«Egemen Qazaqstan» gazetinde ótken 1 qazan kúni jarııalanǵan Zarqyn Taıshybaıdyń «Sarǵaıǵan sýret syry» atty maqalasyn oqyp, zobalań jyldardaǵy qazaq dalasyndaǵy qııametke qulaq túrip júrgen azamattyń biri bolǵan soń, №7 sýrettegi Maǵrıfa Qoıaıdarqyzy (óziniń ákesiniń aty Myrzaǵul, atasy Qoıaıdar) anamyzdyń aty kózime ottaı basyldy. Sóıtip, sol maqalany jarııalaǵan sizderge, árıne, avtoryna yrzashylyǵymdy bildireıin jáne az da bolsa Maǵrıfa anamyz týraly oı bóliseıin dep qolyma qalam aldym.
Maǵrıfa Myrzaǵulqyzy Qoıaıdarova 1903 jyly Orynbor gýbernııasyna qarasty Bórti bolysynda týǵan. Ázbergen, Dáribaı atty aǵalary bolǵan, Saryózek jaǵynda turǵan. Ákesi Myrzaǵul qyzyn alǵashqyda medresede oqytady, odan keıin zırek Maǵrıfa gımnazııada oqıdy. 1922-1929 jyldary Tashkent qalasynda Orta Azııa memlekettik ýnıversıtetiniń medısına fakýltetinde oqıdy. Stýdent kezinde óte ajarly, suńǵaq boıly Maǵrıfa qazaq zııalylarynyń bolashaq jarlary, qazaq dáriger qyzdarynyń alǵashqy qarlyǵashtary Mádına Qasymova, Dámesh Ermekovamen birge oqıdy, olarmen dos bolady.
Keıin Maǵrıfa bolashaq jary, qazaq zııalylaryń biri ǵalym-agronom Smaǵulmen tanysyp otaý qurady. Smaǵul Súleımenuly Qazbekov Máskeýdegi Tımırıazev atyndaǵy Búkilodaqtyq aýyl sharýashylyq akademııasynyń túlegi, VASHNIIL-diń Tashkenttegi Orta Azııa jáne Qazaqstan Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń seleksıonerlik bólimin basqarady. Smaǵul Súleımenuly Álıhan Bókeıhanov, Maǵjan Jumabaev, Smaǵul Sadýaqasovpen dostyq qatynasta bolǵan. Tipti, Maǵjan Jumabaevtyń Smaǵul Qazbekovke arnaǵan óleń shýmaǵy da bar. Smaǵul Qazbekov ustazy, dúnıe júzine áıgili akademık N.I.Vavılovtyń jetekshiligimen Qazaqstandaǵy eń alǵashqy agronom-ǵalym, bıolog-genetık dárejesine jetedi. N.I.Vavılovpen birge botanıkalyq-agronomdyq ekspedısııa quramynda AQSh-taǵy Chıkago qalasyna issaparmen baryp kelgennen keıin, 1937 jyly «úshtikterdiń» úkimimen «halyq jaýy» dep jazyqsyz tutqyndalyp, 1938 jyly 19 aqpanda Shymkentte atý jazasyna kesiledi.
Maǵrıfa anamyz kúıeýi jazyqsyz aıyptalyp qamaýda otyrǵasyn ishkeni iriń, jegeni jelim bolyp, janyn qoıarǵa jer taba almaı, muńyn shaǵatyn jan da taba almaı qınalady. Keshegi dastarqandas dos-jarandar, týǵan-týystar teris qaraıtyn zaman týady. 1938 jyly shildeniń 28-inde 10 jasar uly Erdendi jetektep, qundaqtaýly 5 aılyq Erkeni kóterip Shymkenttegi túrmege kelgende, jendetter balalaryn qolynan julyp alyp, Maǵrıfa anamyzdy da túrmege qamaıdy. Jany qınalǵan sátte esin jıyp, dosy Sháken Mýrzınaǵa «balalarymdy aman saqta» degen úsh sóz jazyp úlgeredi. «Halyq jaýynyń» áıeli retinde alǵashqyda Aljır-de otyrady. Maǵrıfa anamyzdy keıin Qaraǵandy túbindegi Dolınkaǵa, Karlag túrmesine jiberedi.
Dárigerlik mamandyq tiken symnyń arjaǵynda kádege asady. Maǵrıfa anamyzdyń adamǵa degen izgi qasıeti tar qapasta da joǵalmaıdy, jany jaraly jandarǵa shıpa kórsetedi. 1943 jyly Maǵrıfa anamyzdy Balqash qalasyndaǵy eńbekpen túzetý lageriniń aýrýhanasyna meńgerýshi etip aýystyrady. Sol jyldardan bastap óziniń súıikti mamandyǵy boıynsha qyzmet jasaıdy. 20 jyldaı sergeldeńmen júrgen Maǵrıfa anamyzdyń sarǵaıa kútken qujaty – aqtalý úkimi 1956 jyly shyǵady. Bir jyldan keıin KSRO-nyń Joǵarǵy sot alqasynyń 1957 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy úkimimen jary Smaǵul Qazybekovtiń aqtalǵan habaryn alady. Biraq bári kesh edi, aıaýly adam 1938 jyly atylyp ketken-di.
Maǵrıfa anamyz ómiriniń sońyna deıin Balqash qalasynyń halqyn emdeýge kúsh qýatyn jumsady, kesh bolsa da «Eńbek qyzyl tý» ordenine, «Densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi», «Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen dárigeri» sııaqty marapattarǵa ıe boldy. Qaraǵandy oblystyq keńesine depýtat bolyp saılanady. Jazyqsyz japa shekken uzaq jyldardan júrekke túsken jazylmaıtyn jaramen, jaryn saǵynyshpen sarǵaıa kútken ańsaýmen ómiri ótken aıaýly anamyzdyń júregi 1982 jyly soǵýyn toqtatty.
Smaǵul Súleımenuly Qazbekov pen Maǵrıfa Myrzaǵulqyzy Qoıaıdarova-Qazbekova atynda Jezqazǵan, Balqash qalalarynda kóshe attary bar. Maǵrıfa anamyzdyń uly Erden Qaraǵandy medınstıtýtyn bitirip, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty, hırýrg bolyp qyzmet jasady. О́kinishtisi, ómirden erterek ozdy. Erke Smaǵulqyzy ómir boıy ustaz bolyp zeınetke shyqty, tórt balasy da joǵary bilimdi. Qyzy Záýre Ospanova da ájesiniń jolymen medınstıtýtty bitirdi, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginde balalar dárigeri.
Sarǵaıǵan sýrettiń bir ǵana syry osylaı ashylǵan sııaqty. Álde de ashylmaǵan kóp syrlary bar. Sol sýrettegi adamdardyń urpaqtary habarlasar degen oıdamyn.
Serik ORAL,
Sátbaev qalasynyń qurmetti azamaty, zeınetker
Qaraǵandy oblysy
1956 jyly Balqashta dárigerlik qyzmette
Maǵrıfa anamyz Tashkentte, 1922 jyldary stýdent kezi
