bolady, kerek bolsa, kerosın, dızel maılar alýǵa bolady. Gıdrokrekıng teh­nologııasy qazirgi munaı óńdeýde bolashaǵy bar prosess sanalady. Árıne, kez kelgen teh­no­logııadaǵydaı bul jerde de jumys ba­ry­synda qıyndyqtar bolady. Máselen, gıdrokrekıngtik benzın shyǵa salysymen oktan sa­ny­nyń (95 já­ne odan da kóp) joǵary parametrlerin qam­ta­­ma­syz etpeıdi, degenmen teh­no­lo­gııalyq má­se­leni sheshýge ábden bola­dy. Sony­men qatar gıdrokrekıng ádisiniń basty artyq­shy­lyǵy – janarmaı tazalyǵynyń parametrlerin «Eýro-5» jáne odan joǵary deń­geı­de qamtamasyz etetindigi. Dástúrli katalıtıka­lyq krekıngte mundaı sapaǵa qol jetkizý múm­kin emes, son­dyqtan ol jerde benzın qura­myn­daǵy kúkirtti, shektelmegen kómirsýtegin jáne basqa da zııan­dy qospalardy tómendetý úshin sýmen taza­laýdyń arnaıy prosesterin qosýǵa týra keledi. Sýmen tazalaý kezinde ok­tan sany da túsedi, demek, taǵy da sondaı másele týyn­daıdy. Alaıda, bul jerde kata­lıtıkalyq krekıng janar­maıy­n sýmen tazalaý – bólek, qo­symsha ári birshama qymbat pro­sess ekendigi qa­per­de bolý kerek. Basqasha aıtqanda, qaıta óń­deý prosesin tolyǵymen qymbattatatyn qarjy salý. Onyń ústine katalıtıkalyq krekıngten keıin «Eýro-5» normalary deńgeıindegi ben­zın alý úshin onyń qosymsha tereń­deti­lgen qaıta óńdeýimen aınalysý kerek. Alynatyn ónim o bastan taza bolyp shyǵa­tyn­dyqtan, gıdrokrekıng ondaı shyǵyn­dar­dy talap etpeıdi. Sonymen qatar, «Eýro-5»-tiń, atap aıt­qan­da, quramyndaǵy kúkirt mólsherine qa­tys­ty (50 ppm «Eýro-4»-pen salys­tyr­ǵanda 10 ppm) qa­tań talaptary tek motor janar­maıy­na, dızelge, avıakerosınge ǵana emes, qaıta óńdeý ke­zin­de alynatyn qaldyq mazýtqa, pesh janar­maıy­na da qatysty ekendigin eskerý kerek. Soǵan sáı­kes, biz «Eýro-5»-ti jaqyn ara­daǵy 4-5 jyl­ǵa baǵ­dar retinde qabylda­ǵan­nan keıin zaýyt­tar­­dy jańǵyrtýda osylardyń barlyǵyn eskerýimiz qajet. Avtomobıldiń de, kemeniń de, qa­zandyqtyń da janarmaıy j­a­nyp, kúkirt oksıdi bólinedi. Munaı óńdeýde bular tikeleı táýeldi: shıkizat quramyndaǵy kúkirt mólsheri neǵur­lym joǵary bolsa, onyń qaldyqtar quramyn­daǵy mólsheri de jo­ǵary bolady. Gıdrokrekıng tehnolo­gııa­sy «Eýro-5» deńgeıin­de barlyq mu­naı ónim­deri­niń tazalyǵyn qam­ta­masyz etýge múm­­kindik beredi, sondyqtan ony tańdaýdyń oryn­dy­lyǵy aıdan anyq. Reseı zaýyttary osy teh­nologııamen jabdyq­talǵan, osyndaı ónim­der­­di shyǵarady jáne tip­ti olardy Eýropaǵa da eksporttaıdy. – Qazaqstanda salanyń keı maman­dary, bir nárse oıdaǵydaı shyqpaǵanda, sebepti qazaqstandyq munaı sapasynan kóredi. Bi­raq Tatarstannyń ken ornyn­daǵy shyǵa­ry­­latyn munaıdyń parametrleri Qazaq­stan­daǵydan tómen bolmasa, joǵary emes. Al TANEKO osy munaıdy paıdalana oty­ryp, siz aıtyp ótken eń joǵarǵy III toptaǵy bazalyq maılardy, «Eýro-5» standartynyń munaı ónim­derin óndiretin keshendi iske qosyp keledi... – Munaı sapasy tómen bolsa nemese aýyr bolsa, ony qalaı iske asyrýdyń esh­qan­daı qupııasy joq. Tehnologııalar keńi­nen málim, máselen qazirgi zamanǵy eki sa­tyly gıdrokrekıng tehnologııasy kez kelgen tipti kúkirti óte kóp, aýyr munaı­dan «Eýro-5» sapaly barlyq ónimderdi alýǵa múm­kindik beredi. Negizi, másele mu­naı sapasynda emes, sizdiń óndiristi jań­ǵyr­tý­ǵa baǵyt­taýǵa daıyn ınvestı­sııa­laryńyzda. – О́tken jyly Pavlodardaǵy keńes­te siz óńdeýge túsetin munaı parametrleri úne­mi ózgerip otyratyn kóp usaq ken oryn­dary bar Qazaqstanǵa, MО́Z-diń úsheýine de gıdrokrekıng tehnolo­gııa­sy tıimdi bolyp tabylady degen pikir aıtqan edińiz. – Men qazir de solaı esepteımin. Biraq bul jerde másele Qazaqstan ekonomıkasy qan­daı baǵytta damyp kele jatqan­dy­ǵyn­da. Eger álemdik úrdistermen úndes bolsa, onda sizderge qazir gıdrokrekıng qondyr­ǵy­laryn sala bastaý kerektigi sózsiz. Al eger sizder álem­­dik standarttarǵa saı bo­lý­dy maqsat tut­pasańyzdar, onda eski tehnologııalarmen de ómir súre berýge bola­dy. Eger siz Qazaq­stan zaýyttaryn búgin eskirgen tehnologııalarmen jabdyq­tasa­ńyz nemese sol kúıinde qaldyr­sa­ńyz olar, árıne, qan­daı da bir ónim beredi. Al olar beretin ónim­niń ry­nok da­mýyna qo­sa­r úlesi qandaı bola­tyn­dyǵy, onyń qajet­ti­l­­ik­terine, Qa­zaq­­s­tannyń eks­port­­tyq múdde­le­ri­­ne qan­sha­lyqty jaýap beretindigi – basqa má­sele. Me­­niń pikirimshe, siz­derdiń elderi­ńiz­de­gi­deı osyndaı orasan kó­mi­r­sý­tegi shıkizat qo­ry­na ıe bola oty­ryp, sizderdiń qazirgi za­man­ǵy munaı ónd­i­retin jáne munaı hımııa­sy­men aı­na­ly­sa­tyn kásip­or­­yndaryńyz bolý kerek. Sondaı-aq, Qazaqstannyń Keden oda­ǵy­na enip otyrǵanyn da eskerý kerek, onyń kó­lik­tik keńistigi Reseı jáne Belorýssııamen bir­tu­tas. Sizderdiń elderińiz arqyly jáne Reseı ar­qy­ly salyný ústindegi, jaqynda sa­ly­nyp bitetin «Batys Eýropa – Batys Qytaı» tranzıttik dálizi ótedi. Bul Azııaǵa qazirgi za­manǵy eý­ro­pa­lyq kólik baratyn myqty magıstral bo­la­dy. Ony qazirgi zamanǵy, jo­ǵa­ry sapaly janarmaımen jáne maılarmen qamtamasyz etý kerek, sizderdiń elderi­ńizdiń ımıdji osy­ǵan baı­lanysty bolmaq. Sondaı-aq munaı ónim­­derin ótkizý rynok­tary da sizderdiń qara­maq­taryńyzda, al ol degeniń óte úlken rynok­tar. Búgingi tańda Ke­dendik odaq jáne jasa­lyp otyr­ǵan bir­tutas ekono­mı­kalyq keńistik sheń­be­rinde qa­ty­sýshy elder tek tarıftik saıa­sat­ty ǵana emes, tehnı­kalyq standart­tar­dy da bir izge tú­si­redi. Bul jaǵdaılardy qa­zaq­stan­dyq MО́Z úshin tehnologııalar tańdaý­da da eskerý qajet. RF-nyń «Eýro-5» stan­darty­na kirýimen tórt-bes jyldan keıin siz­derdiń zaýyt­ta­ry­ńyz ol jerge bul standartqa jaýap bermeıtin munaı ónimderin eksporttaı alýy neǵaıbyl. Jalpy alǵanda, búgingi tańdaǵy munaı óńdeýdi jańǵyrtý sizderdiń elderińiz úshin birinshi kezektegi másele dep oılaı­myn. Qazaq­standa bar munaıdyń álemdik baǵasy qazirgi­deı osynshama joǵary bo­lyp turǵanda, siz­der­diń qazirgi zamanǵy jańa munaı óńdeý zaýyt­taryńyzdyń bol­maýynyń ózi ábestik. Áńgimelesken Erkin SAǴYNDYQULY.