ári demalys, ári tabys kózine aınalyp otyr
Elbasymyzdyń Ult jospary – bes ınstıtýttyq reformasyn júzege asyrýdyń 100 naqty qadamynyń 57-qadamynda týrıstik klasterler qurýda úzdik tájirıbesi bar strategııalyq ınvestorlar tartý jaıy atap kórsetilgen. Ońtústikte týrızm baǵyty, onyń ishinde ekologııalyq týrızmniń damý qarqyny qalaı? Osyǵan baılanysty Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetine qarasty erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardyń qurylýy, ondaǵy týrızm baǵytyndaǵy atqarylyp otyrǵan ister men týrısterdiń kelý qarqyny týraly aıtpaqpyz.
Bul oraıda elimizde 2000 jyldardan beri erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardy qurý, onyń ishinde ekologııalyq týrızmdi damytý tetikteri qolǵa alyna bastady.
Kezinde alashtyń aıtýly azamaty Turar Rysqulovtyń aıryqsha eńbegi, elge janashyrlyǵy men kóregendiginiń arqasynda 1926 jyldyń shilde aıynda respýblıkalyq mańyzy bar erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq «Aqsý-Jabaǵyly» memlekettik tabıǵı qoryǵy qurylǵan. Bıyl oǵan 90 jyl toldy. Qoryq aýmaǵynda búgingi kúni jaıaý júrginshilerge, atqa minip serýendeýshilerge, avtokólikpen júrip tamashalaýshylarǵa arnalǵan, talaı sheteldik týrısterdiń tabany tıgen Taldybulaq, Jetimsaı, Baıbaraq, Kishi Qaıyńdy shatqaly – Úlken Qaıyńdy asýy, Kishi Qaıyńdy shatqaly – Úlken Qaıyńdy shatqaly, Úlken Qaıyńdy shatqaly – Boıdaqsaı shatqaly – Qyz ólgen kóli – Qasqabulaq shuqyry, Úlken Qaıyńdy shatqaly – Úlken Qaıyńdy asýy, Aqsý ózeni kanony – Aqsý ózeniniń kópiri, Aqsý ózeni kanony – Taıaqsaldy shatqaly, Kóksaı shatqaly – Kóksaı kóli baǵyttaryndaǵy 10 týrıstik soqpaq otandyq jáne sheteldik týrısterge sapaly qyzmet kórsetip keledi. Bul soqpaqtar arqyly Talas Alataýy, Qarataý jáne Boraldaı taýlarynyń ásem tabıǵatyn, ósimdikter dúnıesin tamashalap qana qoımaı, jabaıy jan-janýarlarmen jıi ushyrasýǵa bolady. Atap aıtqanda Tıan-Shan qońyr aıýy, Sibir taý eshkisi, Tıan-Shan jáne Qarataý arqarlary sııaqty ańdar osy qoryq aýmaǵyn meken etedi. Sondaı-aq, qoryq keńsesinde jabaıy ań-qustarǵa arnalǵan mýzeı ornalasqan.
О́tken jyly qoryq 1 471 týrıst qabyldap, týrıstik jáne rekreasııalyq qyzmetten 5 395 myń teńge kóleminde qarjy túsirgen. Týrısterdiń ishinde elimizden ózge AQSh, Eýropa, Azııa qurlyqtarynyń birneshe memleketterinen týrıster kelgen. Búgingi tańda Jabaǵyly aýylynda qoryqtyń 10 adamǵa arnalǵan qonaqúıi men jeke kásipkerlerdiń qonaq-úıleri jumys isteıdi.
Qýantarlyq jaǵdaı, 2015 jyldyń maýsym aıynda IýNESKO tarapynan «Aqsý-Jabaǵyly» qoryǵyna bıosferalyq rezervat dárejesi berildi. «Aqsý-Jabaǵyly» qoryǵyn on jyldan asa basqarǵan qoryq basshysy A.Meńlibekovtiń aıtýy boıynsha, kóptegen jyldar boıy joǵalyp ketken Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» engen qar barysy men Túrkistan sileýsini sońǵy jyldary memlekettik ınspektorlarǵa ushyrasa bastaǵan.
«Aqsý-Jabaǵyly» qoryǵynan keıin 2004 jylǵa deıingi seksen jylǵa jýyq ýaqyt aralyǵynda zańdy tulǵa mártebesi bar erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar ońtústik ólkemizde qurylmaǵan. Qazaqstan Respýblıkasynyń «Qyzyl kitabyna» engen Qarataý arqary qurdymǵa ketip bara jatqan tusta, osy arqarlardy qorǵaý maqsatynda Túrkistan óńirindegi Qarataý taýynyń 34 300 gektar ýchaskesine 2004 jyly «Qarataý» memlekettik tabıǵı qoryǵy quryldy. Osylaı bul da bir sheshimin tapqan is boldy. Sebebi, qoryq qurylǵan jyly qoryq aýmaǵynda arqarlar sany shamamen 38
basty qurasa, qorǵaý jáne kúzetý baǵytyndaǵy jumystardy mekeme basshysy J.Ádilbaevtyń júıeli jolǵa qoıýy nátıjesinde on shaqty jylda 8,5 esege kóbeıip, bıylǵy jyldyń basyna 321 basty qurap otyr. Bul qoryqta da Hantaǵy-Kempirtas baǵytynda týrıstik soqpaq uıymdastyrylyp, jumystar atqarylýda. 2015 jyly barlyǵy 86 týrıst «Qarataý» qoryǵy aýmaǵynda bolyp, tabıǵatyn tamashalaǵan. Týrıstik jáne rekreasııalyq qyzmetten túsken qarjy kólemi 500 myń teńgege jetti.
Osydan keıin 2006 jyldyń aqpan aıynda oblystyń Túlkibas, Tólebı jáne Qazyǵurt aýdandarynyń taýly aýmaǵynda «Saıram-О́gem» memlekettik ulttyq tabıǵı parki quryldy. Bıylǵy jyly bul parktiń qurylǵanyna on jyl toldy. On jyl kóleminde parkte týrızmdi damytýda, ǵylymı jumystar jasaý, qorǵaý kúzetý baǵyttarynda aýqymdy ister atqaryldy. Bul parkti sóz etkende, onyń qurylýyna muryndyq bolyp, on jyl kóleminde basqarǵan Jeńisbek Turǵanovtyń eleýli eńbegin atap ótý jón.
Ulttyq parktiń qoryqtarǵa qaraǵanda ereksheligi: munda shekteýli sharýashylyq aımaqtarynda belgili bir sharýashylyqpen aınalysý múmkindigi bar. Qazirgi tańda parktiń damý josparyna sáıkes 34 ýchaske uzaq merzimdi jalǵa berildi. Atap aıtqanda, «Altyn Dán» JShS, «East West company LTD» JShS, «Balnur» JShS, «Qasqasý Týr» JShS demalys aımaqtary, onda tek jergilikti emes sheteldik týrıster de kelip taza aýamen tynystap, demalystaryn ótkizip jatady. О́tken jylǵy maýsymda barlyǵy 15 764 adam týrıstik rekreasııalyq maqsatta park aýmaǵynda bolǵan. Aqyly qyzmetten 15930,7 myń teńge qarjy túsirilgen.
Park aýmaǵynda búgingi tańda Maqpal kóli, О́gem aýyly – Sýsińgen kóli, Sazan ata ózeni boıyndaǵy petroglıfter, Saıramsý kóli, Saryaıǵyr ózeni – Sýsińgen kóli, Boztorǵaı jylǵalary, Saıramsý ózeni – Vladıslav shyńy – Saıramsý ózeni, Qasqasý ózeni – Sýsińgen kóli, Saryaıǵyr ózeni boıyndaǵy shatqal, Qus bazary týrıstik baǵyttary jumys jasap keledi.
Respýblıkalyq mańyzy bar erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardan ózge jergilikti mańyzǵa ıe Syrdarııa-Túrkistan memlekettik óńirlik tabıǵı parki 2012 jyly quryldy. О́ńirlik park aýmaǵynda da Boraldaı shatqaly – Tura jartasy, Shuqyrshaq sarqyramasy, Buqar buǵylary týrıstik soqpaqtary ashylǵan. Túrkistan qalasy aýmaǵyndaǵy Buqar buǵylary soqpaǵymen serýendeý barysynda park fılıalynyń Syrdarııa ózeni jaǵalaýynan buqar buǵylaryn kezdestirip, tamashalaýǵa bolady. Bul buǵylar kezinde Túrkistannyń 1500 jyldyq toıyna Elbasy N.Nazarbaevtyń tartqan úlken tartýy bolatyn. Búgingi kúni buǵylar sany kóbeıip júzden asyp otyr.
Osy jerde taǵy bir aıta ketetin jaǵdaı, Elbasynyń bastamasymen Astana mańynda qurylǵan «Jasyl aımaq» beldeýi ońtústik óńirinde de jalǵasyn taýyp, Shymkent qalasy mańyndaǵy «Jasyl aımaq» beldeýi 6 000 gektarǵa jýyqtap keledi. Budan bólek, Qostura – Tuttybulaq qoınaýy – Qasqabastaý – Moınaq ótkeli – Boraldaı shatqaly, Qarajan taýy – Orta Súńgi shatqaly, Aıaq Súńgi ózeni – Aıaq Súńgi shatqaly, Shardara sý qoımasy mańy – Baıyrqum kópiri týrıstik marshrýttary bekitilgen.
О́ńirlik park qurylǵanǵa deıingi osy aýmaqtarda qyzmetterin atqaryp kelgen 13 ańshylyq alqap qyzmetterin toqtatyp, búgingi kúnde ol jerlerde týrızm baǵytynda birshama jumystar atqarylýda. Atap aıtqanda, 9 ýchaske týrıstik jáne rekreasııalyq maqsatta uzaq merzimdi jalǵa berildi. О́tken jyly park aýmaǵynda 2 184 azamat bolǵan. Týrıstik qyzmetten túsken qarjy kólemi 1 831 myń teńge.
Jalpy alǵanda ótken jyly oblystaǵy erekshe qorǵalatyn tabıǵa aýmaqtarǵa kelýshilerdiń sany 19 505 adamdy qurap, týrıstik jáne rekreasııalyq qyzmetterden 23 mln teńgeden astam qarjy túsirilgen. Bıylǵy jyldyń 9 aıynda tabıǵı aýmaqtardy tamashalaýǵa kelgen týrıster sany 20 470 azamatty qurap, 16 mln-nan astam qarjy bıýdjetke quıyldy.
Áli de ólkemizde týrızmdi damytý maqsatynda qyrýar jumystar jasaýdy qajet etedi. Sondyqtan, ońtústik óńirinde týrızm ındýstrııasymen jáne rekreasııalyq qyzmettermen aınalysatyn uıymdardy bir jerge toǵystyrý, úzdik ınvestorlar tarta otyryp týrıstik klasterler qurý – sala mamandarynyń basty mindeti.
Memleket basshysynyń 2013 jylǵy 30 mamyrdaǵy №577 Jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń «Jasyl ekonomıkaǵa kóshý» tujyrymdamasynyń ekojúıelerdi tıimdi basqarý jáne saqtaý bóliginde orman, balyq sharýashylyǵymen birge tiri tabıǵatty keshendi basqarý men ekologııalyq týrızm máseleleri qaralǵan bolatyn. Onda Qazaqstanda ekologııalyq týrızmniń, onyń ishinde ınfraqurylymnyń qarqyndy damyp kele jatqandyǵy, sonymen birge, ekotýrızm landshaftarynyń saqtalýyna basa kóńil bólý kórsetilgen.
Sóıtip, biz Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ulttyq parkteri men qoryqtary jaıly sóz ettik. Otanymyzdyń osyndaı baılyǵy turǵanda kóptegen qaltaly azamattarymyz ózge memleketterdiń ekotýrızmine qarjy quıyp jatady. Shyntýaıtyna kelgende, bizdiń jerimizdiń tabıǵaty álemdegi maqtaýly elderdiń ǵajaıyptarynan esh kem túspeıdi. О́zimizdiń ekotýrızmdi damytý – elimizdiń keleshegine salynǵan zor ınvestısııa ekendigin azamattarymyz umytpasa eken.
Muhıddın AIаZOV,
Ońtústik Qazaqstan oblystyq orman sharýashylyǵy jáne
janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń basshysy
ShYMKENT
