Aýyldy túletpeı túgeldenbeımiz

Ádette, jer týraly aıtsaq, aýyl sharýashylyǵynyń tolyp jatqan máselelerimen birge «aýylda turyp jatqan aǵaıynnyń hali ne bolady?» degen oıdyń qulaǵy kórinedi. Qashannan mańdaı terin sińirip, mal baǵyp, egin ekken qazaq – jer emip kele jatqan halyq. Sondyqtan qazaq jerdi anasyna teńeıdi, Jer-Ana dep ataıdy. Al anasyn satqan jandy kórdińiz be? Babalarymyz osynsha jerdi attyń jalynda, túıeniń qomynda júrip qorǵady, bizge mura etip qaldyrdy. Jerimniń, elimniń patrıoty retinde bilgenimmen, aýyldaǵy aǵaıyn­nyń jaǵdaıyn jaqsartý týraly pikirimmen bóliskenim artyq bolmas deımin. Táýelsizdik alyp, óz qolymyz óz aýzymyzǵa jetkennen keıin biz, eń aldymen osy aýyl sharýashylyǵyna tıisti qansha jerimiz bar, onyń qunarlylyǵy qandaı, onda ne ósirip, qandaı ónim jınaıtynymyzdy, onyń tıimdi joly qandaı ekenin anyqtap alýymyz kerek edi. Olaı bolmaı shyqty. Tipti, aldy-artymyzǵa qaramaı, jerdi tý-talaqaı etip bólip alyp, odan tezirek paıda tabýdy ǵana kózdegender oılanýǵa da mursha bergen joq. Ekinshiden, jerge ıe bolǵannan keıin, «ónimdi qaıda sata alamyz, basqalar nege muqtaj? Ne óndirsek jerdiń tıimdiligi artady? Alǵan ónimdi shıkizat retinde satqan durys pa, álde ony óńdep, ónimin usynǵan durys pa?» degen suraqqa jaýap izdemedik. Úshinshiden, sońǵy jyldary biz adam áleýeti, onyń qoǵamdaǵy orny, ásirese aýyl adamyna degen qamqorlyq degendi umytyp kettik. Biz sol aýyl adamyna – jerdiń ıesine, el baılyǵyn jasap jatqandarǵa alǵashqy kúnnen bastap jaǵdaı jasaýymyz qajet edi. Ony da umyttyq. Keńes dáýirinde ár keńsharda malshy men mehanızatorlarǵa arnap jylyna – 10-15, tipti keı sharýashylyqtarda 20-25 úı salynatyn. «Qazir bir aýylda 20 jylda eńbek adamyna arnap qansha úı salyndy?» degen saýalǵa jaýap tabý qıyn. Aýyldaǵy úıler tozyp tur. Qansha jamandasaq ta, Keńes Odaǵy kezinde ár sharýashylyqtyń ortalyǵy sýmen, elektr energııasymen, jylý júıesimen qamtylatyn, onda balabaqsha, mektep, dárigerlik ambýlatorııa, naýbaıhana bolýshy edi. Kóshesi asfalttalmaǵan aýyl joq­tyń qasy bolatyn. Ol kezde aýyl adamy­na, onyń eńbegine degen qurmet joǵa­ry edi. Eńbek adamynyń keýdesine taq­qan orden, medal olardyń rýhyn kóte­re­tin, jyldyń qorytyndysy boıyn­sha alatyn syıaqysy taǵy bar. Búgin she? Kóp jerde aýyl adamdary ózi­niń taban et, mańdaı terimen tapqan aqy­syn ala almaı, sharýa qojalyǵy bas­shy­synyń sońynan júrgeni qolyn jaıyp. Olarǵa beınebir quldaryndaı qaraı­tyn sharýashylyq ıeleri de joq emes. Osydan bes-alty jyl buryn bir aýylǵa bardyq. Ol erterekte jylma-jyl 20-25 myń gektarǵa dán seýip, myńǵyrǵan mal ustap, qaı jaǵynan bolsa da gúldenip turǵan aýyl edi. Aýyl tozǵan, mektep azǵan, balabaqsha jabylǵan. Úıleriniń jartysy qulaǵan, aýyz sý júıesi men jylý ortalyǵy jumys istemeıdi. Sýdy aýyl shetindegi qubyrdan shelektep tasıdy, otqa kómir, keı úıler tezek jaǵady eken. Aýyl adamdarymen kezdesýdiń eń sońynda, naqty birdeńe aıtsa, osy kisi aıtar dep, bir aqsaqaldy áńgimege tarttyq. Ol kisiniń kútkeni de sol eken, saırap qoıa berdi. – Keńsharlar jabylǵannan keıin, aýyldyń oqyǵan, bilikti jigitteri mal men tehnıkany, jerdi bólip-bólip aldy. Birinshi jyly tapqan tabystaryna aýdan, oblys, keıbireýleri Astana qalasynan úı satyp alyp, otbasyn sol jaqqa kóshirdi. Qazir olar aýylǵa jylyna eki-aq ret keledi. Aýylda turaqty turatyn olardyń kúzetshileri ǵana. Baıshykeshter kóktemde 10-15 mehanızatorymen kelip, tuqym seýip ketedi de, kúzde 20-25 mehanızatorymen kelip, eginderin jınap, alyp ketedi. Buryn egin orǵannan keıin, egistikte maıa-maıa saban qalatyn. Qazir ol da joq. Búgingi aýyl, jer jaıly aqsaqal biraz áńgime aıtty. Eń sońynda ol «bir kezde kóz aldymyzda jalańbut ósken balalar, búgin bizdi jalańbut qaldyryp otyr», dep kúrsindi. Aqsaqaldyń bul áńgimesinen barlyq aımaqta jaǵdaı osyndaı eken dep otyrǵanym joq. Eldigin saqtap, jurtpen áp-ádemi jumys istep otyrǵandar da bar. Biraq aqsaqaldyń aıtyp otyrǵany ashy shyndyq ekeni ras. Buryn bir sharýashylyqta orta, joǵary bilimi bar 15-20 maman bolýshy edi. Búgingi aýyldan ondaı kóp mamandy kórmeısiz. Olardyń barlyǵynyń jumysyn bilse de, bilmese de qarjyny únemdeý úshin sharýa qojalyǵynyń jetekshisi ózi atqarady. Sonda ne boldy? Kolledj, ınstıtýttar kimderdi daıyndap jatyr? Dıplomdaryn úıge tastap, bazarda arba súırep júrgen jastar kóbeıip barady. Maman bolmasa jerdiń qunarlylyǵyn kim tekseredi? О́nimdi molaıtýdyń jolyn kim kórsetedi? Endi tórt-bes jylda eski tehnıkanyń barlyǵy tozyp bitedi. Shaǵyn sharýa qojalyqtarynyń jańa keshender satyp alatyn múmkindikteri joq. Tuıyqqa tirelip, uıyqqa batty degen osy emes pe? Keleńsiz tirliktiń aldyn alý kerek bolar. «Endi ne isteý kerek?» degen zańdy suraq týyndaıdy. Qaıtken kúnde aýyldyń jaǵdaıyn jaqsartamyz? Aýyldaǵylarǵa jumys berip, olardyń turmysyn qalaı kótere alamyz? Onyń joly kóp der edim. Eń birinshiden, aýylǵa eńbek adamyn qaıtarýǵa kóńil bólýimiz kerek. Ekinshi basty problema – basqalarǵa kerek, naryqta suranysqa ıe degen ónimdi óndirý jáne de sol óndirgen ónimge naryqtan oryn taýyp, tıimdi satý, barynsha paıda tabý. Bolashaqta aýyl sharýashylyǵyn tıimdi túrde júrgizý úshin, memleket esebinen nemese jekeler esebinen (aralas ta bolady) mamandandyrylǵan, kelisimsharttar negizinde, tolyq sharýashylyq esepte jumys isteıtin iri-iri aýylsharýashylyq kooperatıvterin qurý kerek bolar. Olardyń mindetteri de aıqyn bolýy tıis. Aldymen qoldaǵy jerden eń aldymen ózimizge, sodan keıin satý úshin ne óndire alamyz, oǵan qandaı múmkindikterimiz bar, degen suraqtarǵa jaýap izdeýimiz kerek. О́zimizdiń elimiz ben alys-jaqyn kórshilerdiń bazarlaryn tolyǵymen zerttep, shetten neni satyp alamyz, olardy ózimiz óndire alamyz ba, kórshilerge ne qajet, ne óndirip, óz ónimimizdi qaıtken kúnde qarjyǵa aınaldyra alamyz, jerde ósetin ónimderdiń tıimdiligin arttyrýdyń negizderi qandaı degen suraqtarǵa jaýap izdep, sodan keıin baryp jańaǵy aýylsharýashylyq kooperatıvteri ózderiniń jumystaryn josparlap, ónimdi ósirýdiń, óńdeýdiń, saqtaýdyń, tasymaldaýdyń tıimdi tehnologııasyn jasap bolǵannan keıin ǵana jumysqa kirisýine bolady. Kooperatıv bar jumystyń menedjeri bolýy kerek. Aýylsharýashylyq koopera­tıv­terindegi eńbek qatynasy tolyq sharýashylyq esepke kóshirilip, aldyn ala jasalǵan kelisimshartta olar ne óndirýge tıis, ol ónimderdi kooperatıv qashan, qandaı baǵamen satyp alatyny aıqyndalady. Solardyń barlyǵyn belgilep alǵannan keıin jumysqa kirisýge bolady. Ár maman, jumysshy tek qana óz sharýasymen aınalysqany durys. Eger eńbek adamyna, óniminiń baǵasyn belgilep, tek qana óz jumysyńmen aınalys deseń, onyń eńbek ónimdiligi birneshe ese artary sózsiz. Kelisilgen shart boıynsha onyń óndirgen ónimin belgilengen baǵaǵa satyp alý, saqtaý, óńdeý, tasymaldaý, satý – bulardyń barlyǵyn kooperatıv óz moınyna alýǵa mindetti. Bylaısha aıtqanda, eginshi egin egip, malshy malyn baǵyp, barynsha arzan ári mol ónim berip, qalǵan sharýany kooperatıvtiń menedjerleri óz moıyndaryna alady. Bul eń birinshi eńbek adamynyń ózine, óziniń eńbegine degen senimin arttyrary sózsiz. Al senim bar jerde, ónim de bolady. Al búgin she? Sharýashylyq qojalyqtarynyń ıeleri ózderi tuqym men tehnıkany, olarǵa qajetti bólshekterdi izdeıdi, ózderi tuqym sebedi, ózderi jınaıdy, ózderi osynsha mańdaı termen kelgen ónimdi qaıda, qandaı baǵamen satamyn dep bastary aýyrady. Eńbekti jańasha uıymdastyrý olardy tolyp jatqan jumystardan bosatady. Olar tek qana ónim óndirýmen aınalysady, basqaǵa bastary aýyrmaıdy jáne aldyn ala jasalǵan kelisimshartqa baılanysty óndirgen ónimine qaraı qajetti baǵasyn alady. Sol qarjymen birge ol ózine degen, óziniń eńbegine, eline degen senimi artady. Árıne, aýyl adamyna mundaı jaǵdaı jasaý kóp qarjyny talap eteri sózsiz. Shyǵynǵa qaramaı, solaı isteýge týra keledi. Kooperatıv múshelerine turǵyn úı, túrli qoımalar men óndiris oryndaryn, keńse men balabaqshalardy, mektepter men saýda, medısınalyq qyzmet oryndaryn salý kerek. Oǵan ketken shyǵyndardyń barlyǵy erteń-aq óteleri sózsiz. Bizdiń jerimizde ne óspeıdi? Al jeri baıdyń eli baı bolýy – dáleldi qajet etpeıtin aksıoma. Aýyl adamynyń eńbegin bulaısha uıymdastyrýdyń taǵy bir talaby bar. Ol – «jerde ósken jerde qalmasyn» degen tilek. Mysaly, búgingi shopan óz eńbeginiń jartysyn ǵana qajetke jaratyp júr. Ol qoıdyń etin ǵana paıdaǵa asyrady. Al onyń júni, terisi, súıegi úshin shopan kók tıyn da almaıdy. Olardyń barlyǵy shashylyp dalada qalady. Qoıdyń terisinen ton tigip, júninen neshe túrli buıymdar toqyp, súıeginen qus sharýashylyǵyna qajetti súıek unyn óndirýge bolady. Tipti, qoıdyń qıynan jerge qajetti organıkalyq tyńaıtqysh óndirýge bolady ǵoı. Bolashaq aýylsharýashylyq kooperatıvteri (árıne, Úkimettiń qoldaýymen) osy aıtylǵandardy júzege asyratyn bolsa, shopannyń tabysy búgingiden birneshe ese artar edi. Biz aıtyp otyrǵan aýylsharýashylyq kooperatıvterin eń aldymen shaǵyn qalalar jandarynan uıymdastyrǵan durys bolar edi. Sebebi, qaı jaǵynan bolsa da qalalardyń múmkindikteri mol. Ekinshiden, jaqyn jerden jaǵdaı jasap berseń, búginde eki qoly aldyna syımaı otyrǵan qalalyqtar ol kooperatıvterge qýana-qýana barary sózsiz. Bul qalalardaǵy jumyssyzdyqty, turǵyn úı problemasyn, qalany qajetti azyq-túlikpen qamtamasyz etý máselelerin shesher edi. Qalanyń janyndaǵy aýylǵa sýdy da, elektr energııasyn, gazdy da, joldy da alyp barýdy jeńildeteri sózsiz. Bul kooperatıvter ózderiniń tıimdiligin dáleldegennen keıin, olardy alys aýdandarǵa alyp barýǵa boldy. О́ziniń mamandyǵyna, ónimine alar baǵasyna senimdi bolsa, qazaqtyń taýdy da buzyp, tasty da jarary sózsiz. El bolamyz desek, aýyldy kóterýimiz kerek. Bı-aǵa – Beıimbet Maılın aıtqandaı, «Gúldense aýyl – gúldenemiz bárimiz». Eń bastysy, biz ár adamnyń jer aldyndaǵy, bolashaq urpaq aldyndaǵy jaýapkershilikterin arttyrý máselesin umytyp baramyz. Al bul degen úlken sharýa. Bul abyroıly isti túbegeıli sheshýge arnaıy baǵdarlama daıyndap, oǵan barshamyz bolyp atsalysýymyz jón bolar. Qýanyshbaı ORMANOV   QOSTANAI