Oqýshylar bilimi nege tómen?

Qazirgi kezdegi oqýshylar biliminiń tómendep ketý sebepterin «jahandaný men álemde bolyp jatatyn ózgeristerge sáıkes mektep júıesiniń keshendi túrde ózgertilmegendiginen», «mektepterge oqytýdyń jańa mazmuny engizilip jatpaǵandyǵynan», «muǵalimderdiń zamanaýı oqytý ádisteri men formalaryn paıdalanyp oqytpaǵanynan», t.b. sııaqty qol jetpes «qııannan» izdep jatamyz. Oqýshylar biliminiń nasharlaýyn mekteptiń ishi-syrtynan izdeý kerek. Olardy tabý da qıyn sharýa emes, kúndelikti oqytý úderisinde qadam saıyn kezdesip te jatady, biraq ony eskere bermeımiz. Solardyń negizgilerine toqtalaıyq. Qazirgi kezde muǵalimniń de, mekteptiń de, odan joǵary oqý-aǵartý uıymdarynyń da bilim sapasynyń nátıjesi oqýshylar úlgeriminiń paıyzdyq kórsetkishimen ólshenetindigi belgili. Máselen, toqsanda ekilik baǵa alǵan oqýshysy bar muǵalim  nashar muǵalim atanatyn boldy. Úl­ger­meıtin oqýshylarynyń paıyzdyq kórsetkishi joǵary mektep – artta qalǵan mektep. Tájirıbede muǵalimder «jaqsy muǵalim» atanýdyń op-ońaı jolyn taýyp ta alǵan. Ol – oqýshyǵa nashar baǵa qoımaý. 100% úlgerim berý! Oqý jetistikterin baǵalaýdyń paıyz­­­dyq kórsetkishi oqýshylar bi­limine qoıy­la­tyn talaptyń álsireýine ákelip soqtyrdy. Keıbir oqýshylar bilimine saı baǵalanbady. Kerek deseńiz, «kitap betin ashpaǵandar» da kezdesedi. Oqýshylardy bilimine saı ádil baǵalaý degen másele ótken ǵasyrdyń 80-jyldary qolǵa alynǵan da bolatyn. Ol «oqytýdyń mindetti nátıjesi» dep ataldy. Onda árbir taqyrypty oqyp-úırený kezinde oqýshylar ne bilýi, qandaı biliktilikter men daǵ­dylar qalyptasýy kerek ekendigin dál anyqtaý kerek degen oı boldy. Eger oqýshy «oqytýdyń mindetti ná­­tı­­jesine» qol jetkize almasa, oǵan «úshtik» baǵa qoıylmaıdy dep boljamdalǵan da edi. Biraq bul ádis­­­temelik júıeni júzege asyrýǵa «jal­pyǵa birdeı mindetti orta bilim berý» naýqany múmkindik bermedi. Múmkin, qazirgi jaǵdaıda, oqýshy­lar úlgerimine qoıylatyn talapty kúsheıtý maqsatymen barlyq oqýshy úshin mindet­ti, árbir taqyrypty meńgerýdiń eń tómengi (mınımým) deńgeıin dál anyqtap alý kerek shyǵar. Oqý mınımýmyn oryndaı almaǵan oqýshyǵa oń baǵa qoıylmaıdy. Sonda oqýshynyń óziniń de jáne ata-ananyń da jaýapkershiligi artady. Bul joǵary synyptarǵa (keıin beıindik synyptar men mektepterge) bilimi tómen oqýshylardyń kelýine de tosqaýyl bolar edi. Sonda qazirgi kezdegideı orta bilimge sáı­kes bilimi joqtardyń «joǵary bilim» týraly dıplom alýynyń tólemaqy­ǵa táýeldiligi de joıylýy múmkin. Mektep­te úlger­meıtin oqýshynyń bolýy da eshkim­niń úreıin ushyrmaıtyn bo­­lýy kerek. Sonda úlgermeıtin oqýshy­nyń synyptan synypqa kóshpeı qalýy da «tótenshi jaǵdaı» bolýdan qalyp, qalyp­ty jaǵdaılardyń birine aınalady. Úlgermeıtin oqýshy úshin muǵalimdi kinálaýdyń da, mektep dırektoryn jazalaýdyń da qajeti bolmaıdy. Ondaı jaǵdaıda oqýshylardyń úlgerimin baqylaý jáne qadaǵalaý komıtetiniń tekserip turýynyń da keregi bolmaı qalady. Eger «oqý qonbaıtyn» oqýshy bolsa, olardy erte bastan kásipke baý­lý da izgiliktilik qaǵıdasyn júzege asyrýdyń bir kórinisi. Qazir aıtylyp júrgen «oqytý­dyń kúti­le­tin nátıjesi» de «oqytýdyń min­det­ti nátıjesin» meńgerýdi kózdeıdi. Biraq oqýshy bilimin baǵalaýdaǵy paıyz­dyq, árippen, sandyq shkala, sońynda sıfrmen baǵa qoıý sııaqty basy artyq jumys­tar bilim sapasyn arttyrýǵa tıgi­zer áseri men ózimizdegi qalyptasqan baǵa­laý júıesinen artyq­shylyǵy bolmaıdy-aý, shamasy. Olaı deıtinimiz, qazirgi kezdegi JOO osyndaı júıe boıynsha baǵalaýdyń stýdentterdiń bilim sapasyn arttyrýǵa eshqandaı yqpalynyń joq ekendigine kýá bolýdamyz. Oqýshylar biliminiń tómendep ke­týiniń taǵy bir sebebi, mekteptegi pán­dik ǵylymı bilimderdi ıgerýge degen talaptyń nasharlaýy. Endigi jerde «ınnova­sııalyq ádiskerler» mektep oqýshy­larynan naqtyly ǵylymı bilimdi bilýin talap etý negizgi emes deıtin bolypty. Oqýshylar óz oılaryn erkin aıtyp jetkize alatyn, synı kózqarasy qalyptasqan, tanys emes jaǵdaılarda bilimderdi shyǵarmashylyqpen paıdalana biletin bolýy kerek dep úıretip júr. Bi­raq oqýshy sanasynda belgili bir bilim qory jınaqtalmaıynsha jańa bilimdi óz betinshe meńgerýi, ony belgili jaǵ­daılarda qoldana bilýi, bilimsiz-aq «bilip isteıtin besaspap» bolatyndyǵy týraly sóz bolýy da qıyn-aq. Son­dyq­tan oqytý úderisinde paıdala­ny­latyn qandaı oqytý ádisi bolmasyn pándik bilimderdi oqýshylardyń meńgerýin, onymen bir mez­gilde sanaly tárbıe berý men damýyn qamtamasyz etýi tıis. Keıde «jańa», «ınnovasııalyq» ádis­­terdi nasıhattaýshylar oqýshylar biliminiń nashar bolýyn dástúrli oqytý ádisteriniń tıimsizdiginen dep dáleldegisi keletin de bolyp aldy. Oqýshylardyń barlyǵyn birdeı úlgerimge jetkize salatyn oqytý ádisi joq, ondaı ámbebap ádistiń bolýy da múmkin emes. Árbir oqytý ádisiniń ózindik qoldaný, áser etý aımaǵy jáne tıimdiligi bolady. Ádisti durys qoldaný nátıjesinde sol aımaqta belgili bir oń ózgeris bolsa, jańa oqytý ádisiniń nátıjeli bolǵany. Eger muǵalim oqytý úderisinde jańa oqytý ádisterin neǵurlym kóp paıdalanatyn bolsa, oqýshylarynyń úlgerimi solǵurlym artady dep esepteý de orynsyz árıne. Qazirgi kezde muǵalimder oqytý ádisterin, ádistemeni de tek Kembrıdj ýnıversıtetiniń nusqaýlyqtarynan ǵana oqyp bilgen «qorapshanyń ishindegi ádis­kerler» bolyp shyǵýda. Inter­net jeli­sin­de osy kýrsty bitirgen muǵalimderdiń jarııalanǵan «sabaq josparlaryn» oqyp otyryp, avtorlardyń pedagogıkalyq, ádistemelik bilimsizdigin baıqaýǵa bolady. Bilim kóterýdiń kýrstaryn támam­dap kelip jatqan muǵalimderdiń eń negizgi jetistigi trener, koýchıng, strategııa, pikirtalas, toptap nemese juptap oqytý, kýbızm, smaılıkter, qytaı deserti, t.b. sózder jıyntyǵy. Osyndaı sózderdi jıi qaıtalap, ja­ńalyq bilip kelgen syńaı tanytqany bolmasa, sol kýrs nátıjesin baıytyp, úlgerim sál de bolsa kóterildi degen muǵalimdi kezdestirmedik. Sol bilim kóterý kýrstaryna bar­­ǵan joǵary synyp muǵalimderi men JOO-nyń oqytýshylary ózi sabaq bere­tin pánniń teorııasy men ádistemesi jaı­ly bir aýyz sóz estimeı qaıtýda. Nemese, mysaly, muǵalim daıyndaýmen aınalysatyn JOO oqytýshysy shetelge baryp geodezıster daıyndaıtyn ýnıversıtette tájirıbeden ótip nemese arhıtektorlar daıyndaıtyn sheberhanany kórip qaıtýda. Al muǵalim daıyndaıtyn joǵary mekteptiń tájirıbeli oqytýshylary, olardyń ishinde ǵy­lym doktorlary, professorlar da bar, joǵary mektep pedagogıkasynyń daıyn, belgili máseleleri týraly le­k­­sııa tyńdap qaıtqan. Muǵalimderdiń ádistemelik daıyn­dy­­ǵy­nyń nasharlyǵy olardyń oqý-ádiste­me­lik quraldarmen, kitaptar­­men jet­kilikti qamtamasyz etilmegendigi­­nen bolsa kerek. Bulaı bolmaǵan jaǵdaıda olardan oqý júıesin jaqsartýdy ta­lap etý ónimsiz áreket sııaqty. Muǵalimderge arnap oqý-ádis­temelik qural jazǵandardy yntalandyratyndaı eshbir tetik te joq! Muǵalimderdiń paıdaly ju­mystaryna materıaldyq súıe­meldeý bylaı tursyn, jaı qoldaý kór­setetin qyzmet túri de bizde qaras­ty­­­rylmaǵan. Bir ókinishtisi, olar óz ǵy­lymı-ádis­temelik jumystaryn esh ýaqytta qorǵap, ǵylymı ataq pen dárejege qol jetkize de almaı júr.О́ıtkeni, ǵylymı ataqtar men ǵy­lymı dárejeler berýdiń jańa júıesi boıynsha magıstratýrany kúndizgi bólimde oqyp, doktorantýra bitirgender ǵana dıssertasııa qorǵap, ǵylymı ataq alatyny belgili. Bakalavrdan keıin mektepte jumys istep, tájirıbe jınaqtaǵan, pedagogıka-ádisteme ǵylymyna ıkemi bar muǵalimderdiń endi ǵylymı dárejege ómir baqı qoly jetpek emes. Mektep muǵalimi (bakalavr) birneshe jyl sabaq berip, tájirıbe jınaqtap, pedagogıka men ádisteme ǵylymyna degen qyzyǵýshylyǵy ashylǵan kezde otbasyly bolyp ketedi de, kúndizgi magıs­tratýrada oqýǵa jaǵdaılary kelmeıdi. Basqa ǵylym salalarynda «bakalavr – magıstratýra – doktorantýra» júıesi tıimdi de bolýy múmkin. Al pedagogıka men ádisteme ǵylymdary úshin ǵylymı-pedagogıkalyq jáne ádistemelik jumystardyń túp tór­ki­­nin túsinip, baıybyna baryp, nátıjeliligine kóz jetkizý úshin mektep tájirıbesi kerek-aq. Mektepte sabaq berip, oqý-tárbıe jumystarynyń qandaı ádis-tásilderi qandaı jaǵ­daılarda eń tıimdi ekendigin óz basynan ótkerip kórmegen «izdenýshiniń» pedagogıka men ádisteme ǵylymyna bereri shamaly ekendigi aıtpasa da túsinikti. Bir keremeti, bakalavrdan keıin magıstratýraǵa birden túskender, «mektep kórmegen», tájirıbesi joq magıstrler JOO-da pedagogıkadan nemese ádistemeden sabaq berip júr. Sondyqtan tájirıbeli, izdenýshi mu­ǵalimderdi pedagogıka jáne ádisteme ǵylymdary boıynsha ǵylymı ataq, dárejelerin kóterý joldary men formalaryn oılastyratyn ýaqyt jetti. Oqýshy biliminiń nasharlaýy­nyń taǵy bir sebebi oqýlyq sapasyna baı­lanysty. Oqýlyq – sapaly bilim, sanaly tárbıeniń jáne damýdyń qaınar kózi. Oqýlyq oqýshy úshin ǵana jazylady. Onda basy artyq materıal bolmaýy kerek. Qazirgi oqýlyqtarda oqý materıalyn meńgerýge tikeleı qatysy shamaly «logıkalyq» esepter men materıaldar, ártúrli shemalar men algorıtmder, t.b. engizilgen. Mine, osyndaı, basqa da máseleler jınaqtalyp kelip, mektep oqýlyqtarynyń sapasyna keri áserin tıgizdi. Oqýlyq oqýshy qolyna tıgenge deıin birneshe kezeńnen ótýi kerek. Birinshi kezeńde kitap synama (probnyı) oqýlyq bolyp shyǵarylyp, kópshilik qaýymnyń, muǵalimder­diń nazaryna usynylady. Bul kezeńde maqsatty túrde pán mamandary – ǵalymdarǵa, ádiskerlerge, oqý­lyq problemasymen aınalysyp júrgen zertteýshilerge, basqa oqýlyq avtorlaryna taratylyp, pikirlerin bilý kerek. Syn-eskertpeler eskerilip, kitap qaıta óńdeledi. Ekinshi kezeńde kitap oqý quraly (oqýlyq emes) retinde mınıstrliktiń ruqsatymen jaryq kóredi. Oqý quraly oqýlyqpen teń quqyqta qoldanysta bolady. Osy kezeńde avtor kitapty jetildi­rý jumysyn jalǵastyra beredi. Oqý quraly birneshe jyl mektepte qoldanys taýyp muǵalimderdiń, ata-analardyń, ǵalymdar men ádis­kerlerdiń oń pikirine ıe bolǵannan keıin, oqýlyq mártebesine ıe bolady. Pedagogıkalyq talap-tilekter oryndalady. Oqýlyq mártebesine ıe bolý – úshinshi kezeń. Bizdiń oqýlyqtarymyzdyń keıbireýleriniń sátsiz bolǵany osyndaı kezeńderden ótpegendikten ekeni kúmánsiz. Dosymhan RAHYMBEK, Ońtústik Qazaqstan memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń professory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory ShYMKENT