Ertegishi

Erteginiń rýhanı tárbıelik máni zor. Alaıda, biz búgin­de ony esten shy­­ǵaryp bara jatqan­daı­myz. Bul rette keshegi Halyq qahar­many Baýyrjan Mo­my­sh­ulynyń: «Erteksiz ósken bala rýhanı múgedek bala. Bizdiń qazirgi balalary­myz­dyń ne ájeleri, ne shesheleri ertegi aıta bilmeıdi. Sodan – qorqam», – degen jandy sózi eriksiz eske túsedi. Ras, búgin­gi qoǵamda ertegi aıtý qoldanystan shy­ǵyp, onyń ornyn adam sanasyna keri áserin tıgizetin tehnologııalar basýda. Kúni keshe ertegimen uıqyǵa bólenetin jas bala búginde MR3 deıtin áýenmen, agent degen jaýmenen uı­qy­ǵa oranýy bul kúnderi qalypty jaǵ­daı­­ǵa aınalǵan. Al bul – ashy da bolsa shyn­dyq. Oǵan ata-analardyń da eti úıre­nip ket­kendeı. Iá, erteginiń búldirshin­derimiz­ge bereri mol ekendigin eskeretin analarymyz saý­saqpen sanarlyq. Solar­dyń biri – kezinde búkil qazaq dalasynyń baldyrǵan­daryna arnap, keshkilik ýaqyt­tarda radıodan ertegi oqyǵan Shyryn-Búbi áje jaıly syr aqtarsaq dep edik. Ataqty pedagog Sýhomlınskıı: «Bala kezde úsh jastan on eki jasqa deıingi ara­lyq­ta ár adam óziniń rýhanı da­mýy­na qa­jet­ti nárseniń bárin de ertegiden alady», – degen eken. Osy qaǵıdany úlgi tutatyn «Al­tyn alqa» ıegeri Shy­ryn-Búbi Asýbaeva bú­gin­de kóp balaly ana, keshegi ustaz, bú­ginde zeınetker, nemere men shóbereniń qy­zy­ǵyna toımaı otyr­ǵan súıikti áje. Onyń qońyr daýy­syn qalyń jurtshylyq «Qazaq radıo­sy» ar­qyly tanıdy. Iá, halyq aýzyn­­daǵy ult­tyq naqysh pen dilimizge saı ertegilerdi ke­zinde «dıktor» ájemiz «Qazaq radıo­sy» ar­q­yly jańǵyrtqan bolatyn. Sol kezderi san ulttyń ertegilerin qazaq tilinde sóıle­tip, búldir­shin­derimizdi tátti uıqyǵa bóledi, olardyń qııalyn ushtady. Ol aıtatyn ertegilerdi radıo tyńdar­man­­darynyń belgili bir aýdıtorııasy asy­ǵa kútti. Urpaq tárbıe­sine jany da aýy­ratyn esti ájemiz «Shalqar» ra­dıo­sy arqyly da búgingi urpaq tárbıesi jaı­ly pikirleri men aqyl-keńesterin aıtyp oty­­ra­tyn. Árı­ne, ózgege aqyl-keńes aıtý úshin bilim-bilik kerek. Al Shyryn-Búbi ana­myz­­dyń rýhanı bolmys-bitimi baı, kósheli jan. Uly Otan soǵysy jyldarynda ómir­ge kelgen asyl áje bul kúnderi 67 jas­ta. Qazaq tili men ádebıeti maman­dy­ǵy boıyn­sha bilim alyp, eńbek joly­nyń 32 jylyn ustazdyq etýge arnaǵan. 1962 jy­ly ómirlik jary Sovethan Múlik­baıuly­men bas qo­syp, otaý tigedi. Eri ekeýi ár túrli oqý oryn­darynda sa­baq berip, zaman talabyna laıyqty ǵumyr súre­di. Alaı­da, qoı ústine boztorǵaı ju­myrt­­qa­laı­tyndaı osynaý tynysh ke­zeńde 1992 jyly joldasy ómir­den ótip, nebári 48 jasynda jeti birdeı balamen jesir qalady. Ol kezde balalary da tym jas bolatyn. Eń kishisi jeti jasar ǵana edi. Birinshiden Alla­nyń, ekinshiden el-jurty­nyń kómegimen aýyr júkti arqa­lap, jeti balany baǵyp-qaǵyp, eshkimnen kem qyl­maı ósirdi. Árıne, mundaı aýyrt­palyq oǵan ońaı tımedi. Áıtse de ol ózine tirekti ımanǵa uıyp, namaz oqý­dan tapty. Ýaqyt óte kele, balalary joǵary bilim aldy, kelin túsirip, qyz uzatty. Kelinderin týǵan qyzyndaı aıalady. Sodan da shy­ǵar, el búginde ony tamasha ene, asyl jandy ana retinde tanıdy. Kelin demekshi, myna bir jáıtti ol jıi eske alady desek, aıaǵy aýyr kelininiń ózdi­ginen bosana almaıtyndyǵyn dáriger­ler eskertken bolatyn. Shyryn-Búbi áje Alla­taǵala­dan onyń amandyǵy men saýly­ǵyn, ózdiginen bosanýyn tilep, kóz jasyn kól etken. Ásire­se, balany ishti jaryp alamyz degen sózden seskengen ana kelininiń buǵan deıin eki bala­ny ómirge ákelgendigin, úshinshi­sin bosanýǵa da shamasy keletindigin alǵa tartyp, dárigerlerge qarsy ýáj aı­t­yp, bar jaýapkershilikti óz moıynyna alyp, operasııa jasaýǵa jol bermegeni eske tús­se, jú­regi shymyrlap qoıa beredi. Ras, sol joly ananyń aıtqany bo­lyp, keli­ni­niń mer­­zimi jetip, ózi bosan­ǵan. Bir qyzyǵy, bala búrkenshek jeıdemen týyl­ǵan eken. Sóıtse, jeıdege ora­nyp týylǵan náres­te Allataǵa­la­nyń jer betine jibergen myń nárestesiniń birinde ǵana kezdesetin kóri­ne­di. Batyr­lyq pen táýekelshil­dikti qa­jet­sinetini mundaı tabandylyq­tyń ar­qa­synda ba­tyl qadam jasaǵan áje sóı­tip nemer­e­siniń janyn aman alyp qalǵan. Shyryn-Búbi áje táýekelshildikti qanshalyqty boıyna sińirse, sony­men qosa meıirimdilik pen júrek jylýyna da sonshalyq baı. Qoryta kelgende, asyl áje búginde qazaqy salt-dástúrdi boıyna sińirip, ul-qyzdaryna baǵa jetpes tárbıe berip otyr. Sondyqtan da umyt qalyp bara jatqan ertegi aıtý dástúrin jańǵyr­typ júrgen Shyryn-Búbi sııaqty áje­ler qatary kóbeıe tússe eken deısiń. Oı­lap qarasaq, dúnıege kelgen árbir pen­­de­niń basty maqsatynyń biri sana­ly urpaq súıip, ony tárbıeli etip ósirý. Al tárbıeniń negizgi maqsaty – deni saý, rýhanı oılaý dárejesi bıik, mádenıet­ti, parasatty, ar-ojdany mol, eńbek­qor, isker, boıynda basqa da ıgi qasıet­ter qalyptasqan urpaqqa tárbıe berý. Al tárbıeniń ishinde erteginiń rýhanı máni erekshe. Ol balaǵa rýhanı lázzat berip qana qoımaı, qııalǵa qanat bitirip, bala rýhynyń ósip-jetilýin qamtamasyz etetinin umytpaıyq, zamandas! Juldyz BAIDILDA. Almaty oblysy.