Jumyssyzdyqty azaıtý qadamy

2013 jylǵy 3 shildeden bas­tap kúshine engen «Qazaqstan Res­pýblıkasynda zeınetaqymen qamsyzdandyrý týraly» Zańǵa sáıkes, Ortalyqtan tólenetin zeınetaqy tólemderin taǵaıyndaý: 2001 jylǵy 1 shildeden bastap – erlerge 63 jasqa tolǵanda, áıel­derge 58 jasqa tolǵanda júrgi­ziledi. Bul rette Ortalyqtan tóle­netin zeı­net­­aqy tólemderin áıel­derge taǵaı­yndaý 2018 jylǵy 1 qańtardan bastap 6 aıǵa ósedi, ıaǵnı 58,5 jas­qa tolǵanda, 2027 jylǵy 1 qańtar­dan bastap 63 jasqa tol­ǵanda júrgi­ziledi. Zeınetaqy ja­sy­­nyń ósýi 1 qańtar 1960 jyly týǵan áıelderdi qamtıdy, al 63 jasta 1 qańtar 1964 jyldan bas­tap týǵan áıelder zeınetkerlikke shyǵa­dy. Qazirgi tańda Memleket basshy­synyń zeınetaqy reformasy máselesi boıynsha 2013 jylǵy 7 maýsymdaǵy tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda zeınetaqy júıesin kezeń-kezeńimen jańǵyrtý jumysy júrgizilýde. Jańǵyrtýdyń negizgi maqsaty – yntymaqty zeınetaqy júıesiniń «aıaqtalýy» jáne sol sebep­ti yntymaqty zeınetaqy mól­­sher­leriniń tómen bolýyna baı­la­nysty. Bul 1998 jylǵy 1 qań­tar­ǵa deıingi eńbek ótiliniń azaıýy­­na baılanysty, sebebi, zeı­net­ker­likke jas urpaq shyǵyp keledi. Osyǵan baılanysty, jańǵyr­týdyń mindetterine qoldanystaǵy zeınetaqymen qamsyzdandyrýdyń kóp deńgeıli úlgisin saqtap qalý, sonyń ishinde jumys berýshilerdiń rólin kúsheıtýdi qamtamasyz etý jáne zeınetkerlik jastaǵy tabys kózin ártaraptandyrý jatady. Negizgi ózge­risteriniń biri búgingi kúni bar­lyǵyna birdeı eńbek óti­line jáne tabysyna qara­­mastan taǵaı­yn­dalatyn baza­lyq zeınetaqy­nyń taǵaıyndaý ólshe­min engizý. 2018 jylǵy 1 shildeden bastap bazalyq zeınetaqy jalpy belgilengen zeınetkerlik jasta tolǵan kezde ǵana (58-63/63 jasta) zeınetaqy júıesine qatysý ótiline baılanysty taǵaıyndalatyn bolady. Bul rette, zeınetaqy júıesine qatysý ótili 10 jyl jáne odan kem nemese joq bolǵan jaǵdaıda, onyń mólsheri eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń 50 paıyzy mólsherinde belgilenedi. 10 jyldan asqannan keıin árbir jylǵa onyń mólsheri 2 paıyzǵa ulǵaıady, al qatysý ótili 35 jyl jáne odan kóp bolsa, ol kúnkóris deńgeıine teń bolady. Usynylyp otyrǵan ózgerister bir jaǵynan eńbek ótili kóp bolsa da, zeınetke shyqqan kezde tabystary týraly málimetterdiń bolmaýy­na baılanysty tómen mól­sherde zeınetaqy alatyn zeı­net­kerler úshin áleýmettik ádiletti­likti qalpyna keltirýge, ekinshi ja­ǵynan qazirgi jáne bolashaq ur­paqtardy eńbekke yntasyn kúsheı­týge jáne eńbek qatynas­taryn zańdastyrýǵa baǵyttalǵan. Bul tásil áleýmettik ádildikti belgi­leıdi, adam kóp jumys jasasa, onda zeınetaqysy da kóp bolady. Bul qazirgi jáne bolashaq zeınetkerler úshin qoldanylady. 2018 jylǵy 1 qańtardan bas­tap zeınetaqymen qamsyzdandyrý júıesiniń shartty-jınaqtaýshy quramdaýyshy engiziledi. Qazirgi jumysshylardyń eńbekaqysynan ustap qalatyn 10 paıyz mindetti zeınetaqy jarnalaryna qosymsha jumys berýshi óz qarajaty ese­binen 5 paıyz zeınetaqy jarnalaryn aýdaratyn bolady. Shartty-jınaqtaýshy júıe­si­nen zeınetaqy tólemderin alý úshin eń tómengi qatysý ótili qaras­tyrylǵan (60 aı). Osyǵan baılanysty, zeınetaqy tólemderin alý quqyǵyn 5 jyldan keıin ıelenedi. 2023 jyldan bastap jarnalary aýdarylǵan jáne belgilengen zeınetkerlik jasqa tolǵan (58-63/63) adamdar úshin osy jarnalary esebinen, sondaı-aq múgedektigi merzimsiz bolyp belgilengen barlyq I jáne II top múgedekterine  zeınetaqy tólemderi júzege asyrylatyn bolady. Atap ketetin mańyzdy jaıt, osy tólemder ómir boıy aı saıynǵy tólem retinde júzege asyrylady. Jyl saıyn zeınetaqynyń mólsheri BJZQ qarjylyq múmkindikterine jáne demografııalyq kórsetkishterine baılanysty ındeksteledi. Bul rette, zańnamada zeınet­aqy­nyń eń joǵary mólsheri eń tómengi kúnkóris deńgeıinen 2 ese­den aspaıtyny aıqyndalǵan. Jı­naqtaýshy zeınetaqy júıesinen aıyrmashylyǵy jumys berýshiniń mindetti zeınetaqy jarnalary esebinen shartty-jınaqtaýshy quram­daýshynyń zeınetaqy tólem­deri muraǵa qaldyrylmaıtynyn (sebebi, jumysshynyń menshigi bolyp tabylmaıdy) erekshe atap ótý qajet. Baǵdarlamanyń maqsaty – halyqtyń jumyspen qamtylý deńgeıin kóterý, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa járdemdesý, jumyssyzdyq deńgeıin qysqartý. Álimqul TURYSOV, Eńbek, áleýmettik qorǵaý jáne kóshi-qon komıtetiniń Jambyl oblysy boıynsha departamentiniń basshysy