Jınaqtaý júıesi arqyly bilim alǵyńyz kele me?

Búgingi jahandaný dáýirinde adamzat balasy úshin bilimniń mańyzy zor. Onyń ishinde bizdiń qoǵamdyq pikir turǵysynan qarastyrsaq, bilim alý úlken jetistikterdi baǵyndyrýmen, birneshe til bilýmen, ǵylym men tehnıkany ıgerýmen, sondaı-aq damyǵan elder qataryna qosylý barysynda jan-jaqty qabiletti adam bolýmen sıpattalady. Iá, qazirgi kezde qoǵamymyzdaǵy úlken máseleniń biri – bilim alý máselesi der edik. Qoǵamda orta taptyń úles salmaǵyn arttyrý dál osy bilim máselesimen tikeleı baılanys­ty. Kózi ashyq, kókiregi oıaý, jan-jaqty qabiletti adamdardyń kóp bolýy qoǵamnyń áleýmettik ahýalynyń jaqsarýyna da septigin tıgizetini túbegeıli dáleldengen nárse. Sonymen, qazirgi kezde ata-analar balalaryn qalaı oqytýda? Qandaı mektepke, qandaı joǵary oqý ornyna berýdi armandaıdy? Nemese odan da dálirek aıtqanda, sol armandaryn júzege asyrý úshin qandaı qadamdar jasap jatyr? Buǵan memleket tarapynan qandaı kómek berilýde? Árıne, elimizde memlekettik jalpyǵa birdeı orta bilim berý negizinen tegin júrgiziledi. Al joǵary oqý oryndary týraly aıtatyn bolsaq, jyl saıyn bólinetin memlekettik bilim berý granttary mektepti bitiretin barlyq oqýshyǵa jetpeıtini ókinishti. Mysaly, bıylǵy jyly mektepti 87 myń oqýshy bitirdi. Onyń ishinde Ulttyq biryńǵaı testileýge qatysqandarynyń sany – 84 079. Al memlekettik bilim berý granty 31 702 birlikti qurady. Bul – mektepti bitirgen túlekterdiń 65 paıyzy memlekettik grantqa oqýǵa ilige almady degen sóz. Olar­dyń birqatary aqyly oqýǵa tústi, sondaı-aq taǵy bir bóligi «keler jyly túsermin» degen úmitpen qarapaıym jumysker bolyp jaldanyp, nápaqa tabýdy bastap ketti. О́kinishtisi, memlekettik organdar aqyly oqýǵa túskenderge de, túse almaı qalǵandarǵa da turaq­ty monıtorıng júrgizbeıdi. Sondaı-aq, grantqa oqýǵa ilikken balalardyń da óz mamandyqtaryn qanshalyqty qadirleıtini, erteńgi kúni jumys taba ala ma, taba almaı ma, mamandyǵy boıynsha jetistikke jetý múmkindigi qanshalyqty degen máselede de monıtorıng júrgizý máselesi qolǵa alynbaǵan. Keıbir joǵary oqý oryndarynda «grantta oqydy» degen atpen ilinip-salynyp oqý bitirip, erteńgi kúni esh jerde ózin jarqyratyp kórsete almaıtyn mamandar daıarlanyp jatýy da bek múmkin. Sondyqtan, búgingi kúni memleket tarapynan qolǵa alynǵan sharýanyń biri – balanyń bolashaǵy úshin, jaqsy bilim alýy úshin nemese naq ózi tańdaǵan oqýyna túsý úshin aqsha jınaý tásili. 2013 jylǵy 14 qańtarda Elbasy Nursultan Nazarbaev «Memlekettik bilim be­rý jınaqtaý júıesi týraly» Zańǵa qol qoıdy. Júıeniń negizgi maqsaty – bilim alýdyń qoljetimdiligin arttyrý,  ıaǵnı ata-analardyń az mólsherden jınap bastaǵan salymdarynyń kóbeıýine, erteńgi kúni mektep bitirýshilerdiń joǵary oqý oryndaryna nemese magıs­tratýra, doktorantýralarǵa túsýine múddeli bolý. Osy zańnyń aıasynda búginde Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń janynda «Qarjy ortalyǵy» aksıonerlik qoǵamy jumys isteýde. «Qarjy ortalyǵy» aksıo­nerlik qoǵamynyń málimetine sáıkes, búginde óz balalarynyń bolashaǵy úshin on bes myńnan astam ata-ana bilim berý depo­zıtterin ashyp, aqsha jınaýda. Al depozıtti ashyp, aqsha jınaýdan buryn qanshama jumys atqaryldy deseńizshi. О́ıtkeni, Memlekettik bilim berý jınaqtaý júıesi Elbasynyń qoldaýymen, pármenimen qurylǵan júıe bolǵandyqtan, halyq aldyndaǵy jaýapkershiligi de zor. Onyń ishin­de eń basty atap aıtar nárse – jalpy halyqtyń senimine kirýdiń ońaı emestigi. Tehnıkalyq jumystar birneshe banktiń jáne birneshe memlekettik organnyń málimetter bazasyn biryńǵaı aqparattyq júıege biriktirýden bastalsa, normatıvtik jumystar negizgi zań qabyldanǵannan keıin júıege qatysýshylar arasynda úlgilik kelisimshartty bekitýden bas­taldy. Sodan keıin ǵana bilim berý de­pozıtteriniń sharttary men basym­dyqtaryn túsindirýge baǵyttalǵan aýqymdy aqparattyq jumystarǵa kezek berildi. Áıtse de atalǵan júıe boıynsha bilim berý depozıtterin ashýdy qaıta-qaıta nasıhattaý artyq etpeıdi degen oıdamyz. Nege deseńiz, salystyrmaly turǵydan alǵanda, elimizdegi barlyq ata-ananyń sanyna shaqqanda depozıt ashqan ata-analardyń úlesi saýsaqpen sanarlyqtaı-aq. Árıne, bizdińshe, barlyq ata-ana­lardyń kókeıindegi eń basty saýal – salynǵan aqshaǵa kepildik bar ma degen másele. Inflıasııadan qaýip­tenetin ata-analar da az emes. Bul jerde aıtarymyz, jeke tul­ǵalardyń barlyq salymdary sııaqty bilim berý depozıti de 10 mln teńge mólsherine deıin De­po­zıtterdi kepildendirý qory­men saqtandyrylǵan. Sondaı-aq, bilim berý depozıtiniń basqa depozıtterden eń basty eleýli aıyr­mashylyǵy retinde banktiń 14 paıyzǵa deıingi jyldyq syı­aqysynan bólek memleket tarapynan tólenetin 5-7 paıyzdyq syıaqyny ataýǵa bolady. Sonda aıtalyq, salymshy jylyna 1 mıllıon teńge aqsha salatyn bolsa, ol bank pen memleket tarapy­nan esepteletin paıyzdardyń ese­­binen 19-21 paıyzǵa deıin kó­beıedi. Memlekettik bilim berýdiń jı­naqtaý júıesine tek jeke adamdar ǵana emes, qaıyrymdylyq qor­lary men múddeli uıymdar, kom­panııalar da qatysa alady. Munyń mysaly retinde Sara Nazarbaeva basqaratyn «Bóbek» qorynyń aksııasyn aıtýǵa bolady. Ol eli­mizdegi balalar úılerinde tár­bıelenip jatqan jeti myń ba­laǵa bilim berý depozıtin ashyp, qaıy­rym­dylyq istiń bastaýynda tur. Budan bólek, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń bastamasymen «О́zińnen basta!» qaıyrymdylyq aksııa­sy qolǵa alynǵan. Aksııa aýqatty adamdardy, kórnekti qo­ǵam qaıratkerlerin muqtaj ba­la­larǵa bilim berý depozıtin ashý isi­ne tartýdy maqsat etedi. Bul ak­­­sııa aıasynda da depozıtter ashylýda. Qoryta aıtqanda, Memlekettik bilim berý jınaqtaý júıesi arqy­ly jas urpaqtyń bolashaǵyna jol ashý, olardyń qınalmaı oqýǵa túsýine, ózderi tańdaǵan mamandyq boıynsha elge qyzmet etýine memleket tarapynan kómek berý negizgi maqsat etip qoıylyp otyr. Sol úshin bankten bólek ústemelenetin memleket syıaqysynyń ózi árbir salymshynyń keleshekke senimmen qaraýyna sebep bolmaq. Marat AQQUL, «Egemen Qazaqstan»