Shubattan shyqqan shý
Qyrkúıek aıynyń sońyna taman mańǵystaýlyqtardy tosyn habar tosyltyp tastady. Kózin tyrnap ashqaly shubatpen sýsyndap, túıe malynyń ónimderin paıdalanyp kele jatqan jurt qapelimde túsinbeı qalǵanymen, qazir tıisti oryndardan máseleniń mán-jaıyn anyqtaýdy, tekserýdi suraýda.
70-shi jyldary Mańǵystaýdyń turǵyndary sol kezdegi Gýrev qalasyna baryp emdeledi eken. О́miri sharýashylyqpen tikeleı baılanysqan, et jep, shubat iship shalqyǵan ári tiliniń shaqpasy bar bir azamat asqazany aýyryp atalmysh qalanyń aýrýhanasyna baryp emdeledi. Aýylyna qaıtarda dáriger «aǵa, asqazanyńyz aýyrady, endi et jemeńiz, et jeseńiz ólesiz» dese kerek, sol kezde álgi aǵamyz «shyraǵym, biz etti jemesek ólemiz», depti. Aıtqandaı, aýylǵa kelgesin shubatyn shaıqap iship, etti baptap jep, odan keıin de 20-30 jyldaı ǵumyr keship, qarııa bolyp ómirden ótken eken. Sol sekildi Mańǵystaý jurtshylyǵyn eleń etkizgen jáne jappaı halyqtyń, kásibinen násibin aıyrǵan kásipkerlerdiń narazylyǵyn týdyrǵan másele osy – tól taǵamymyz, ulttyq sýsynymyz shubatqa qatysty bolyp tur.
Túıe súti zııandy-mys...
Cheh respýblıkasynyń «Arnıka» ekologııalyq uıymy, Qaraǵandy oblystyq ekologııalyq mýzeıi jáne «Eko Mańǵystaý» úkimettik emes uıymy Mańǵystaýda «Ekologııalyq taza tehnologııany óndirý» baǵdarlamasy boıynsha birlese zertteý júrgizedi. «Eko Mańǵystaý» ÚEU jetekshisi Kırıll Osınniń aıtýynsha, atalmysh baǵdarlamanyń bir baǵyty ekologııanyń Mańǵystaý óńirindegi taǵam óndirisine, onyń ishinde et pen sútke áserin zertteýge arnalǵan. Zertteýshiler «2015-2016 jyldar aralyǵynda Mańǵystaýdyń Shetpe, Taýshyq, Jarmysh, Basqudyq, Aqtaý, Qyzyltóbe, Quryq, Aqshuqyr aýyldarynan 200-ge tarta túıeden synama alyp, Cheh respýblıkasyna, qosymsha Nıderlandtaǵy zerthanalarǵa jibergendigin» aıtady. Jáne eń mańyzdysy, eki zerthanada da «túıe súti men shubatta myrysh quramynyń artyq ekeni, baýyr men reprodýktıvti júıeniń zaqymdanýyna soqtyratyn ýytty elementterdiń joǵary konsentrasııasy bar ekendigi» anyqtalady.
Zertteýshiler «myryshpen qatar, polıhlorlanǵan dıfenılder tabyldy. Bul elementter aǵzaǵa áser etip, qan azdyq aýrýyna shaldyqtyrady jáne olar kóp jınalatyn bolsa, qaterli isik aýrýyna shaldyqtyrady», dep qorytady. Osylaısha, sheteldik ǵalymdardyń jergilikti táýelsiz ekologtarmen birlese shubatqa jasaǵan zertteýleri nátıjesi halqymyzdyń ǵasyrlar boıǵy qundylyǵyna úrke qaraýǵa májbúr etti, urpaqtan-urpaqqa teńdesi joq ári shıpaly sýsyn, ári qunarly taǵam bolyp kelgen shubatqa «qaterli isik shaqyrady» degen «aıdar taqty».
Qazir shubat ishpese ashyǵyp ári shólirkep júretin mańǵystaýlyq turǵyndar ári-sári kúıde. Ásirese, júzdegen túıe ósirip, olardyń ónimin dúken sórelerine qoıyp, birqatar óndiristik ken oryndaryna kelisimmen jetkizip otyratyn kásipkerler alańdaýly. Olar «Nur Otan» partııasynyń ǵımaratynda osy másele boıynsha jıylyp, shýly máseleni ortaǵa salyp, óz pikirlerin aıtty. Zertteýge qatysýshylar tarapynan «Eko Mańǵystaý» ÚEU jetekshisi K.Osındi shaqyrtyp, suraqtyń astyna aldy. «Synama bir malǵa eki ret júrgizilýi kerek. Mysaly, bir adamnyń qanyn alyp, oǵan saraptama jasaý arqyly búkil Mańǵystaý halqynyń qany osyndaı deýge bolmaıdy ǵoı. Sol sııaqty, Mańǵystaýdyń ekologııalyq aýmaǵynda jaıylǵan maldy bir bólek, bylaı maldy bir bólek alyp qarap, ekeýiniń saraptamasyn salystyrmaly túrde kórsetse, áńgime basqa. Onyń ústine málimette aıtylǵan Aqshuqyr aýylynda nemese Basqudyq aýylynda 200 túıe degenderi de shyndyqqa múldem janaspaıdy. Úshinshiden, 2-3 jasar túıeniń súti degen ne? Túıe maly eki jasynda taılaq bolmaı ma? Áli enesiniń emsheginiń izi erninen ketpegen, retin tapsa basyn enesiniń baýyryna salyp qalyp, túrtinshektep sút izdep júretin bala jastaǵy túıedegi, ıaǵnı taılaqtaǵy neǵylǵan sút?» degen kásipkerler men mamandar, ǵalymdar ǵylymı jáne kásibı turǵydan bir emes, birneshe suraqty daıyndap otyrǵandyqtaryn alǵa tartty.
Ekologııany syltaýratyp, ulttyq taǵamǵa tas atý emes pe?
«Men zertteý qorytyndysynda Mańǵystaýdaǵy ekologııalyq jaǵdaıdy aıtpaq bolǵanmyn. Mysaly, túıelerdiń munaı óndirisi oshaqtarynda, munaı qaldyqtary, ýran óndirisi bolǵan jerlerde, Qoshqar ata kóli mańynda jaıylyp júrgendigin kórýge bolady. Biz osy jaǵdaıdy kásipkerlerge jáne memlekettik organdarǵa jetkizgimiz keldi. Al shubattan qaterli isik bolady deý jýrnalısterdiń burmalaýy», – dedi K.Osın óz sózinde.
Ras, Mańǵystaýdyń ekologııalyq jaǵdaıy dabyl qaǵatyn jaǵdaıda. Aqtaý qalasynyń irgesindegi Qoshqar ata ýly kóli áli halyqpen birge jasap keledi. 77 myń sharshy metr jerdi alyp jatqan atyshýly ýly kól kúni búginge deıin qorshaýsyz. Mamandar osy máselege oraı atalmysh kóldiń máselesine qatysty jobalyq smetalyq qujattyń memlekettik saraptama qaraýynda jatqandyǵyn, ol daıyn bolǵan soń respýblıkalyq bıýdjetke usynys ketetindigin, jobanyń quny shamamen 18,5 mlrd teńgeni quraıtyndyǵyn aıtqan. Mańǵystaý halqynyń «bas aýrýyna» aınalǵan Qoshqar ata máselesi endi shubatty da shylaýyna ala ketip tur.
Biraq, ekologııany shubatpen baılanystyrmaı-aq, óz aldyna ashyq aıtý azdyq ete me nemese tasadan qazaqtyń ulttyq taǵamyna kóz alartqan pıǵyldar bar ma? Árbir qalalalardaǵy myńdaǵan irili-usaqty dúken sórelerinen jyltyraq qaptaǵy ne ekeni belgisiz taǵamdar men qyzyldy-jasyldy sýsyndar sııaqty densaýlyqqa zııandy taǵam túrleri nege zertteýshilerdi qyzyqtyrmaıdy? Sansyz zııandy taǵamdardyń arasynan asa paıdaly shubatqa aýyz salýdyń astary bar ma? Mańǵystaýlyqtardy zertteýdiń nátıjesi emes, zertteýge qatysty osy suraqtar mazalaýda. «Eshqandaı da basqa pıǵyl joq, tapsyrys ta emes» deıdi K.Osın. Daý týdyrǵan másele Mańǵystaý oblysynyń aýyl sharýashylyǵy basqarmasynda da «Mańǵystaý oblysy aýmaǵynda túıe sútiniń (shubattyń) quramynan tabylǵan lastaýshy ýly zattar» týraly talqylaý keńesinde qaraldy. Keńeske vetarınarııa, aýyl sharýashylyǵy salasynyń birneshe ókilderimen birge, zertteýshiler de qatysty. «Arnıka» QB-nyń menedjeri M.Skalskıı biz zerttegen túıe ónimderiniń quramynda myrysh, aýyr metall jáne organıkalyq lastaýshy zattar tabyldy. Olar kóbine organıkalyq lastaýshy zattardan turady jáne adamnyń aǵzasyna jınalady. Jalpy, olardy óndirýge tyıym salynǵan. Biraq ta olar áli de eski uıymdarda bar. Osydan suraq týyndaıdy. Olar janýarlar aǵzasynda qaıdan paıda bolady? Múmkin bir jerlerde eski kondenserler tógilgen shyǵar. Meniń qolymda hattamam bar. Sondaı-aq, biz kóńil bóletin kóptegen problemalyq oryndardy taýyp otyrmyz. Onyń ishinde eski isten shyqqan zaýyt qaldyqtary, nemese, múmkin olar dalalyq jerlerde, qyrlarda tógilgen shyǵar. Biz jergilikti turǵyn emespiz, bul súttiń quramyndaǵy organıkalyq lastaýshy zattardyń normaǵa sáıkes qansha bolatynyn bilmeımiz. Biraq qazir aýyr metaldar biz biletin barlyq lastanýshy zattardyń mańyzdy problemasy bolyp otyr, degen ol lastaýshy zattardy ózderi zerttegen 6 aýdannan túgelge derlik taptyq dep otyr. «Biraq olardyń árqaısysynyń sút quramy ártúrli. Sosyn sút quramyn anyqtaıtyn quralda (datchıkte) olardyń quramyndaǵy lastaýshy zattar normadan artyq. Biz bul normalardy Eýroodaq normalarymen salystyrdyq. Sebebi, Qazaqstanda bul lastaýshy zattardyń shektik eseptik normalary joq eken» dep túsindirdi taǵy da.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Veterınarııalyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıteti Mańǵystaý oblystyq aýmaqtyq ınspeksııasynyń bıologııalyq qaýipsizdik bóliminiń basshysy N.Dúısebek: «kez kelgen zertteý aldymen sol zertteletin ónimnen synama alýdan bastalady. Túıe sútin (shubatyn) zertteýshi bul adamdarǵa men biraz suraqtar qoıyp otyrmyn, ásirese, súttiń (shubattyń) synamalaryn qalaı alǵandyǵy týraly. О́kinishke qaraı, jaýaptary meni qanaǵattandyrmaı otyr. Bizde qazir aýylsharýashylyq janýarlary ónimderinen synama alý týraly «Veterınarııa týraly» zańǵa sáıkes daıyndalǵan arnaıy «Orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdiń jáne bıologııalyq materıaldyń synamalaryn alý týraly» Aýyl sharýashylyǵy mınıstri bekitken №7-1/393 (30.04.2015 j.) qaǵıda bar jáne oǵan qosa «Veterınarııalyq baqylaýǵa (qadaǵalaýǵa) jatatyn taýarlardan (ónimderden) synama alý týraly» Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııasy Keńesiniń № 94 (09.10.2014 j.)
sheshimimen bekitilgen Ereje bar. Mine, osy qujattarda kórsetilgen tártippen túıe sútinen (shubattan) synamalar alynýy tıis. Al zertteýshi myna kisilerdiń budan habary joq, synama alynǵan kezde birneshe qujattar (aktiler, t.b.) toltyrylýy tıis, oǵan mal ıesi, synama alǵan adamdar, veterınarııa mamandary, t.b. adamdar qol qoıýlary kerek, al bul sharýalar jasalmaǵan. Iаǵnı, qazirgi tańda súttiń (shubattyń) kimniń túıesinen, qandaı nómirli túıeden alynǵany belgisiz, ondaı qujattar joq. Synama alýǵa veterınarııa mamandary tartylmaǵan, tipti olarǵa bul týraly ótinishter de jasalmaǵan. Qysqasy, bul kisiler veterınarlyq baqylaýǵa (qadaǵalaýǵa) jatatyn ónim – túıe sútinen (shubattan) synama alýdan habary joq bola tura, óz betterimen, sý quıatyn qutyǵa (bir márte ǵana qoldanylatyn) quıyp alǵan da, ony odan ári zertteýge alyp ketken. Tipti, qazirgi bir mártelik qutylar joǵary temperatýrada nemese muzdatylǵanda ishine «quıǵan ónimge ýly zattar bóledi. Maǵan osy jeri unamaı otyr, muny synama dep ataýǵa kelmeıdi, onyń ústine, sheteldik, bedeldi zerthanalarǵa tapsyrý úshin synama bulaı, jabaıy túrde alynbaý kerek», deıdi.
«Bizde jalpy ekologııalyq máseleniń bar ekeni ras, ol jaǵyna, zertteýlerge qarsylyǵym joq. Biraq sol zertteýler óz tártibimen, erejesimen júrýi tıis. Mysaly, eger bul kisiler bizderden veterınarııa mamandaryn surasa, biz beretin edik jáne sol mamandar bul kisiler zertteý júrgizgen jergilikti jerlerdiń bárinde bar. Eger sol mamandar bul sharaǵa qatysqanda synamalar da durys alynatyn edi», – deıdi AShM Veterınarııalyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıteti Mańǵystaý oblystyq aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy Q.Myrzatov.
Al zertteýshiler bolsa barlyq jumysty durys júrgizgenderin, túıe sútinen qaýipti elementterdiń tabylǵandyǵyn aıtyp, biraq onyń qaterli isik shaqyratyndyǵy týraly habardy jýrnalısterdiń burmalaýy dep túsindirdi. Sonymen, Mańǵystaýda shubatqa qatysty týyndaǵan daýdyń aq-qarasyn anyqtaý úshin elimizdiń joǵary zertteý ınstıtýttary, Taǵamtaný akademııasy aralasyp, Mańǵystaý tabıǵatyna jaıylǵan túıelerdiń sút-shubat ónimderinde rasynda densaýlyqqa qaýipti elementter bar ma, joq pa, anyqtaýy kerek. Eger bar bolsa, qaı óńirde jaıylǵan túıelerde ekeni de naqty kórsetilýi tıis. Jáne, eń bastysy, «daýdyń basy – Daırabaıdyń kók sıyry» demekshi, Mańǵystaýdyń ekologııalyq ahýalyna nazar aýdarylýy tıis dep esepteımiz.
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy
Qyrkúıek aıynyń sońyna taman mańǵystaýlyqtardy tosyn habar tosyltyp tastady. Kózin tyrnap ashqaly shubatpen sýsyndap, túıe malynyń ónimderin paıdalanyp kele jatqan jurt qapelimde túsinbeı qalǵanymen, qazir tıisti oryndardan máseleniń mán-jaıyn anyqtaýdy, tekserýdi suraýda.
70-shi jyldary Mańǵystaýdyń turǵyndary sol kezdegi Gýrev qalasyna baryp emdeledi eken. О́miri sharýashylyqpen tikeleı baılanysqan, et jep, shubat iship shalqyǵan ári tiliniń shaqpasy bar bir azamat asqazany aýyryp atalmysh qalanyń aýrýhanasyna baryp emdeledi. Aýylyna qaıtarda dáriger «aǵa, asqazanyńyz aýyrady, endi et jemeńiz, et jeseńiz ólesiz» dese kerek, sol kezde álgi aǵamyz «shyraǵym, biz etti jemesek ólemiz», depti. Aıtqandaı, aýylǵa kelgesin shubatyn shaıqap iship, etti baptap jep, odan keıin de 20-30 jyldaı ǵumyr keship, qarııa bolyp ómirden ótken eken. Sol sekildi Mańǵystaý jurtshylyǵyn eleń etkizgen jáne jappaı halyqtyń, kásibinen násibin aıyrǵan kásipkerlerdiń narazylyǵyn týdyrǵan másele osy – tól taǵamymyz, ulttyq sýsynymyz shubatqa qatysty bolyp tur.
Túıe súti zııandy-mys...
Cheh respýblıkasynyń «Arnıka» ekologııalyq uıymy, Qaraǵandy oblystyq ekologııalyq mýzeıi jáne «Eko Mańǵystaý» úkimettik emes uıymy Mańǵystaýda «Ekologııalyq taza tehnologııany óndirý» baǵdarlamasy boıynsha birlese zertteý júrgizedi. «Eko Mańǵystaý» ÚEU jetekshisi Kırıll Osınniń aıtýynsha, atalmysh baǵdarlamanyń bir baǵyty ekologııanyń Mańǵystaý óńirindegi taǵam óndirisine, onyń ishinde et pen sútke áserin zertteýge arnalǵan. Zertteýshiler «2015-2016 jyldar aralyǵynda Mańǵystaýdyń Shetpe, Taýshyq, Jarmysh, Basqudyq, Aqtaý, Qyzyltóbe, Quryq, Aqshuqyr aýyldarynan 200-ge tarta túıeden synama alyp, Cheh respýblıkasyna, qosymsha Nıderlandtaǵy zerthanalarǵa jibergendigin» aıtady. Jáne eń mańyzdysy, eki zerthanada da «túıe súti men shubatta myrysh quramynyń artyq ekeni, baýyr men reprodýktıvti júıeniń zaqymdanýyna soqtyratyn ýytty elementterdiń joǵary konsentrasııasy bar ekendigi» anyqtalady.
Zertteýshiler «myryshpen qatar, polıhlorlanǵan dıfenılder tabyldy. Bul elementter aǵzaǵa áser etip, qan azdyq aýrýyna shaldyqtyrady jáne olar kóp jınalatyn bolsa, qaterli isik aýrýyna shaldyqtyrady», dep qorytady. Osylaısha, sheteldik ǵalymdardyń jergilikti táýelsiz ekologtarmen birlese shubatqa jasaǵan zertteýleri nátıjesi halqymyzdyń ǵasyrlar boıǵy qundylyǵyna úrke qaraýǵa májbúr etti, urpaqtan-urpaqqa teńdesi joq ári shıpaly sýsyn, ári qunarly taǵam bolyp kelgen shubatqa «qaterli isik shaqyrady» degen «aıdar taqty».
Qazir shubat ishpese ashyǵyp ári shólirkep júretin mańǵystaýlyq turǵyndar ári-sári kúıde. Ásirese, júzdegen túıe ósirip, olardyń ónimin dúken sórelerine qoıyp, birqatar óndiristik ken oryndaryna kelisimmen jetkizip otyratyn kásipkerler alańdaýly. Olar «Nur Otan» partııasynyń ǵımaratynda osy másele boıynsha jıylyp, shýly máseleni ortaǵa salyp, óz pikirlerin aıtty. Zertteýge qatysýshylar tarapynan «Eko Mańǵystaý» ÚEU jetekshisi K.Osındi shaqyrtyp, suraqtyń astyna aldy. «Synama bir malǵa eki ret júrgizilýi kerek. Mysaly, bir adamnyń qanyn alyp, oǵan saraptama jasaý arqyly búkil Mańǵystaý halqynyń qany osyndaı deýge bolmaıdy ǵoı. Sol sııaqty, Mańǵystaýdyń ekologııalyq aýmaǵynda jaıylǵan maldy bir bólek, bylaı maldy bir bólek alyp qarap, ekeýiniń saraptamasyn salystyrmaly túrde kórsetse, áńgime basqa. Onyń ústine málimette aıtylǵan Aqshuqyr aýylynda nemese Basqudyq aýylynda 200 túıe degenderi de shyndyqqa múldem janaspaıdy. Úshinshiden, 2-3 jasar túıeniń súti degen ne? Túıe maly eki jasynda taılaq bolmaı ma? Áli enesiniń emsheginiń izi erninen ketpegen, retin tapsa basyn enesiniń baýyryna salyp qalyp, túrtinshektep sút izdep júretin bala jastaǵy túıedegi, ıaǵnı taılaqtaǵy neǵylǵan sút?» degen kásipkerler men mamandar, ǵalymdar ǵylymı jáne kásibı turǵydan bir emes, birneshe suraqty daıyndap otyrǵandyqtaryn alǵa tartty.
Ekologııany syltaýratyp, ulttyq taǵamǵa tas atý emes pe?
«Men zertteý qorytyndysynda Mańǵystaýdaǵy ekologııalyq jaǵdaıdy aıtpaq bolǵanmyn. Mysaly, túıelerdiń munaı óndirisi oshaqtarynda, munaı qaldyqtary, ýran óndirisi bolǵan jerlerde, Qoshqar ata kóli mańynda jaıylyp júrgendigin kórýge bolady. Biz osy jaǵdaıdy kásipkerlerge jáne memlekettik organdarǵa jetkizgimiz keldi. Al shubattan qaterli isik bolady deý jýrnalısterdiń burmalaýy», – dedi K.Osın óz sózinde.
Ras, Mańǵystaýdyń ekologııalyq jaǵdaıy dabyl qaǵatyn jaǵdaıda. Aqtaý qalasynyń irgesindegi Qoshqar ata ýly kóli áli halyqpen birge jasap keledi. 77 myń sharshy metr jerdi alyp jatqan atyshýly ýly kól kúni búginge deıin qorshaýsyz. Mamandar osy máselege oraı atalmysh kóldiń máselesine qatysty jobalyq smetalyq qujattyń memlekettik saraptama qaraýynda jatqandyǵyn, ol daıyn bolǵan soń respýblıkalyq bıýdjetke usynys ketetindigin, jobanyń quny shamamen 18,5 mlrd teńgeni quraıtyndyǵyn aıtqan. Mańǵystaý halqynyń «bas aýrýyna» aınalǵan Qoshqar ata máselesi endi shubatty da shylaýyna ala ketip tur.
Biraq, ekologııany shubatpen baılanystyrmaı-aq, óz aldyna ashyq aıtý azdyq ete me nemese tasadan qazaqtyń ulttyq taǵamyna kóz alartqan pıǵyldar bar ma? Árbir qalalalardaǵy myńdaǵan irili-usaqty dúken sórelerinen jyltyraq qaptaǵy ne ekeni belgisiz taǵamdar men qyzyldy-jasyldy sýsyndar sııaqty densaýlyqqa zııandy taǵam túrleri nege zertteýshilerdi qyzyqtyrmaıdy? Sansyz zııandy taǵamdardyń arasynan asa paıdaly shubatqa aýyz salýdyń astary bar ma? Mańǵystaýlyqtardy zertteýdiń nátıjesi emes, zertteýge qatysty osy suraqtar mazalaýda. «Eshqandaı da basqa pıǵyl joq, tapsyrys ta emes» deıdi K.Osın. Daý týdyrǵan másele Mańǵystaý oblysynyń aýyl sharýashylyǵy basqarmasynda da «Mańǵystaý oblysy aýmaǵynda túıe sútiniń (shubattyń) quramynan tabylǵan lastaýshy ýly zattar» týraly talqylaý keńesinde qaraldy. Keńeske vetarınarııa, aýyl sharýashylyǵy salasynyń birneshe ókilderimen birge, zertteýshiler de qatysty. «Arnıka» QB-nyń menedjeri M.Skalskıı biz zerttegen túıe ónimderiniń quramynda myrysh, aýyr metall jáne organıkalyq lastaýshy zattar tabyldy. Olar kóbine organıkalyq lastaýshy zattardan turady jáne adamnyń aǵzasyna jınalady. Jalpy, olardy óndirýge tyıym salynǵan. Biraq ta olar áli de eski uıymdarda bar. Osydan suraq týyndaıdy. Olar janýarlar aǵzasynda qaıdan paıda bolady? Múmkin bir jerlerde eski kondenserler tógilgen shyǵar. Meniń qolymda hattamam bar. Sondaı-aq, biz kóńil bóletin kóptegen problemalyq oryndardy taýyp otyrmyz. Onyń ishinde eski isten shyqqan zaýyt qaldyqtary, nemese, múmkin olar dalalyq jerlerde, qyrlarda tógilgen shyǵar. Biz jergilikti turǵyn emespiz, bul súttiń quramyndaǵy organıkalyq lastaýshy zattardyń normaǵa sáıkes qansha bolatynyn bilmeımiz. Biraq qazir aýyr metaldar biz biletin barlyq lastanýshy zattardyń mańyzdy problemasy bolyp otyr, degen ol lastaýshy zattardy ózderi zerttegen 6 aýdannan túgelge derlik taptyq dep otyr. «Biraq olardyń árqaısysynyń sút quramy ártúrli. Sosyn sút quramyn anyqtaıtyn quralda (datchıkte) olardyń quramyndaǵy lastaýshy zattar normadan artyq. Biz bul normalardy Eýroodaq normalarymen salystyrdyq. Sebebi, Qazaqstanda bul lastaýshy zattardyń shektik eseptik normalary joq eken» dep túsindirdi taǵy da.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Veterınarııalyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıteti Mańǵystaý oblystyq aýmaqtyq ınspeksııasynyń bıologııalyq qaýipsizdik bóliminiń basshysy N.Dúısebek: «kez kelgen zertteý aldymen sol zertteletin ónimnen synama alýdan bastalady. Túıe sútin (shubatyn) zertteýshi bul adamdarǵa men biraz suraqtar qoıyp otyrmyn, ásirese, súttiń (shubattyń) synamalaryn qalaı alǵandyǵy týraly. О́kinishke qaraı, jaýaptary meni qanaǵattandyrmaı otyr. Bizde qazir aýylsharýashylyq janýarlary ónimderinen synama alý týraly «Veterınarııa týraly» zańǵa sáıkes daıyndalǵan arnaıy «Orny aýystyrylatyn (tasymaldanatyn) obektilerdiń jáne bıologııalyq materıaldyń synamalaryn alý týraly» Aýyl sharýashylyǵy mınıstri bekitken №7-1/393 (30.04.2015 j.) qaǵıda bar jáne oǵan qosa «Veterınarııalyq baqylaýǵa (qadaǵalaýǵa) jatatyn taýarlardan (ónimderden) synama alý týraly» Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııasy Keńesiniń № 94 (09.10.2014 j.)
sheshimimen bekitilgen Ereje bar. Mine, osy qujattarda kórsetilgen tártippen túıe sútinen (shubattan) synamalar alynýy tıis. Al zertteýshi myna kisilerdiń budan habary joq, synama alynǵan kezde birneshe qujattar (aktiler, t.b.) toltyrylýy tıis, oǵan mal ıesi, synama alǵan adamdar, veterınarııa mamandary, t.b. adamdar qol qoıýlary kerek, al bul sharýalar jasalmaǵan. Iаǵnı, qazirgi tańda súttiń (shubattyń) kimniń túıesinen, qandaı nómirli túıeden alynǵany belgisiz, ondaı qujattar joq. Synama alýǵa veterınarııa mamandary tartylmaǵan, tipti olarǵa bul týraly ótinishter de jasalmaǵan. Qysqasy, bul kisiler veterınarlyq baqylaýǵa (qadaǵalaýǵa) jatatyn ónim – túıe sútinen (shubattan) synama alýdan habary joq bola tura, óz betterimen, sý quıatyn qutyǵa (bir márte ǵana qoldanylatyn) quıyp alǵan da, ony odan ári zertteýge alyp ketken. Tipti, qazirgi bir mártelik qutylar joǵary temperatýrada nemese muzdatylǵanda ishine «quıǵan ónimge ýly zattar bóledi. Maǵan osy jeri unamaı otyr, muny synama dep ataýǵa kelmeıdi, onyń ústine, sheteldik, bedeldi zerthanalarǵa tapsyrý úshin synama bulaı, jabaıy túrde alynbaý kerek», deıdi.
«Bizde jalpy ekologııalyq máseleniń bar ekeni ras, ol jaǵyna, zertteýlerge qarsylyǵym joq. Biraq sol zertteýler óz tártibimen, erejesimen júrýi tıis. Mysaly, eger bul kisiler bizderden veterınarııa mamandaryn surasa, biz beretin edik jáne sol mamandar bul kisiler zertteý júrgizgen jergilikti jerlerdiń bárinde bar. Eger sol mamandar bul sharaǵa qatysqanda synamalar da durys alynatyn edi», – deıdi AShM Veterınarııalyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıteti Mańǵystaý oblystyq aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy Q.Myrzatov.
Al zertteýshiler bolsa barlyq jumysty durys júrgizgenderin, túıe sútinen qaýipti elementterdiń tabylǵandyǵyn aıtyp, biraq onyń qaterli isik shaqyratyndyǵy týraly habardy jýrnalısterdiń burmalaýy dep túsindirdi. Sonymen, Mańǵystaýda shubatqa qatysty týyndaǵan daýdyń aq-qarasyn anyqtaý úshin elimizdiń joǵary zertteý ınstıtýttary, Taǵamtaný akademııasy aralasyp, Mańǵystaý tabıǵatyna jaıylǵan túıelerdiń sút-shubat ónimderinde rasynda densaýlyqqa qaýipti elementter bar ma, joq pa, anyqtaýy kerek. Eger bar bolsa, qaı óńirde jaıylǵan túıelerde ekeni de naqty kórsetilýi tıis. Jáne, eń bastysy, «daýdyń basy – Daırabaıdyń kók sıyry» demekshi, Mańǵystaýdyń ekologııalyq ahýalyna nazar aýdarylýy tıis dep esepteımiz.
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy
