Kásipkerler quqyǵyna qol suǵýǵa bolmaıdy

Qaraǵandy oblystyq prokýratýrasynda Kásipkerlerdiń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi keńestiń 25-shi otyrysy bolyp ótti. Jıyn, álbette, kásipkerlik qyzmetti uıymdastyrýdyń qazirgi kókeıkesti máselelerine arnaldy. Elbasy N.Nazarbaev aıtqandaı, «Qazaqstan bıznesti júrgizýge eń qolaıly jaǵdaıy bar elder tobyna kiredi jáne biz bul úrdisti óristete túsýge tıispiz. Shaǵyn jáne orta bıznes – bizdegi Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamynyń berik ekonomıkalyq negizi». Jıyndy ashqan oblys prokýrorynyń orynbasary Áspenbı Jarylǵasov bıznes salasynyń kóptegen problemalary prokýratýra men Kásipkerler palatasynyń birlese atqaryp kele jatqan sharalarynyń arqasynda sheshilip otyrǵanyn atap ótti. Jyl basynan beri oblys prokýratýrasy Kásipkerler palatasynan 80-nen astam aryz-shaǵymdar men ótinishter kelip tússe, quzyrly organ solardyń 30 paıyzǵa jýyǵyn qanaǵattandyryp, basqalary boıynsha túsindirý jumystaryn júrgizgen. Úsh júzden astam kásipkerdiń quqyqtary qorǵalǵan. – Kásipkerler, kóbinese, jer telimine qatysty daýǵa kezigip jatady. Bul sharýa qojalyqtarynda ǵana emes, aýdan orta­lyqtary men qalalarda da oryn alyp otyrǵan jaǵdaı. Ákimdikter kóp rette jer telimine qatysty naqty jospardyń bolmaýyn syltaýratady. Iаǵnı, jer bólýden bas tartýdyń negizgi sebebi, «Jer telimin ne isteıtini belgisiz adamǵa qalaı berip qoıamyz?» degenge saıady. Biraq, jaǵdaı árdaıym olaı emes qoı. Syltaýlardyń syrtynda bireýlerdiń qara basynyń múddesi men syńarezý pikiri turýy múmkin, – deıdi kásipkerlerdiń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi keńestiń tóraǵasy Serik Tóregeldın. Qaraǵandy oblysynyń prokýratýra organdary kásipkerler arasynda quqyqtyq túsindirý jumystaryn turaqty júrgizip keledi. Kásipkerlik qyzmetinde qandaı da bir qysym kórip, ádiletsizdikke tap bolǵan kez kelgen bıznesmen kásipkerler palatasyna nemese birden prokýratýraǵa shaǵymdanýyna bolady. Quqyq qorǵaý organyna esh bógetsiz ári jedel habar jetkizý úshin senim telefondary jumys isteıdi, oblystaǵy Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtarynda «Prokýrordyń onlaın-kabıneti» jobasy iske qosylǵan. Sol arqyly kásipkerler memlekettik organdardyń tarapynan bolǵan keleńsizdikter týraly oblys prokýratýrasyna Skype arqyly onlaın-rejimde habarlaı alady. Prezıdent Nursultan Nazarbaev: «Bız­nesti damytýǵa kedergi keltiretin bar­lyq enjar quqyqtyq normalardyń kúshin joıý kerek», dep kásipkerlikke jol ashý qajettigin ashyq aıtty. Elbasy bastamasy­men kásipkerlerdiń quqyqtaryn qorǵaý salasyn­­da quqyqtyq-normatıvtik qujattar jetildiril­­di. 2014 jyly Memleket basshysy kásipker­lik sýbektilerin tekserýge moratorıı jarııalady. Ol qoldanysta bolǵan kezeńde prokýratýra organdary eleýli jumystar jasa­dy, onyń ishinde tekseristerdi ótkizýdi prokýratýra organdarymen kelisý tártibi men tetigi belgilendi. Memlekettik organdardyń zań talaptaryna saı kelmeıtin is-áreketteri­ne tyıym salynyp, zań buzýshylyqtarǵa qar­sy yqpal etý sharalary jasaldy. Aıta ketý kerek, bıznesti tekserýge engizilgen moratorıı shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileriniń qyzmetine oń áserin tıgizdi. Zańnamany jetildirý aıasynda jańa Qylmystyq is júrgizý kodeksi qabyldanyp, onda aǵymdaǵy jyldyń basynan beri tergeýge deıingi tekseris ınstıtýty jáne qylmystyq isti qozǵaý kezeńi joı­y­l­dy. Bul jańashyldyqtar qylmys­tyq prosess sheńberinde kásipkerler­diń quqyqtaryna tikeleı qatysty bolyp otyr. Iаǵnı, sotqa deıingi tergeýdiń bastalý tártibi jáne odan ári ókiletti memleket­tik organdardyń revızııalardy, tekserister­di ótkizýleri negizgi máselelerdiń birine aınaldy. Osylaısha, jańa qylmys­tyq prosess jaǵdaıynda, sotqa deıingi tergeýdiń bastalý ınstıtýty ózgerti­lip, kásipkerlerdi qylmystyq qýdalaýǵa negizsiz tartýǵa jol bermeý maqsatynda, bul máseleni sheshý kezinde muqııat tekserý qajettigiligi kórsetildi. Qylmystyq is júrgizilý barysynda kásiporynnyń shottary, ózara tólemderi, býhgalterııasy jabylyp, qyzmeti tolyǵymen toqtap qalatyndyǵy belgili. Soǵan baılanys­ty jańa Qylmystyq is júrgizý kodeksinde zań shyǵarýshy jeke jáne zańdy tulǵalardyń quqyqtaryn negizsiz kúdiktenýden qorǵaý úshin qajetti quraldar qarastyrdy. Bul tetik aryzdar men habarlamalardyń sotqa deıingi tergeýdiń biryńǵaı tiziliminde tirkelýine deıin jumys isteı bastaıdy. Mysaly, zań talaptaryna sáıkes, qylmystyq quqyq buzýshylyq belgile­rin kórsetetin jetkilikti derekter bolmasa, sotqa deıingi tergeýdiń biryńǵaı tizilimi­ne tirkemeı, ókiletti memlekettik organdar­ǵa revızııalar men tekseristerdi ótkizýdi talap etetin aryzdar men habarlamalardy joldaý talap etiledi. Bul tártip kúsh qurylymdarynyń kásiporyndar qyzmetine aralasýyn eleýli túrde shekteıdi, óıtkeni tek qana qylmystyq quqyq buzýshylyqtyń jasalǵanyn kórsetetin jetkilikti derek­ter ǵana, onyń ishinde, mysaly, salyq tekseri­si nátıjesinde belgilengen qylmystyq jaýapkershilikke tartý úshin jetkilikti materıaldyq zııan somasy sotqa deıin­gi tergeýdiń bastalýyna sebep bola alady. Qylmystyq is júrgizý kodeksiniń 260-babynyń ekinshi bólimine sáıkes qyl­mystyq qýdalaý organynyń jospar­dan tys tekseristerdi, qujattyq revızııalardy ótkizý týraly talaptary prokýrormen kelisilgeninen keıin ǵana zańdy bolady. Qaırat ÁBILDINOV, «Egemen Qazaqstan» QARAǴANDY