Armysyńdar, arýlar

Satıra sańlaǵynan sarqyt alǵannyń jara­sy­my, álemniń ıesi, jal­ǵyzdyń jary, baqyt­tyń kıesi senderdi mere­ke­lerińmen qut­tyqtaı oty­ryp, jaıyn júre­gimmen bárińdi tar qushaǵyma tarydaı syıǵyzar edim. Mun­daı ulystyń uly kúni sizderge aǵymnan jaryl­maı taǵy otyra al­maı­myn. Hosh, sonymen ózimniń sanaly ómi­rim­niń ár kezeńinde arýlar kúnin árqıly túsingen adam­myn. Mektep tabal­dyryǵyn at­taǵan jy­lymyz. Álip­pedegi «Jyl­qy, sıyr, shoshqa» degen sózderdi jazýynan góri sýretimen jobalaı siltep júrgen kezim bo­latyn. Bizdiń synyp boıynsha «eki» alýshylardyń jos­paryn apta saıyn arty­ǵymen oryn­daıtyn meni tuń­ǵysh ustazym – Qasym aǵaı­dyń «syılaı­tyny» sonsha, dál tum­syǵynyń aldyna otyr­­­ǵy­zyp qoıatyn. Ol kez­de, maǵan «Bú­ıenbaı taqtaǵa shyq!» degen sóz «Bú­ıen­baı tozaqqa tús» degenmen birdeı estiletin. Ustaz syılaý salty­myz. Amal joq, taqtaǵa qaraı sapar shegem. Taq­tany Ker­ba­lanyń shóline ilip qoı­ǵan­daı, ilbı jetkenshe mı­ym muzdap, qara taba­nyma deıin ter­lep, asyldym-aý baryp, áı­teýir. Tańdaıym kepkenmen, muryndy bir-eki ret syrnaı­lata tartqannan-aq shá­kirt­tiń taǵy da qara basyp turǵanyn birden sezetin kánigi ustaz «otyr» degendi qańtar­dyń aıa­zyna qansha orap aıtqan­men, ol maǵan aınalaıyn­nan artyq etedi de, qýanyshym qoınyma syımaı, ornyma jetkenshe kún­delikti ózime tanys jy­­lan­kóz «ekilik» dápterime túsip úl­geredi. Ol kezdegi denem­niń úsh­ten biri bas bolatyn, soǵan qyzyǵa ma qaıdam, usta­zym yzaly mys­qylmen «ana basty ashyp kórer me edi, ishinde ne bar eken?» deıdi. Sol bastyń ishinde ne bar, ne joǵyn kórýge ózimniń de qu­martyp júrgenimdi ol qaıdan bilsin. «Sen túbi mal bol­mas­syń» deıdi kúderin úze bas­taǵan ustaz. Ishimnen «aqyldy mal bolý úshin oqysaq oqasy joq eken, ázirshe adam bolyp júre turaıyq» deımin de bu­ıyr­ǵan baǵaǵa shúkirlik etip, bet-aýzym bylsh etpeı otyra berem. Osylaısha ustaz ben shá­kirt ara­syn­daǵy qyrǵı-qabaq maıdan óristep turǵan kún­der­diń birinde Qasym aǵaı qyz­darǵa «Búgin senderdiń mereke kún­deriń, úılerińe bara be­riń­der, balalar, sender qyzdardy qut­tyqtań­dar» dedi. Qam­shy­lar jaq qulaǵym múkisteý estıtin maǵan «qyzdardy qy­tyq­tańdar» bolyp estildi de, «á, bálem, us­tazym ádepsiz sóz aıtyp jam­basqa bir kelgen shy­ǵarsyń, osy joly bir jy­ǵylmasań kóreıin» degen jat nıetpen «aǵaı, sy­nyptyń ish­in­de qytyqtaý uıat emes pe» dep sańq ete qaldym. «Myna marǵaý ne deıdi?» Jurt dý kúl­di. Shabýyl sátsiz aıaqtal­dy. Ishimnen qulaǵymdy bir sy­bap aldym da, qyzdarǵa mólıe qaradym. Meniń sazǵa otyr­ǵa­nymdy kóziniń qıyq­ta­rymen tanytyp, on shaqty balapan qyz sypyrylyp shyǵa berdi. Qasym aǵaıdyń saba­ǵy­nan azat bolý netken baqyt de­seńizshi! Qaı­randa qalǵan sha­baqtaı qabyr­ǵamyz sógilip, bes-alty bala qaldyq. Jy­ly­lyq ta, meıirim de qyzdarmen birge ketken tá­rizdi. «Qaıta-qaıta jutsam da, qylqanyń ket­pes senderdiń» dep Qasym aǵaı qaharyna mindi. Nesin jasyraıyn, «men de adam­myn jaralǵan sú­ıek-et­ten» dep Sábeń aıt­paqshy, men de mahabbat sharýashy­lyǵymen biraz shu­ǵyl­danǵan adam­myn. Shú­kir qu­daı­ǵa, az ómirdiń ishinde jeti ret ǵashyq bo­lyp­pyn. Biraq jeteýinde de jolym bolmady. Ba­qandaı jeti qyz­dyń bireýi mensinbedi de­gen estir qu­laq­qa uıat, amal joq, shyn­dyqty ja­sy­ra al­maı­syń. Ol da bir qap túbinde jat­qan almas py­shaq emes pe, aqyry tesip shy­ǵatyn. Ǵa­­shyqtyq degen jaman eken, kú­ıingen kúnderi kó­zimniń jasyn bo­saǵan bótelkege qu­ıyp júrgen kezderim de boldy. Ási­rese, álgi bir berekesiz sa­ry qyz­dyń kúıigi ba­typ ketti. Ákem­­men batalasyp aıt­tyrǵan besiktegi qa­lyń­­dy­ǵym edi, kishkene kú­nimde ózim­men birge oınap jú­rip boı jetken soń, bireýmen taıyp bergeni esime tús­ken­de osy kúnge deıin qa­ra­qu­sym shymyr­laı­dy... Atamańyz, er­kek ataý­lynyń ba­syna ondaı qa­siret bermesin... Bir ǵaja­by: me­ni mensinbeı ketken­der­­diń bári ba­qyt­ty, aı­darlary­nan jel esip jú­rip ja­tyr. So­­ǵan qa­ra­ǵan­­da, áıel­der qaýymy sezim­tal­dyǵynyń ústine kózi ashyq áýlıe bola ma deımin. Qys­qasy, álgi júre­gim­di mort mi­nezimniń muzy­na ora­dym da, keıde ózim de tań­ǵalatyn ǵajaıyp bir qı­mylǵa bas­tym. Burynǵy ǵashyq­taryma al­ǵash­qy sózdi «bizdiń konstıtýsııa bo­ıyn­sha 18 jasta úılený kerek eken dep» aldymen saıası sezimin bılep alý maqsatymen bas­taıtynmyn-dy. Bul joly ne aıt­qanym esimde joq, mahabbatyń da, ashyqtyǵyń da ózińe aǵaıyn dedim de, eki kózdi tars jumyp, býyrqanyp bursanyp, muzdaı temir qursanyp, úılendim de aldym. Shúkir, jaman emes, úılengen kúnnen bastap, otbasy sheńbe­rin­de­gi azattyq qozǵa­ly­synyń qarapa­ıym sarbazy bolyp júrip jatyr­myn. Baıqaımyn, shyǵyn eki jaq­tan da az emes. Biraq jeńistiń tóbesi ázir eshqaısymyzǵa da kó­rinbeıdi. Keshirersizder, árıne, keı­de óz tá­jirıbeme qarap, 8 naý­ryz – áıelder kúni degenge senbeımin. Bul meniń óz meıramym sı­ıaqty bolady da turady. О́ıtkeni, men osy kúni áıelimnen aqsha qaryz alyp (obaly ne kerek, qansha su­rasam da bul kúni qolymdy qaq­paıdy) dúken ara­laımyn da, merekege laıyq tartýyn ákelemin. Qal­ǵan tıyndy sanap qaı­tadan alyp, «rahmet, Búke» dep kúle qa­raǵanda tóbem kókke jetip, men de yrjııam. Sonymen, qalǵan úsh júz elý toǵyz kúnniń barlyq bılik-erki taǵy da jubaıym­nyń erkinde qala beredi de men taz qalpyma túsem. Tól­qujatymdaǵy jazýdy aqtaıtyn kú­nim ári oılanyp, beri oılanyp kelgende osy 8 naýryz bolyp shyq­ty. Osy turǵydan qaraǵanda, bul me­rekeniń erkekter úshin de saıası-áleýmettik, azattyq-ekonomıkalyq máni zor-aý deımin baıaǵy. Jaqsy áıeldiń qylyǵy Jaqsy áıeldiń qylyǵy, Shyn asyldyń synyǵy. Jaqsy áıel kúnmen teń, Taýsylmaıtyn qyzýy. Jaqsy bolsa alǵanyń Bu dúnıeniń qyzyǵy. Jaman erkekti túzetedi, Qys, kóktem, jaz, kúz ótedi. Bala sanyn údetedi, Tún uıqysyn tórt bólip, Balalaryn kúzetedi. Kún serigi Aı bolasyz, Kókten túsken jaı bolasyz. Qysyr emgen taı bolasyz, Jaqsy áıeldiń arqasynda, Tórt túlikke baı bolasyz. Qolyńyzǵa qus qonady, Jolyńyzǵa qut qonady. Ýádeńiz nyq bolady, Aıtqanyńyz «qup» bolady. Jaqsy áıelmen ómirińiz, Aqqýdaıyn jup bolady. * * * Jaman áıeldiń qylyǵy, Shyǵyp jatar bylyǵy. Ol áıeldiń buzyǵy, Buzyqtyqqa kelgende, Uzyn bolar «quryǵy». * * * Jaqsy erkekti júdetedi, Kúıeýine tili ótedi. Árkimdi úıge túnetedi, Jylaýmenen kún ótedi, Synaýmenen jyl ótedi. Kóshikbaı MAQULBEKULY. Almaty. Áıelder «áldıi» – Seniń kúıeýiń ekeýińniń úılengen kúnderińdi jatqa bile me? – Qudaıǵa shúkir, bilmeıdi. – Nege «qudaıǵa shúkir» deısiń? – Sol bilmegeniniń arqasynda ǵoı, jy­lyna úsh-tórt ret «búgin otaý qur­ǵan kú­ni­miz emes pe, otaǵasy-aý, umytyp qal­dyń ba?» dep ózime qaıta-qaıta syılyq alǵyzam! * * * – Taıaýda ǵana ajy­rasam dep jatyr ediń, aınyp qalǵanbysyń? – Iá. – Ne sebepti? – Keshe teledıdary­myz buzylyp qaldy da, kúıeýimiz ekeýmiz tún aý­ǵansha áńgimelesýge májbúr boldyq. Sóıtsem, kúıeýim jap-jaq­sy adam eken, buryn qa­laısha baıqamaǵanmyn?.. * * * – «Kúıeýim alıment tólesin» dep sotqa aryz berdim. – Tóleıtin boldy ma? – Sot aryzymdy qabyldamady. – Nege? – Alıment suraý úshin aldymen ajyrasý kerek eken... * * * – Qurbym, kúıeýiń­niń keshke úıge kelmeı qalatyn kúni bol­dy ma? – Tek, bir-aq ret, úılengennen keıin bir aıdan soń kelmeı qaldy. Biraq men áli de keledi degen úmittemin. * * * – Kúıeýim meni endi súımeıdi-aý deımin. – Neǵyp olaı dep oılaısyń? – Úılengen kúnnen bastap, tańerteń men ony súıip oıatatynmyn. Ol da meni súıip oıatatyn. – Al qazir she? – Keshe úılengenimizge týra bir jyl bolǵan... Sol kúni ol maǵan shyryl­daıtyn saǵat syı­lady emes pe... Qyz-jigit qyńqyly Qyz ben jigit kınoteatrda mahabbat týraly fılm kórip otyr. Qyz: – Qalaı oılaısyń, bul ekeýi sońynda úılene me? – Árıne! Barlyq kınolar osyn­daı tragedııamen aıaqtalady ǵoı... * * * Bir jigit kóshede ádemi qyzben tanysady da, saıajaıyna ertip keledi. Tabıǵat aıasyna kelgen qyz jigitke: – Bul jerdiń tabıǵaty keremet, aýasy taza eken. Muny bilgende, eki balamdy da erte keler edim, – degen eken. * * * Bir qyz ben bozbala saıabaqta qushaqtasyp turady. Bozbala: – Qyzdardyń bári súıis­kende kózderin jumyp turady, al sen nege kózińdi jum­baısyń? – О́tkende kózimdi juma­myn dep, uıaly telefonymdy urlatyp alǵanmyn... * * * Jigit qyzǵa: – Sen sondaı sulýsyń, álemde saǵan teń keler jan joq, kúnim. – Bul ne, aldyn ala oılas­tyrylǵan komplıment pe, ál­de abaısyzda aıtylǵan shyn­dyq pa? – Jo-ǵa, sátimen kelgen qaljyń ǵoı. Otbasyndaǵy «oshaǵan» Ákesi balasyna ursyp tur: – Qaltamdaǵy aqshanyń jartysy qaıda? Daýǵa áıeli aralasady: – Balaǵa tıise berme, aqshańdy, múmkin, men alǵan shyǵarmyn. – Sen alǵan bolsań, qaltamda kók tıyn qalmas edi ǵoı. * * * Kúıeýi túnimen dostarymen siltep, úıine tańerteń keledi. – Áıeli: – Sen keshe ketkennen búgin kelip tursyń, bilesiń be qansha keshik­kenińdi? –dep saǵatyn kórsetipti. Sonda kúıeýi: – Qaıta men erte keldim ǵoı, keıbireýlerdiń áıelderi kúıeýleriniń aldynan saǵat emes, kúntizbe alyp shyǵady. * * * Áıeli úıdi basyna kóterip aıqaılap jatyr: – Ońbaǵan! Sumyraı! Bári bitti! Bıletke aqsha ber, men tórkinime ketemin! Kúıeýi qaltasynan sýyryp aqsha beredi. Sonda áıeli: – Sumpaıy! Al keri qaıtýyma aqsha qaıda? *** Kúıeýi áıeline: – Janym, úılengenimizge bes jyl boldy, saǵan ne syılaıyn? – Bilmeımin. Onda onjyldyqqa deıin jaqsylap oılan... Aýyldyń aıtqyshtary Marat degen inimizdiń minezi shálkes, sotqarlyǵy basym. Urttap alsa, tipti tizgin bermeı ketetinin de jaqsy bilemiz. Onyń kelinshegi Maıra muǵalim, joǵary oqý ornynda sabaq beredi. Jalpy, ekeýi de sózge sheshen, tildi jandar. Bir-biriniń ańǵal sóılegen kezderin ań­dyp otyryp, «mat» qoıýǵa tyrysyp jú­retinderi qyzyq. Marattyń aǵa­synyń úıinde qo­naq bolyp jat­qan bir kúni Maıra ózi de baıqamaı shyn­jyrdaǵy ıttiń janynan óte shy­ǵypty. Ony kór­gen kúıeýi: – О́ı, mynaý qabaǵan ıtten qo­ryq­paıdy-eı! – dep jorta tańyrqaǵan bo­lypty. – It senen qıyn ba? – degen eken sonda Maıra oılanbastan, – senimen de qoryqpaı on bes jyl birge turyp kelemin ǵoı... * * * Maıra­nyń synyp­tastary 25 jyl­dyq kezdesý jasap, kesh ótkizgen eken. Sol keshte kóbi­rek «jutyp» qoıǵan Marat uıyqtap qalady. Ony áıeli sol qalpynda uıaly telefonnyń beınekamera­sy­na túsiripti de, sońynan abaısyzda óshirip alypty. – Amal qansha, – depti erteńinde Maıra, – seniń mas bolyp, qoryldap jatqanyń­dy shesheń men aǵańa kórse­teıin dep edim, óship qa­lypty... – Onda turǵan ne problema bar? – degen eken sonda Marat, – aqsha ber, qaıta mas bolaıyn. Sen ádemilep turyp taǵy bir túsirip al! * * * Bir bilmeıtini joq aǵamyz áıelimen birge qydyryp Al­ma­tyǵa barǵan eken. Onda­ǵy dos-jarandary jyly qarsy alyp, kún saıyn ár úıde qonaqtap júredi. Bir kúni dostary «mádenı demalys» uıymdastyryp, ekeýin teatr­ǵa aparypty. Spektakl bastalarda zaldaǵy jaryqtyń baıaý óshe bastaıtyny belgili. Sol kezde buryn mundaıdy kórmegen áıeli tańyrqap: – O, ǵajap! Birtindep qalaı sóndiredi shamdy? – dep surasa kerek. Sonda aǵamyz: – Ol op-ońaı, – dep túsindirgen eken, – «vılkany» rozetkadan aqyryndap sýyra beredi... Hasen ZAKARIIа, Shyǵys Qazaqstan oblysy.