Tarıhı derekter Taraz qalasynyń ejelden órkenıet, onyń ishinde ónerkásip ortalyǵy bolǵandyǵyn, munda túrli óndiris buıymdaryn jasaıtyn sheberhanalardyń jumys istegendigin kórsetip otyr. Al keshegi Keńes dáýirinde Taraz Odaq boıynsha eń iri hımııa ónerkásibiniń ortalyǵy boldy. Odaq taraǵan soń burynǵy júıeniń ydyraýy, ekonomıkalyq baılanystardyń buzylýy sebebinen qalanyń ınfraqurylymdarynda birqatar ózgerister paıda bolyp, óndiris jáne ónerkásip oryndarynyń jumysynda irkilisterge jol berildi. Respýblıka boıynsha júrgizilip otyrǵan ilkimdi ekonomıkalyq saıasat nátıjesinde sońǵy jyldary qalada ekonomıkalyq turaqtylyq ornyǵyp, órleý-damý úrdisteri aıqyn baıqalýda. Atap aıtqanda, 2000 jyly ónerkásip ónimderin óndirýdegi quldyraý toqtap, damý kezeńi bastaldy. Mysaly, 1999 jyly qalanyń ónerkásip oryndary barlyǵy 10,4 mlrd teńgeniń ónimin óndirse, ústimizdegi jyly bul kórsetkish 96 mlrd 627,9 mln teńgege jetti.
Jalpy, qala bıýdjetinde qurylys jumystaryna 10 mıllıard 967 mıllıon, onyń ishinde «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy arqyly 7 mıllıard 911,4 mıllıon teńge qarastyrylǵan. Aıta ketý kerek, jyl basynda joǵary turǵan bıýdjetterden bólingen transfertter men nesıelerdiń kólemi 3 mıllıard 888,4 mıllıon teńgeni qurasa, búgingi kúni bul soma 3,5 esege artyp otyr. Ekonomıkany yntalandyrý aıasynda bólingen osynaý qarjy ınfraqurylymdyq jobalardy júzege asyrýǵa óz yqpalyn tıgizýde.
Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jobalardy júzege asyrýǵa úlken mán berilýde. Aǵymdaǵy jyly quny 10,0 mlrd teńgeni quraıtyn 3 ındýstrııalyq jobany iske asyrý josparlanyp, 95 jańa jumys orny ashylatyn bolady. Atap aıtsaq: «Qazfosfat» JShS-niń «Mıneraldy tyńaıtqyshtar zaýyty» Taraz fılıaly ekstrasıondy fosfor qyshqylyn óndiretin EFK-1 tehnologııalyq júıesin qaıta jańǵyrtý jumystaryn aıaqtaıdy. Jobanyń quny 7 mlrd 700 mln teńge, qýattylyǵy jylyna 220 myń tonnany quraıdy. Al «Jambylgıps» AQ qurǵaq qurylys qospalaryn jáne gıps buıymdaryn óndiretin jańa sehtyń qurylysyn qaıta jańǵyrtty. Jobanyń quny 1 mlrd 715 mln teńge, qýattylyǵy jylyna – 270 myń tonna. 50 jańa jumys ornyn ashý josparlanýda.
Oblys ákimdigi «Bıznestiń jol kartasy-2020» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda ınfraqurylym júrgizýge, onyń ishinde gazǵa 5,663 mln teńge, elektrmen qamtamasyz etýge 80,274 mln teńge bóldi. Sondaı-aq, «Baǵul» JShS dánekerleý elektrodyn shyǵarýdyń óndiris qýattylyǵyn keńeıtýdi josparlap otyr, jobanyń quny 585,5 mln teńgeni quraıdy. Jyldyq qýattylyqty 2 myń tonnaǵa jetkizip, 45 jańa jumys orny ashylady. Budan bólek, qazirgi tańda «Qazfosfat» JShS-niń jańa Jambyl fosfor zaýyty fılıaly jeke qarajaty esebinen quny 1 mlrd 100 mln teńgeni quraıtyn 2 jobany ındýstrııalandyrý kartasyna engizý boıynsha jumystar júrgizýde. Olar, 2016 jyldyń sońyna deıin iske asyrylatyn quny 200,0 mln teńge quraıtyn túıirshikti fosfor-kalıı tyńaıtqyshyn shyǵaratyn óndiris ornynyń qurylysy jáne 900 mln teńge quraıtyn aýa bólgish qondyrǵyny qaıta jańǵyrtý jobalary. Bul jobalardyń tıimdiligi óndiris shyǵyndaryn azaıtýmen jáne óndiristegi qatty qaldyqtardy qaıta óndeýmen erekshelenedi.
«Nurly jol», «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamalary aıasynda bizdiń qalamyzda birqatar el ıgiligin kózdegen serpindi jobalar naqty iske asyrylýda. Atalǵan baǵdarlama aıasynda 3 nysan boıynsha 6723 metr quraıtyn jylý jelileriniń qubyrlary aýystyryldy.
2011-2016 jyldar aralyǵynda О́ńirlerdi damytýdyń 2020 jylǵa deıingi baǵdarlamasy boıynsha Taraz qalasynda respýblıkalyq bıýdjetten 2 mlrd 633 mln 100 myń teńge bólinip, 173 kóp páterli turǵyn úılerge kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeý jumystary júrgizildi.
Qazirgi tańda qalada 1 235 kóppáterli turǵyn úı bar. Jalpy, qalada 13 shaǵyn aýdan jáne «Araı» alabynda kóp qabatty turǵyn úı kesheni ornalasqan. Táýelsizdik jyldary alǵash boı kótergen turǵyn alaby – «Astana» shaǵyn aýdany boldy, onyń qurylysy 2007 jyly bastaldy. Eki jylǵa jýyq merzimde qalanyń shetki bóligindegi bos jerge ınfraqurylymymen jáne áleýmettik nysandarymen jańa úlgidegi kóp qabatty úıler turǵyzyldy. 2008 jyldan bastap jalpy kólemi 40 gektar aýmaqta «Báıterek» shaǵyn aýdanynyń qurylysy bastaldy. Búginde 6 qabatty 70 páterli bir úı, barlyǵy 1 460 páterdi quraıtyn 5 qabatty jıyrma úsh úı, árqaısysy 200 tósektik eki aýrýhana, 280 jáne 75 oryndyq eki balabaqsha paıdalanýǵa berildi. Jeke qarjylary esebinen «Araıstroımarket» JShS 5 qabatty 75 páterli eki úıdiń, «Senim» JShS 9 qabatty 240 páterli bir turǵyn úıdiń qurylysyn júrgizýde. Qalalyq bıýdjet esebinen 1 200 orynǵa arnalǵan mektep qurylysynyń jobalyq-smetalyq qujattamalary ázirlenýde, joba 2018 jyly iske asady dep kútilýde. Sondaı-aq, 2014 jyly «Araı» turǵyn alqabynda kóp qabatty úılerdiń qurylysy bastaldy. 2015 jyly Turǵyn úı-qurylys jınaq banki jelisimen árqaısysy 65 páterli eki turǵyn úı qurylysy júrgizilip, qoldanysqa berildi. Bıyl qosymsha taǵy eki 80 páterli turǵyn úı salynyp, jyl sońyna deıin aıaqtalady dep josparlanýda. Sonymen birge, «Bınom» JShS iri paneldi 80 páterli turǵyn úı qurylysyn júrgizýde. Súleımenov kóshesinde jalpy kólemi 362 gektardy quraıtyn 15-shaǵyn aýdanyn, «Avtobeket» aýmaǵynan jalpy kólemi 100 gektardy quraıtyn 14-shaǵyn aýdanyn salý – aldaǵy jyldardaǵy negizgi baǵyttardyń biri. Búginde Súleımenov kóshesindegi turǵyn alapta ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfraqurylym jelilerin tartý jumystary jalǵasýda, al «Avtobeket» aýmaǵynda bul jumystar aǵymdaǵy jyly bastaldy.
Árıne, turǵyn úı qurylysyn yntalandyrý ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etetin negizgi sharalardyń biri bolyp tabylady. Elbasy tapsyrmalaryn oryndaý maqsatynda shilde aıynda «Araı» alabynda árqaısysy 80 páterli 6 úıdiń qurylysyna oblystyq bıýdjettiń ishki rezervi esebinen 3 mlrd teńge nesıe bólindi.
Bıyl – Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵy. Egemendigimizdiń shırek ǵasyrlyq kezeńinde Elbasynyń bastamasymen halyqtyń ál-aýqatyn kóterýge, turmys-jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan san-salaly is-sharalar, irgeli jobalar men mańyzdy baǵdarlamalar sátti iske asyrylyp, mol tabystarǵa qol jetkizildi. Endigi maqsatymyz – Táýelsizdigimizdiń týyn bıik ustap, elimizdi úzdik otyzdyqqa engen Máńgilik el etý. Osy oraıda, bizdiń aldymyzda óńirdiń ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq áleýetin arttyryp, turǵyndardyń ál-aýqatyn odan ári jaqsartý mindeti tur. Táýelsizdik jyldary bir ǵana oblys ortalyǵynda 11 mektep, 56 mektepke deıingi mekeme, eki mektepten tys balalar shyǵarmashylyǵy ortalyǵy, alty densaýlyq nysany, bir mádenıet jáne alty sport kesheni paıdalanýǵa berilipti.
Sońǵy jyldary qala aýmaǵy keńeıip, boı kótergen zamanaýı arhıtektýralyq nysandarmen buryn da ataq-dańqy talaı jerge ketken Taraz totydaı túrlenip keledi. Endi, mine, «Gúldengen Qazaqstan» monýmentaldy-arhıtektýralyq kesheni qalamyzdyń kórkin asha túsetini aıdan anyq. Qazaq halqynyń ejelgi tarıhy túrik saqtarynan bastaý alǵan. Shyǵysta arka máńgilik mahabbat pen baqyttyń sımvoly bolyp keledi, shańyraq memlekettiń túp negizi – otbasynyń beınesi, segiz buryshty juldyz Qazaqstannyń bolashaqqa bastar joly ispetti jobanyń maǵynasyn asha túsedi. Onyń bıiktigi – 15,8 metr, kólemi – 3,5 metr. Sondaı-aq, osy monýmenttiń jobasyn jasap, sáýletin kelistirgen azamattardyń da esimderin atap ketken jón bolar. Iаǵnı, sýretshi-monýmentshi Amanat Nazarqulov jáne sáýletshiler Asqar Ryspaev, Ilıas Bekejanov, Júsip Sýanbek shyǵarmashylyq kompozısııasy boıynsha táýelsiz Qazaqstannyń búgingi jetken jetistikteri sýrettermen aıshyqtalǵan, eshqandaı artyq atrıbýttar qarastyrylmaǵan.
Talaı jyldan beri kún tártibinen túspeı kele jatqan Qumshaǵal aýmaǵyndaǵy aspaly kópirdiń qurylysyna bıyl jan bitti. «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasynyń aıasynda Aısha bıbi kóshesindegi jol ótkeli qaıta jańǵyrtylýda. Bıylǵy jyly oblystyq bıýdjetten 16,958 mln teńge qarajat bólinip, jumystar bastaldy. Sondaı-aq, taǵy bir másele. Ol qalanyń qaq ortasyndaǵy kólik kóp qatynaıtyn aýmaqtardaǵy jaıaý júrginshilerge arnalǵan jerústi kópiri, ıaǵnı Kerimbaı atyndaǵy №12 orta mektep janyndaǵy júrginshiler ótkeliniń qurylysy da bastaldy. Bul da jaǵymdy jańalyq. О́ıtkeni, turǵyndar talap-tilegin oryndaýda jergilikti bılik hal-qareketinshe jumystar júrgizip jatyr. Osylaısha túıindi máseleler ret-retimen sheshiletindigi sózsiz.
Nurjan KALENDEROV,
Taraz qalasynyń ákimi
Sýretterdi túsirgen
Aqádil RYSMAHAN
