Arly azamat dep kimdi aıtamyz?

Keıingi kezderi adamnyń rýhanı dúnıesi, ulttyq oı-sana, adamdyq qasıetter, azamattyq ar jaıly jıi aıtylyp júrgeni belgili. Baspasózde de bul máseleler jóninde maqalalar jarııalanýda. Átteń, myna zaman aǵysy solaı bolyp bara ma, qaıdam, qazirgi adamdar arasynda áıteýir baıý jolyn izdep, sharq uryp, bet-perdelerin sypyryp tastap, neshebir qıturqy isterge boı berip júrgen pysyqaı adamdardyń peıilin túsiný qıyn bolyp barady. Rasyn aıtaıyq, memleket tarapynan álgilerge qarsy kúres júrgizilip, ártúrli qatań zańdar qabyldanyp jatqany belgili. Birazdary isti bolyp, zań qorǵaý organdarynyń «qarmaqtaryna» iligip, ustalyp, tordyń arǵy jaǵyna toǵytylyp ta jatyr. Biraq, álgi ártúrli shekpen kıgen toıymsyz sheneýnik sabazdar aıylyn esh tartar emes. Teledıdardan, baspasózden «mynadaı bastyq pálenbaı mıllıon para alyp jatqan jerde qolǵa tústi», «Qyzmet babyn paıdalanyp tenderdi óz paıdasyna sheshken túgenbaı bastyq sottaldy» degen jáne de taǵy da taǵy habarlar jeldeı esip jatady. Tipti, qulaǵymyz oǵan úırenip, úırenshikti iske aınalyp ketken sııaqty. Es bilgeli bir sezim eskirmeıdi, Ol sezimnen aıyrmas eshkim meni. «Satpa aryńdy, jan balam, Saqta aryńdy» Degen sózder sońǵy ret estiledi.   Qaıran áke, kózińe maqtamaǵan, Ala jibin bireýdiń attamaǵan. Janyn arǵa sadaǵa etip máńgi, Týǵan jerde máńgi uıyqtap jatqan adam.   О́mir – synaq Synaqtan júz ótemin. Qatemdi ómir bilemin túzeterin. Shekarany kúzetken saqshydaı bir, Men de arymdy kúni-túni kúzetemin. Bul aqyn Rústem Janaıdyń «Ar týraly» degen óleńi. Osy jyr joldaryn oqyp otyryp men eriksiz oıǵa batamyn. Adam bolyp dúnıege kelgennen soń adamı asyl qasıetterimizdi tý etip júrý qajet-aq. Ásirese, óleń shýmaǵynda aıtylǵandaı arymyzdan aıyrylyp qalmaı, namysymyzdy qoldan bermeı, árqashan adaldyq, ádildik jolynda júrip, arymyz taza bolsa, shirkin! Ary taza, pendeshilikten ada adam týraly «taqýa jan» dep jatady kópshilik. Ta­qýa degen bir aýyz sózdiń ózi keń uǵym. Isi men qylyǵy durys, minezge baı, peıili keń, jaq­sylyqqa jany qumar kisi óz ortasynda árdaıym syıly, bedeldi. Qazaqta: «Janym – arymnyń sadaǵasy», degen sóz bar. Iá, túsinigi bar, túısigi mol adamda ardan artyq qasterli dúnıe joq. Adam ar aldynda jaýap berýi tıis. Aryń taza, eńbegiń adal bolǵanda ǵana qoǵam aldynda bedeldisiń, elge qurmettisiń, júrgen ortańda syılysyń. Basqanyń barlyǵy jalǵan jasandylyq, kózboıaýshylyq, ekijúzdilik, opasyzdyq. Bılik basynda otyryp, el aldynda joǵary ıdeıalar men patrıottyq sózderdi qoıdaı toǵytyp, al, aınala bere bıik qyzmetin bas paıdasyna sheship jatatyn qýyskeýdelerdi, qomaǵaı-qorqaýlardy, dú­nıe­qońyz jemqorlar týraly málimetter­di estigende jaǵańyzdy ustap, eriksiz túńilesiz. «Osylarǵa ne jetpeıdi?!» – dep júregińiz muzdap, qan qysymyńyz kóterilip, mazańyz ketedi. Olardyń psıhologııasyn uǵý keıde tym qıynǵa soǵady. Dúnıe eshkimge joldas bolmaıdy. Kim bolmasyn erte me, kesh pe myna jaryq dúnıeden ótedi. Jer betinde azamattyń at­qar­ǵan jaqsy, izgilikti jarqyn isi qalady, «Ǵalymnyń haty, jaqsynyń aty ólmeıdi», eline jasaǵan jaqsylyǵy umytylmaıdy. Endeshe, bul kúnderi adamdarǵa nege dúnıe tym jaqyn bolyp, bazbireýler onyń jetegine túsip, tipti, onyń qulyna aınalyp bara jatqany nesi? Olardyń laýazym ýaqytsha, al adamgershilik máńgilik ekenin esten shyǵarǵanyn qalaı túsinemiz? Sol tym ókinishti-aq!.. Osyndaı oı ústinde otyrǵan sátte, sonaý ertede – artta qalǵan balalyq sha­ǵym­da káriqulaq qarııalardan estigen bir ańyz áńgime esime tústi. Baılyǵymen aty shyqqan, parasatty, abyroıly bir kisi jasy kelip dúnıeden ótke­li jatqanyn sezip, aldyna jalǵyz bala­syn shaqyryp, mynadaı aqyrǵy sózin aıtypty: – Balam, ómir bar jerde ólim bar. Bizdiń bárimiz bul dúnıeniń qonaǵymyz. Myna jaryq dúnıege ókpem joq. Bir kisideı-aq shalqyp ómir súrdim, kórdim, bildim. Artymda óziń – ómirimniń jalǵasy barsyń. Oǵan táýbá! Saǵan eki hat-amanat jazyp qoıdym. Birinshisin meniń denemnen jan ketkende ashyp oqyrsyń. Al, ekinshisin – jerlep kelgennen keıin oqy. – Ákejan, qandaı amanatyńyz bolsa da oryndaımyn. Tek o dúnıege asyqpańyzshy, áli júre turyńyzshy.., – dep kóz jasy mólt-mólt etken balasy ákesin ólimge qımaı, qushaqtaı beripti. – Onyń barlyǵy Táńirdiń qolynda, balam. Talqanymyz taýsylǵan kúni, kim bolmaıyq, dúnıemen qoshtasyp júre beremiz. Ol – ómir zańdylyǵy. О́limnen eshbir tiri pende qutyla almaıdy. Allanyń bergenine qanaǵat etken jón... Sodan kóp uzamaı álgi qart kóz jumady. Balasy aǵyl-tegil jylap otyryp ákesiniń birinshi hatyn ashypty. Onda: «Balam, tó­se­gimniń astynda eski jyrtyq shulyǵym ja­tyr. Sony maǵan kıgizip jerleýińdi ótinemin», – degen jazý bar eken. Ákesiniń amanatyn oryndaý úshin balasy álgi jyrtyq shulyqty aıaǵyna kıgizbek bolady. Biraq, janazasyn shyǵaratyn molda: «Sharıǵatqa bul durys emes, bolmaıdy» dep qarsylyq jasap, kónbeı, shulyqtardy kıdirtpeıdi. Sodan, qarııalar biraz ózara daýryǵyp, birneshe moldamen aqyldasa kele «Qaıtqan adamda kebinnen basqa eshteńe bolmaýy kerek» degen sheshimge toqtaıdy. Sóıtip, marqumnyń janazasyn shyǵaryp, aqtap-arýlap, shulyqsyz jerleıdi. Ákesin jerlep, quran túsirip, el taraǵan­nan keıin balasy: «Ekinshi hatynda ne jaz­dy eken?», – dep ákesiniń ekinshi hatyn ashady. Ol hatta: «Balam, kórip-bildiń be, maǵan jaryq dúnıeden jyrtyq shulyqtyń ózi buıyrmady. Adam ólgende eshnárseni ózi­­men birge ala ketpeıtinine endi kóziń jet­ken bolar. Áste, baı da, kedeı de, jarly da, jalǵyz da óledi, tiri pende ómirden ótedi. Dú­nıeniń barlyǵy qalady. Osyny árdaıym­ qaperińde usta. Eshqashan baılyqqa mastan­ba, tasyma, basynba. Múmkinshiligiń bo­lyp tursa jetim-jesirlerge, aýrý-kemba­ǵal­darǵa, kedeı-kepshikke qolushyńdy berýdi umytpa. Ylajy bolsa, adamdarǵa jaqsylyq jasaýdan jalyqpa», – delingen eken. Oılap otyrsań, osy bir shaǵyn ańyz-áńgimede qanshama jandy fılosofııa, salmaqty da sanaly oı, aqyl, ósıet jatyr! Biraz jyl buryn respýblıkalyq gazettiń birinde halyq jazýshysy, belgili aqyn, marqum Qadyr Myrzalıevtiń «Kisilik» atty tanymdyq essesi jarııalandy. Onda qalamger aǵamyz kisiliktiń etalony men úlgisin ádemi tilmen aıtyp berdi. Oqyp otyryp keıbir bılik basynda otyrǵan laýazym ıelerine qaraǵanda, kisiligi mol azamattardyń qoǵamǵa, ortaǵa, elge qajettirek ekenin moıyndaısyń. Kisiligi mol adam sharshamaıdy-shaldyqpaıdy, barshylyqqa tasymaıdy, joqshylyqqa jasymaıdy. Árdaıym bir sydyrǵy syrbaz, qarapaıym minezimen, tereń tanym-túsinigimen el arasynda syıly, abyroıly azamat bolyp qala beredi. Adamnyń dúnıege kelgendegi negizgi maqsaty – bir-birine qyzmet etý, jaqsylyq jasaý, birin-biri demeý. «Qolynda birdeńe bolsa, alǵan adam emes, bergen adam ba­qytty» – dep qazekem beker aıtpaǵan. Son­dyqtan, keıde ishteı bolsa da: «Osy men qalaı ómir súrip júrmin ózi? El aldynda arym taza ma? Adaldyqtan, ádildikten alshaqtap ketpedim be? Halqyma nendeı jaqsylyq jasadym?», «Qatarymyzdaǵy arly azamattar kim?» – dep oı tarazysynan ót­kizip qoıǵanymyz, sirá, artyq emes sııaq­ty. Adam tal besikten jer besikke deıingi ólshep berilgen eki aralyqta istegen qylyǵyna ókinbegeni abzal-aý, tegi. Jaqsylyqtyń, kishipeıildiktiń, ja­sam­pazdyqtyń, kisiliktiń aq jelkenin janymyzǵa jalaý etip, elimizdiń baılyǵyn arttyryp, jerimizdi gúldendirip, rýhanı baıyp keler kúnderimizdi nur shýaǵyna bóleı túskenimiz qandaı jaqsy, zamandas! Oǵan siz bolyp, biz bolyp árdaıym talpynaıyq, uqsap baǵaıyq, sonda ǵana baqytqa kenelip, kókjıegimiz keńeıe túspek. Adamgershiliktiń, kisiliktiń týyn bıik ustalyq!  Saǵyndyq ORDABEKOV, dáriger-hırýrg, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor   TARAZ