Jýaly aýdany agrarlyq óńir bolǵandyqtan aýyl sharýashylyǵy óndirisine basymdyq berýdemiz. Aýdannyń aýyl sharýashylyǵy salasynda búginde 3 jaýapkershiligi shekteýli seriktestik, 3 óndiristik kooperatıv, 9 aýyldyq tutynýshylar kooperatıvi, 2151 sharýa qojalyǵy jumys isteıdi. Dıqandar bıylǵy jyldyń ónimi úshin barlyǵy 12 030 gektar kúzdik, 21 168 gektar jazdyq arpa, 272 gektar jazdyq bıdaı, 240 gektar dándik júgeri seýip, odan túsken ónimdi der kezinde jınap aldy. Ortasha ónimdilik aq egisten ortasha eseppen gektarynan 17,5 sentner qurady. Odan basqa 22 037 gektar maıly daqyldan, 639 gektardan kókónis, 1 846 gektardan kópjyldyq shóp, 10 gektardan qant qyzylshasy jınap alyndy.
Bıylǵy jyldyń toǵyz aıynyń qorytyndylary boıynsha aýdannyń kásipkerlik salasynda 1 337,1 mln teńgeniń ónimderi óndirilip, bıýdjetke 112,8 mln teńge salyq tólendi. Jalpy, aýdanda bıýdjet boıynsha boljam soma barlyq túrinen asyra oryndaldy. Aýdan aýmaǵynda búginde 3 738 kásipkerlik sýbektisi jumys isteýde, onyń ishinde 2 orta, 122 shaǵyn kásiporyn, 1 463 jeke kásipker bar. Bul sharýashylyq sýbektilerinde barlyǵy 8 530 adam eńbek etedi.
Aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary jyl ótken saıyn jańara túsip otyr. Onyń basym bóligi lızıng arqyly alynýda. Máselen, sońǵy bes jylda «QazAgroQarjy» AQ arqyly lızıngke 51 dana MTZ-82 traktory, 14 kombaın jáne 15 traktor tirkemesi alyndy. Mine, osylaısha jylda tehnıkalardy jańartyp otyrsaq, birneshe jylda aýyl sharýashylyǵy tehnıkalarynyń jańaryp shyǵa keletini sózsiz.
Sharýalar mal basyn arttyrý maqsatynda memleket usynǵan baǵdarlamalardy tıimdi paıdalanýǵa barynsha tyrysýda. Sonyń nátıjesinde tórt túlik mal basy jyl ótken saıyn artyp keledi. Búginde aýdanda 197,1 myń qoı-eshki, 41,2 myń iri qara, 8,7 myń jylqy, 113,3 myń qus bar. 2010-2014 jyldar aralyǵynda «Sybaǵa» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha 51 sharýashylyq 483,9 mln teńge nesıe alyp, 2 787 bas iri qara mal satyp alsa, ótken jyly ǵana 18 sharýa qojalyǵy osy baǵdarlama aıasynda 171,3 mln teńge nesıe alyp, 1008 sıyr, 52 buqa satyp aldy. «Altyn asyq» baǵdarlamasy boıynsha 2015 jyly 7 sharýashylyq 45,7 mln. teńge nesıe alyp, 1 849 saýlyq, 80 qoshqar satyp aldy. «Qulan» baǵdarlamasymen 12 sharýashylyq 123,3 mln teńge nesıe alyp, 438 bıe, 54 aıǵyr satyp aldy. Bıyl jyl basynan beri «Sybaǵa» baǵdarlamasy boıynsha aýdan sharýashylyqtary 40,1 mln teńgege 243 iri qara, «Qulan» baǵdarlamasy boıynsha 6,0 mln teńgege 248 jylqy, «Altyn asyq» baǵdarlamasy boıynsha 34,6 mln teńgege 1 348 qoı satyp aldy.
Aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshilerdi memlekettik qoldaý sharasynyń biri – «Yrys» baǵdarlamasyn da aýdan sharýashylyqtary belsene paıdalanýda. Osy baǵdarlama boıynsha «Ahmet» sharýa qojalyǵy bıyl 56 asyl tuqymdy sıyr satyp aldy. Baǵdarlama negizinen sút ónimderin óndirý jáne óńdeý baǵytynda jumys isteıtin kásiporyndardy qoldaýǵa baǵyttalǵan. Sonyń arqasynda keıingi kezde aýdanda sút óńdeýmen shuǵyldanatyn shaǵyn kásiporyndar qatary kóbeıip keledi. Aýdan ortalyǵy Baýyrjan Momyshuly aýylyndaǵy «SMTS» JShS jáne «Zaǵıra Meshelova» jeke kásiporny jergilikti turǵyndardan sút qabyldap, odan alýan ónimder shyǵarýda.
«Gambýrg» JShS sútten kilegeı óndirýdi durys jolǵa qoıdy. «SMTS» JShS sút ónimderimen qatar, alkogolsiz sýsyndardyń alýan túrlerin jáne shujyq shyǵarady. Kezinde dámi til úıiretin sary maıymen, kezinde kilegeıimen búkil Odaqqa tanylǵan Býrnyı irimshik zaýyty biraz jyl óndiristi qaıta jabdyqtaýǵa jabylyp qalǵan edi, endi mine, ınvestısııa tartýdyń arqasynda óndiris qarqynyn arttyra bastady. О́tken jyly 4-5 tonnamen shektelgen kásiporyn búginde óndiris qýatyn 10 esege deıin arttyryp, turǵyndardan kúndelikti 40-50 tonnaǵa deıin sút qabyldap, óńdeýde. «Gambýrg» JShS ınfraqurylym jobasy boıynsha «QazAgroQarjy» AQ arqyly nesıe alyp, 800 iri qara malǵa arnalǵan taýarly-sút fermasyn salyp, sút óńdeıtin seh ashýdy josparlap otyr.
Sý únemdeý tehnologııasy boıynsha Nurlykent aýyldyq okrýgindegi «Gambýrg» JShS men «Zylıha» ShQ egistik jáne kartop alqaptaryn sýarý úshin zamanaýı úlgidegi jańbyrlatyp sýarý qondyrǵysyn paıdalanýda. Jýalynyń bir kezde dańqyn aspandatqan kartop daqylyn ósirý birneshe jyldan beri qaıta qolǵa alynýda. Sonyń nátıjesinde kartop alqaptary jyldan-jylǵa artyp keledi. Byltyr ol 2 100-den astam gektarǵa jetse, al bıyl egilgeni – 2 150 gektar. Odan alynǵan ortasha ónim gektarynan 226 sentner qurady.
Bizde kartop ósirýge qajetti tehnıka jetkilikti. Sapaly tuqymmen qamtamasyz etý de durys jolǵa qoıylǵan. «Zylıha» sharýa qojalyǵy jyl saıyn Qaraǵandy oblysynan elıtaly kartop tuqymyn ákelip, ár gektardan joǵary ónim jınaýǵa kúsh salyp keledi. Aýdannyń kúngeı bóligindegi dıqandardyń jazǵy sýarý maýsymynda bas aýrýyna aınalǵan aǵyn sý problemasy sheshimin tapty. Osy alqaptardy sýlandyratyn Kóksaı arnasy búginde tolyq qýatymen jumys istep tur.
Elbasynyń óziniń qoldaýymen salynǵan, quny 5,2 mlrd teńgelik ǵalamat jobanyń ıgiligin búginde úsh aýyldyq okrýgtegi sharýa qojalyqtary men turǵyndar kórýde. Jazdyń kúni aýdanymyzda oblystyq «Eginjaı kúni» sharasy joǵary dárejede ótkizildi. Aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy kórmesine oblystaǵy Shý qalasynda qurastyrylǵan tórt kombaın qoıylyp, onyń úsheýin aýdanymyzdyń sharýalary satyp aldy.
Qoryta aıtqanda, aýdan sharýashylyqtarynyń búgingi betalysy jaman emes. Biri eginshilikke bet bursa, endi biri asyl tuqymdy mal ósirý baǵytyn tańdap otyr. Munyń bári Úkimet tarapynan kórsetilip otyrǵan qamqorlyqtyń arqasynda qol jetken tabystar.
Aýdanda agrarlyq salany ártaraptandyrý, jańa tehnologııalardy qoldanysqa engizý, óńdeýshi, uqsatýshy kásiporyndardy iske qosý jóninde birqatar mańyzdy sharalar júzege asyrylýda. Bul baǵytta tyń izdenister de jeterlik. Bizde óz isin ashqysy keletin isker azamattar da az emes. Kópshiligin qarjy tapshylyǵy qınaıdy. Ekinshi deńgeıdegi bankter kepilsiz nesıe bermeıdi. Sondyqtan da qarajatqa qol jetkize almaı taýlary shaǵylady. Degenmen, aýdan ákimdigi tarapynan olardyń bıznes-jospar jasaýyna jáne jer alýyna qoldaý kórsetilýde. Aýdan ortalyǵyndaǵy iri kásiporynnyń biri – «Arna Astyq» JShS biraz ýaqyttan beri jumys istemeı tur edi. Ony «Agro azyq-túlik nanmen jabdyqtaý» JShS basqarýǵa aldy. Seriktestik úsh qoımaǵa jóndeý jumystaryn júrgizip, byltyrdan beri jańa astyqty qabyldaýda. Taǵy bir qoımany kúrdeli jóndeýden ótkizip, maqta, maqsary jáne kúnbaǵys maılaryn shyǵaratyn sehty iske qosty jáne jem tartatyn seh paıdalanýǵa berildi.
Qurylys salasy da jyl sanap damyp keledi. 2005 jyldan beri aýdanda 13 jańa úlgidegi mektep salynyp, paıdalanýǵa berildi. 23 balabaqsha men 1 shaǵyn ortalyq yńǵaılastyrylǵan ǵımarattarda ashylyp, búldirshinder balabaqshalarǵa barýda. Ertaı aýylyndaǵy 120 oqýshyǵa arnalǵan orta mektep ǵımaraty ótken jyly paıdalanýǵa berilse, Qoshqarata aýylyndaǵy 180 oryndyq orta mekteptiń qurylysy bıyl aıaqtalyp, jańa oqý jyly qarsańynda ashyldy. Jalpy, aýdanda bilim berý sapasy da jyldan-jylǵa kóterilip keledi. Mektep bitirýshilerdiń UBT qorytyndysy boıynsha aýdanda ótken jyly oblysta 4 oryn alsa, bıyl Taraz qalasynan keıingi ekinshi orynnan kórindi.
Aýyl-aımaqtarda densaýlyq saqtaý obektileri kóptep turǵyzylyp, iske qosylýda. Tek sońǵy birer jyldyń ishinde úsh aýylda medpýnkt salynyp, paıdalanýǵa berildi. Al aýdandyq ortalyq aýrýhana qajetti zamanaýı qural-jabdyqtarmen jaraqtalǵan. Ol respýblıkadaǵy eń úzdik 50 aýrýhana qataryna enip otyr. Aýdannyń mádenıet salasynda búginde bir aýdandyq ortalyq, bir aýyldyq balalar kitaphanasy, 23 aýyldyq kitaphana jáne bir aýdandyq, 8 aýyldyq mádenıet úıi, 12 aýyldyq klýb, bir jyljymaly «Zerde» avtoklýby, sondaı-aq «Qyzǵaldaq» án-bı ansambli, «Jýaly», «Myńbulaq» halyq teatrlary jáne «Jańabaevtar» otbasylyq ansambli turǵyndarǵa mádenı qyzmet kórsetýde.
«Aqbulaq» baǵdarlamasy aıasynda Nurlykent, Qyzylaryq, Jylybulaq, Darbaza aýyldaryna aýyz sý qubyry tartylyp, turǵyndar sapaly aýyz sýǵa qoldary jetip otyr. Aýdanǵa tabıǵı gaz qubyrlaryn tartý jumystary ótken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń aıaǵynda qolǵa alynǵan. Sonyń arqasynda aýdan ortalyǵy men irgeles birneshe aýyl gazdandyryldy. Naryqtyq qatynastarǵa kóshken tusta toqtap qalǵan bul jumys sońǵy jeti-segiz jylda qaıta jandanyp, aýdannyń onnan astam eldi mekenine gaz kirgizildi. Áli taǵy da 19 aýylǵa gaz kirgizý mejelenip otyr. Búginde atalǵan eldi mekenderge gaz tartý jumystarynyń jobalaý-smetalyq jospary ázirlený ústinde.
Árıne, bul maqsatty jumystar túptep kelgende, aýyl halqynyń turmysy men ál-aýqatyn kóterý, aýyl sharýashylyǵyn damytý maqsatynda memleket tarapynan jasalyp jatqan qamqorlyq dep uqqan jón. Sońǵy kezderi aýdanda jeke turǵyn úı salýshylar qatary da artyp keledi. Jeke sektordyń esebinen ústimizdegi jyl basynan beri jalpy aýdany 6 656,0 sharshy metrdi quraıtyn turǵyn úı qurylystarymen birge qabyldandy. Bul ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 102,4 paıyzǵa artyq.
Aýyl-aımaqty kóriktendirý de turaqty nazarymyzda. Kóktemde aýyl-aımaqty tazalaý, tal-daraq egý, alleıalar men gúlzarlar daıyndaý, jol boıyndaǵy aǵashtardy, kishi sáýlet nysandaryn ákteý, syrlaý jumystaryna basymdyq berilse, odan ári jumys tikeleı kóriktendirý, kórkeıtý baǵytynda júrdi. Batyrbek datqa eskertkishi men kesenesiniń aınalasy, Jastar alleıasy, «Jasaı ber, Qazaqstan» saıabaǵy qorshalyp, asfalt tóselip, tal-daraqtar men sándik aǵashtar egilip, kórkeıe tústi. Kóshelerge ornatylǵan túrli jaryq túsirý aspaptary túngi aýyldyń ajaryna ajar qosyp tur.
Aýdan ortalyǵyndaǵy trotýar, kópirler retke keltirilip, syrlanyp, gúldestelermen bezendirildi. Kóshelerge sán bergish jaryqtar ornatyldy. Aýdan ortalyǵyndaǵy Baýyrjan Momyshuly eskertkishiniń janynan «Juldyzy bıik Jýaly» atty alleıa jabdyqtalyp, onda jýalylyq Eńbek Erleriniń, Halyq Qaharmandarynyń portretteri qoıyldy. Alleıanyń bir betine asharshylyq pen qýǵyn-súrgin qurbandaryna, ekinshi jaq betine aýǵan soǵysy ardagerlerine arnalǵan eskertkish-monýment ornatyldy. Sol joldyń boıynda bıiktegen ózimizdiń «Báıterek» monýmentimiz tóńirekke ár berip tur. Osylaısha bul aýmaq ári taǵylymdy, ári kórikti saıabaqqa aınaldy. Ortalyq alańdaǵy sahna jáne rámizder stellasyn qaıta jańǵyrtýdy kózdep otyrmyz, ortalyq aýrýhana mańaıyna avtoturaq jasaldy. Osyndaı jumystar aýyldyq okrýgterde de júrgizildi. «О́ńirlerdi damytý» baǵdarlamasyna saı onnan astam aýyldyń ortalyq kósheleri jaryqtandyryldy, birneshe oıyn alańy salynyp, alleıalar qaıta jóndeýden ótkizildi.
«Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda Nurlykent aýylynda «Býrnoe solar» kompanııasymen Ortalyq Azııada teńdesi joq qýattylyǵy 50 megavatty quraıtyn quny 23,5 mlrd teńge kún elektr stansasy salynyp, iske qosyldy. Endigi kezekte qýaty dál osyndaı taǵy bir stansany sol aradan salyp, iske qosý qarastyrylyp otyr.
Aýdan basshylyǵynyń aldaǵy ýaqytta aýdan ekonomıkasyn damytý baǵytynda qolǵa alatyn batyl jobalary bar. Atap aıtqanda, Iran ınvestorlarymen júrgizilgen kelissózder nátıjesinde aýdan aýmaǵynan 400 gektar jerge qyzyl balyq (forel) ósirý jáne dárilik ósimdikterden dári-dármek óndirý jobalary pysyqtalýda. О́zimizdiń kásipkerlerimiz Kóksaıdyń ańǵarynan shaǵyn sý elektr stansasyn salýdy josparlap otyr.
Sonymen qatar, aýdannyń agrarlyq baǵytyn negizge ala otyryp, keleshekte óńirde sút klasterin qurý josparda bar. Osy maqsatta 15 sharýa qojalyǵy biriktirilip «Jýaly Alataý» aýyl sharýashylyǵy kooperatıvi quryldy. Sondaı-aq, Bılikólden 20 gektar aýmaqqa balyq pıtomnıgin ashý, 200 myń AQSh dollaryna 50 gektar alma baǵyn ıntensıvti jolmen ósirý sekildi jobalar qarastyrylýda.
Aýdan aýmaǵynan kóktep ótip jatqan «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq kólik dáliziniń tranzıttik múmkindigin paıdalanýdy kózdep, aýdandaǵy mekeme, sala basshylarymen oılasa kele, kúrejoldyń aýdan ortalyǵyna kireberis tusynan demalys ortalyǵyn salýdy josparlap otyrmyz. Jýaly aýdanynyń qurmetti azamattarynyń esimi jazylǵan alleıa bitýge taıaý. Sondaı-aq, aýdan aýmaǵynda ornalasqan áskerı bólim qyzmetkerlerine arnap salynyp jatqan 120 páterlik bes úıdiń qurylysy da aıaqtalyp keledi. Aýdanda barlyq salada óz kásibiniń bilikti mamany atanyp, elimizdiń ósip-órkendeýi, gúldenýi jolynda aıanbaı ter tógip júrgen azamattar az emes. Jýalynyń aty sondaı azamattarmen aıbyndy ári asqaq.
Bıyl biz Táýelsizdiktiń 25 jyldyǵyn atap ótemiz. El ómirindegi osynaý mereıli oqıǵa qarsańynda ejelden yntymaǵy men birligi jarasqan Jýaly jurty jumyla eńbek etip, Otanymyzdyń ósip-órkendeýine laıyqty úles qosatyny anyq.
Baqtııar KО́PBOSYNOV,
Jýaly aýdanynyń ákimi
Jambyl oblysy
Sýretterdi túsirgen
Aqádil RYSMAHAN
