Toraıǵyrdyń tamyljyǵan tabıǵaty

Toraıǵyr aýyly – «qarańǵy qazaq kógine órmelep shyǵyp kún bolǵysy» kelgen aqyn Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń ósken jeri. Osynda Toraıǵyr kóli, Toraıǵyr aýyly atymen zamanynda belgili bı, sheshen bolǵan Toraıǵyr Edigeulynyń (1772 – 1825) shejireli ótkeni qaldy. Tizip jaza bersek, syry men jyry jeterlik. Baıanaýyldyń týrızmge ózinen-ózi suranyp, daıyn-aq turǵan jer. Bir jaqsysy, Toraıǵyr aýyly jol boıynda, tabıǵaty kóz súrindirer jerde, taý ishinde, kól jaǵasynda ornalasqan. Sondyqtan ba, ákimdiktegiler tilshiler kelse de, alys-jaqynnan týrıster, qonaqtar kele qalsa da, osy aýyl jaqqa qaraı ala jóneletini bar. Ári aıtqanymyzdaı-aq, jol boıynda, taý ishinde otyrǵan basqa aýyldaryna qaraǵanda, joldyń qyryq myń mehnatyn kórmeı, áıteýir, jyldam jetip kelesiń. Bıyl álgi qyryq jyl boıy oı-shuńqyrly turǵan Toraıǵyrdyń joly jóndelip, aýyl da, týrıster de, qonaqtar da, tilshiler – bizder de bir qaryq bolyp qaldyq. Aıtpaqshy, bıyl bul aýylda úlken ózgeris, jaqsy jańalyq bar: EKSPO-ǵa keletin sheteldik týrısterdi qarsy alýǵa ázirlenýde. Endi, mine, jańadan jasalǵan jolmen zýlap, aınala bıik shyńdy quzdy taýlarǵa kóz jetkize almaı, tolqyǵan Toraıǵyr kóline oısha shomylyp, tańdana qarap kelemiz. Jergilikti zertteýshi, tarıhshylar bolsa, ertedegi temir dáýiriniń qorǵandar toby kóne eskertkishteri, qorymdarynyń kóldiń shyǵys jaǵa­laý­yndaǵy demalys aımaǵynda qal­ǵanyn aıtýda. Oblys orta­ly­ǵyndaǵy Sultanmahmut Toraı­ǵyrov atyndaǵy memlekettik ýnıver­sıtettiń arheologııa fakýlteti zert­teý jumystaryn júrgizdi. Bul bizdiń dəýirge deıingi VIII-IX ǵa­syr­larda nemese saq dəýirinen kele jatqan Tasmola mədenıeti de bo­lýy múmkin. Jaǵadaǵy qazylyp jat­qan jerler qorshalǵan kúıi qa­lyp­ty. Kól sýy bıik quzdy shyń­dardyń túbinen tolqyndana jarysa shyǵyp, jaǵaǵa soǵylady. Tústik jıeginde úshkir basty bıik shyń  Naızatas tur. Ashyq beti kólge qa­­raǵan sý ústine asyla bitken Úńgirtas úńireıedi. Taý túbinen aǵyp jatqan Áýlıebulaqtyń sýynan ishken adam aýrýynan saýyǵyp ke­tedi desedi. Aýyl əkimi Arǵyn Abrarov bas­­­tap aýyl ishin qoqystan tazar­typ shyǵypty. Abattandyrý ju­my­s­taryna qarjy bólingenin esti­gen­derimen, az-maz bul qarjynyń ózi aýyl əkiminiń esebine qaı kúni túseri belgisiz. – Qazir Áýlıebulaqtyń aınala­syn tazalap, jóndeý jumystaryn jasap jatyrmyz. Bulaq sýyn iship, qara­aǵashtyń túbinde demalyp otyratyn oryndyqtar ornatpaqpyz. – deıdi aýyl ákimi. Aldyńǵy bir jyldary «Baıan­aýyl­dyń bulaq sýy» atty sý shyǵa­ra­tyn seh ta jumys jasaǵan-dy. Búginde seh toqtap, ǵımaraty qańy­rap tur. Aýyl ákimi aýyz sý tapshy emes deıdi. Dese de, aýyl kúndelikti ishe­tin sýdy osy Əýlıebulaq pen Sabyq qudyǵynan tasyp ishedi eken. Úlkender jaǵy Əýlıe bulaqtyń syldyrap aǵyp jatatyn aǵysy saıabyrlap barady dep qaldy. Al bulaqtyń qasynda buıy­ǵy­lana, uıysa ósken aǵashtar toby «Qyzyl kitapqa» engen. Kesýge, bir butaǵyn julýǵa ruqsat joq. Qasyna turyp sýretke túskende, japyraqtarynan, domalaqtana buıyǵylana ósken boıyna qarap, ózge aǵashtardan ózgesheligin de baı­qaısyz. Baıanaýyldyqtar «qandy qaraaǵash» dep te ataıdy. Buryn Toraıǵyr kóline taýdan shyǵatyn birneshe bulaq sýy kelip quıylsa, qazir bireýi ǵana qalǵan. Basqa bulaqtar bitelip qalypty. Jyl saıyn laılanyp, sý betin baldyr basý qaýpi de sodan. Kól jaǵasyndaǵy aýyldardyń da qoqystary aǵyn sýmen osy jerlerge shaıylyp keletini oblys ákimi Bolat Baqaýovtyń jazda Toraıǵyr aýylyna jasaǵan saparynda da aıtyldy. – Toraıǵyr kóli jaǵalaýyna týrısterdi kóbirek tartý qajet. Aýyl­ǵa kire beristegi eskertkishte jóndeý jumystaryn júrgizip, arnaıy bılbordtar ilý kerek. Oblystyq bıýdjetten bólinetin qarajatqa qarap otyrmaı, ol jumystardy ózderińiz de júrgizýge bolar. Kóldiń mańaıyndaǵy bos úılerdi tekserip, ruqsattama qu­jat­­tary durys bolmasa, olardy ulttyq saıabaqtyń balansyna aýdarý qajet. Týrızmdi damy­tý­da ulttyq dástúrlerimizdi umytpaı, saıahatshylarǵa qymyz ben at ústindegi ekskýrsııalardy usy­ny­ńyz­dar, – dep tapsyrma bergen edi oblys ákimi. Aımaq basshysy aıtqandaı, kól jaǵasyndaǵy 2000 jyldary sa­lynǵan demalys úıleri esik, tere­zeleri ańyraıyp, qańyrap bos jatyr. Odan beride qaz-qatar qy­zyl túske boıalǵan birneshe dema­lys úıleri tur. Qasyna baryp kór­ge­ni­mizde, demalýshylar bar ekenin kó­rip, qýanyp qaldyq. – Tamasha jer. Saf aýadan bas aı­na­lady. Biraq demalýǵa, sýǵa túsý­ge áli de jaǵdaı jasalmaǵanyn kó­rip tursyzdar. Kól ishine belgiler qoıylýy kerek-aq. Biz jabaıy tý­rızmdi qalamaımyz, adam sııaqty de­mal­ǵymyz keledi, – deıdi bizben kez­desken týrıster renish bildirip. Kəsipker Erlan Əlimbaev Sul­tan­mahmut Toraıǵyrovtyń kesene­sine jyl saıyn kútim jasaıdy eken. Talǵat Boranshıev bolsa, óz qarajatyna aqynnyń músinin jasatyp, mýzeı aldyna qoıdyrypty. Ǵıb­rat, taǵzym, qurmet degen osy. Mun­daı ǵıbratty iske mektep oqý­shylary da úles qosýda. Olar da aqyn kesenesiniń mańyn tazalap, kú­tim jasaýda. Kásipker Qasen Soltan­baev ta aýyl balalarynyń kú­res­pen aınalysýy úshin jattyǵý alań­shalaryn syıǵa tartypty. Tur­ǵyndardyń ózderi, eshkimge ja­lyn­baı-aq, meshitteriniń jylý júıesin jasap alypty. Aýyldyń er-azamattary Baıanaýyldy jan-jaqtan qazyp, ken qoparyp jatqan jekemenshik kenishterde eńbek etýde. Saqtyqta qorlyq joq. Kenin alyp bolǵan soń, kenishter ashyq-shashyq qalyp, odan ushqan ýdan Kalachıdegi sekildi uıyqtap qalyp júrmeıik desip eskertý de jasap jatyr. «Toraıǵyrdyń maldarynyń jum­saq etin jep, bal qymyzyn iship, bal qaımaǵynan aýyz tıip kórińiz. Qurt, maı, qymyz, ulttyq salt-dástúrleriń ózgege tańsyq, endeshe, nege paıdalanbasqa» desek, «sheteldik týrısterdiń kele jatqandary bir bul emes, EKSPO-ǵa deıin de talaı sheteldik kelip-ket­ken, oǵan úırengenbiz», – deıdi aýyldyqtar. Olaı bolsa, taýdyń, dala­nyń tabıǵı ónimderinen bas ala almaıtyn, saf aýasyna mas bolatyn sheteldik týrısteriń qýsań ketpeıdi bul jerden. – Bizge jetpeıtini jaıylymdyq jer, – deıdi aýyldyqtar. – Maldy emin-erkin jaıa almaı­myz, óriske jiberýge jer tar. О́ıt­keni, bizdiń aýyl Baıanaýyl ulttyq parki aımaǵynda ornalasqandyqtan, osyndaı jaısyzdyq bar. Bul másele qalaı sheshimin tabar eken? Sútpen, etpen, maı, qurt, qymyzben ózimizdi ózimiz qamtamasyz etip otyrmyz. Bul – bir. Ekinshiden, týrızmdi damytýǵa qar­sy emespiz. Úkimet damýdyń uzaq merzimdi baǵdarlamasynda týrızmdi ekonomıkanyń mańyz­dy salalarynyń biri dep jarııa­laǵanyn da bilemiz, biraq ekologııa, tabıǵatty qorǵaý degen uǵymdy da umytpaıyq, degen oılar da aıtyldy. Árıne, bul baǵdarlama sol úshin de basqa óńirlermen qatar, Baıan­aýyldaǵy ekotýrızmdi de iske qosý salasy jergilikti jerdiń, aýdannyń, aýyldyq ekonomıkany damytý kózderiniń biri bolyp otyr. Baıanaýyldyń týrızmin damytý úshin – eń aldymen aýdandaǵylar oıaný kerek, bilikti, bilimdi mamandar asa qajet dedi mamandar. Zertteýshi mamandar, týrızm ındýstrııasyn damytýda ekologııalyq soq­paq basty mindet atqaratynyn esker­týde. Al ekologııalyq soqpaq degeni­miz – tabıǵat qorǵaý isinde ekolo­gııalyq bilim men tárbıe be­rý­ge, ony kópshilik arasynda nasıhattaýǵa baǵyttalǵan ári eko­lo­gııalyq aqparatqa toly belgi­lengen marshrýt nemese demalys orny. Ekologııalyq soqpaqta oqý ekologııalyq bilim men tárbıe berý úderisin úıretý ǵana emes, týrısterdiń erkin túrde aqparatty qabyldaý, tabıǵı ortada júris-turys erejesin saqtaý maqsatyn kózdeıdi. Shynynda, Baıanaýylǵa keregi de osy. Ekologııalyq týrızmdi damytý men ekotýrıstik áleýetti joǵarylatý úshin ulttyq saıabaqtarǵa týrısterdiń kelýin rettep otyrýǵa tıispiz. Ekotýrısterdi qorǵalatyn aýmaqtarǵa emes, olarǵa jaqyn jerdegi Toraıǵyr sııaqty aýyldarǵa ornalastyrsa, sonda jergilikti turǵyndar aıtyp otyrǵan tabıǵat qorǵaý máselesi de ońtaıly sheshimin tabady. Biz móldirgen sulý Toraıǵyr kóli­men, zańǵar bıik quz - jartas­ty Aqbet taýymen, ózimizdi qushaq jaıa qarsy alǵan aýyldaǵy aǵaıyn­men qımaı qoshtastyq. Kól jaǵalaı júrip otyryp, aqyn Sultan­mahmuttyń aq kesenesine baryp, taǵzym ettik. Aýyldyqtar kesenege deıin alyp baratyn joldy jóndep berýin surap otyr. Toraıǵyrǵa keletin adam qarasy bolsa az emes, biz de jol jóndelse deımiz. Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan» Pavlodar oblysy, Baıanaýyl aýdany