Qaıran, qazaq qyzdary!

(Trıptıh) Tarıhqa kóz júgirtip qarap otyrsaq, qassaqtyń nebir qaısar qyzdary, ǵundardyń elanasyna aınalǵan arýlary,  túriktiń turpaty bólek jaýynger «qatyndary» (hanymdary), qazaqtyń uranǵa aınalǵan, kıe qonǵan nebir aıaýly ana, apalary bolypty-aý... Elim dep emingen, jerim dep tebingen erlermen syn saǵattarda qatar júrip, qanatyna aınalǵan, bala týyp, urpaǵyn ósirgen olardyń da attary  tarıh qoınaýynan talyp-talyp estilip jatady. «Atqa minseń eı qaǵan, jerdi kórmeısiń, taqqa otyrsań eı, qaǵan, eldi kórmeısiń! Atyńdy jer, taǵyńdy el kóterip turǵanyn nege bilmeısiń?» dep sóılegen de bizdiń asyl analarymyz. Asyly, el bolmaq – Anadan! El ósse de – anadan, beti aýlaq, óshse de – anadan! Sol qaısar analar dástúri aıaqsyp ketken joq pa, analar taǵdyryna óz dárejesinde zer salyp júrmiz be? Tolǵandyrǵan da, qolǵa qalam aldyrǵan da osyndaı aıalaýǵa laıyq aıaly analar dástúri, aıtýly aıymdar taǵdyry. 1. Apa Biz qońsy turdyq. Qazaqsha aıtqanda «qudaıy kórshi.» Tań shapaǵy raýandap atqannan ol kisi balkonǵa shyǵady. Kitap oqıdy. Oılanyp otyrady. Biz kórshi úıden Beı­sekeńdi arqalaǵandaı etip súıemel­dep alyp shy­ǵamyz. Aldyn-ala daıyn­dalǵan oryn­dyq­qa babymen otyr­ǵy­za­myz. Márııam apaı tóbesinen tónip, «Beı­seke, qalaısyz?» deıdi. Tili kúr­meýli Beı­se­keń taıaǵyn sol qolyna aýda­ryp, oń qo­lyn kóteredi. «Jaq­symyn» degeni. Keıde maǵan sy­byr­laǵandaı etip «Má­rııam­ǵa sálem aıtshy, halin bilshi» dep tap­syr­ma beredi. Ondaıda ne aqyn apa­myz­dyń úıine kirip, Beı­se­keń atynan áńgi­me­lesip shyǵamyn. Áıt­pese, úıdiń jo­ǵarǵy qabatynda otyrǵan apaıǵa Beı­se­keń­niń suraýly sálemin jetkizemin. Keıde jerde otyryp Beı­sekeń Márııam apaı­men zamandas ja­sa­ǵa­nyn, qyzmettes bolǵanyn yqylaspen áńgime­lep estelikke den qoıady. Keıde apaıdyń ótinishimen úıdiń joǵary qa­batyna kóterilemin de Márııam apaıǵa qulaq túremin. «Qaıran Beısekeń...» dep bastap aqeden syryn aıtady Márııam apaı. Márııam Hakimjanovanyń qadirin el bildi me, joq pa? Áıteýir aqyn qyzdar aýyr taǵdyrly aqyn apalarynyń qa­di­rin bildi. Aqyn qyzdar jyr ke­rýe­ni­niń basy etip ustady ol kisini. Kún ara­latyp Tur­synhan Ábdirahmanova, Farıza Ońǵar­synova, Orazgúl Nurma­ǵam­be­to­va, Maǵı­ra, Sara... degendeı aqyn siń­li­le­ri úzbeı kelip, áńgimelesip ketip júr­di. Márııam apaıdyń da olar degende shy­ǵarǵa jany bólek. Árqaısysyn baýy­rynan ósken urpaqtaı áspettep, aıalap, syrtynan qamqor bolyp otyr­ǵa­ny, jaryqtyq. Tirisin ǵana emes, qa­zaq­tyń aty málim aqyn, qaıratker qyz­da­ry­nyń o dúnıelik bolyp ketken aıaýly­la­ryn da eske alyp, óleń jazyp, estelik aıtyp, jı­naqtaryn quras­tyryp álek bolyp jú­retin. Olar jaıyn­da janynyń jary­myn bererdeı báıek bolyp áńgimeleýshi edi. Sholpan Imanbaeva týraly «Ol tań juldyzy edi janyp týǵan...» dep bastap biraz jerge ketedi oılanyp. Odan Zııash Qalaýovaǵa keledi aıańdap. Zııash Márııam apaıdyń qyzyndaı bolyp qo­lynda ós­ken jan. Albyrt aqyn, úmitti qalamger bol­­ǵan. Súıgen jigiti Uly Otan soǵy­synda opat bolyp, odan qara qaǵaz alǵan kúngi aqyn tragedııasyn Má­rııam apaı jylap otyryp áńgimeler edi. Soǵystan keıin bir ushqysh jigitke turmysqa shy­ǵyp, baqyt­tyń dámine erni jańa tıgende bala kóte­rip, bo­san­ǵan­da (bosandyrǵan Taıyr Ja­ro­kovtyń bal­dyzy deýshi edi) dáriger­ler­diń sal­ǵyrt­tyǵynan ýaqtyly baqylaýsyz qa­lyp talyqsyp jan tapsy­rypty qaıran Zııash aqyn! Ony da Má­rııam apaıdan jazyp alyppyn. Zııash Qa­laýova jaı­yn­da arnaıy maqala jazǵan sátimde Má­rııam apaıdyń qolynan aqyn apa­myz­dyń jyr jınaqtaryn alyp, estelikterin ruq­satymen paıdalanyp edim. Qazaqtyń taǵy bir qyzynyń taǵdyry aldym­nan shyqty. Ol úshin kúndelikke den qoıaıyn. Naýryzdyń 28-i, 1992 jyl. Márııam Hakimjanova apaıdan bir áń­gime estigen edim. Náshine keltirip, adam attaryn qaladaı etip mánerlep aıtqan áńgimesiniń uzyn-yrǵasy mynadaı: «Alma Orazbaeva orys násildi aza­mat­qa tıgen eken. Ol da revolıýsıoner bolypty. Jarasymdy, jaqsy otbasy bolsa kerek. Máskeý (KPSS) bir kúni Almany Mońǵolııaǵa arnaıy tapsyr­ma­men jiberipti. Bir jylǵa ma, eki jylǵa ma? Almanyń emshekte balasy bar eken. Sol sábıge qarar dep aýyldan sińlisin aldyrady. Emshektegi balasyn baıy men sińlisine qaldyryp, Alma Moń­ǵo­lııaǵa kete barady. Áıel adamnyń syrtta qaı­dan jaǵdaıy bolsyn, jadap-júdeıdi. Alaıda, kommýnıstik tap­syr­ma, óz betinshe tastap kete almaıdy. Bas tartýǵa taǵy bolmaıdy. Araǵa jyl, ne eki jyl salyp Qazaqstanǵa oralady. Kúıeýi, sińlisi qarsy alady. Sińlisi ekiqabat. Shermıip tur. Kúıeýi jaılap áńgime bastaıdy. – Alma, sen Mońǵolııaǵa ketkende biz bálenshe ekeýmiz qosylyp qoıdyq. Endi bala kútip otyrmyz. Sen keshir! – A-a-a – degen daýysy shyǵady Almanyń. Alma jyndanyp ketedi... Almatyda arnaıy aýrýhanada ja­ta­dy. Arnaıy pansıonat (úı) bólip, qa­sy­na dáriger qoıady. Jazylmaıdy. Má­rııam apaı baryp halin biledi. Alma Márııam­dy tanymaıdy. Júdegen. Meńi­reý. Aıda­laǵa qarap otyrady. Orynsyz ha-ha-lap kúledi. Bebeýlep jylaıdy. Birde tomsyraıa qalady... Sińlisi kúıeýimen turyp jatady. Biraq, Almatydan kóship ketedi. Qaharly 1937 jetedi. Orys násildi kúıeý – «halyq jaýy». Ustalyp ketedi. Qo­rek kerek. Sińlisi qýynyp júrip Al­ma­ny qolyna alady. Zábir kórsetse kerek. Aqyry Shymkentte turyp jatqan­da, Oralǵa jaıdaq máshıneniń ústine jaı­ǵas­tyryp attandyryp jiberedi. Jolda sýyq boranǵa tap bolady. Alma úsip óle­di. Zıraty joq. Márııam apaı osy áń­gimeni aıtyp otyryp jylady, aqy­ryn­da tunjyrady. Mine, osy taǵdyrdan povest jazýǵa bolar edi.» Maǵan osy jaılardy áńgimelep berip, «Seniń qolyńnan keledi. Sen bir povest jazsaıshy» dedi. Solaı degende qazaq qyzyna bolshevıktik ásire qoǵam­nyń keri yqpalyn basa aıtyp otyrdy. Ol ishine túıilip qalǵan «tas túıin» bolatyn. Árıne, ol kezde genderlik saıasat joq. Áńgimemiz bir sát Beıimbet Maılınniń «Raýshan kommýnıst» povesine oıysty. Beıimbet aǵaıdyń aıtary da sol ǵoı, qudaı áıel etip jaratqan soń – áıel-ana mindetin atqarý ornyna belsendi bolshevık bolyp mazaqqa ushy­ra­ǵa­nyn mysqyldaıdy emes pe?! Ol endi bir sát Beıimbet Maılın jaıynda «aǵalap» otyryp estelik aıtyp kete bardy. Jas shaǵynda kisi maksımalıst bolady emes pe?! Keńestik qoǵam soıylyn soǵa­myn dep júrip taǵdyry tálkekke ushy­raı­tyn Alma Orazbaeva týraly apaıdyń bar áńgimesin jazyp alyp otyryp: «Jazamyn, apaı!» dep ýádeni berip salyppyn. Áli oryndaı almaı kele jatqanyma ókinemin. Múmkin alda jazylar, múmkin jazylmas. Taqyryp asa bir psıhologııalyq ishki tebirenispen jazylmasa qor bolady-aý dep qorqamyn. Ishki tebirenispen jaza alamyn ba, joq pa dep oılanamyn. Derekti týyn­dy da jazýǵa bolar, bálkim. Ondaı jaǵdaıda tamasha jazýshy D.Granınniń «Klavdııa Vılor», «Zýbr» týyndylary sekildi psıholo­gııalyq jan tebirenisi men asqynǵan sıtýasııa hám ómirlik fılosofııa qospasynan kelip shyǵýymyz kerek. Apaı birde maǵan mynadaı áńgime aıtty: Balkonnan baqylap otyramyn. Sen­derdiń úı­lerińnen tańerteń 11-ler shamasynda aldy­men bir oryndyq shyǵady dalaǵa. Sosyn Beı­sekeńdi súıemeldep alyp shyǵyp, álgi oryn­dyq­qa otyrǵyzady Baıan kelin. Sosyn úsh balasy birin alǵa salyp, birin kóterip, birin jetektep alyp shyǵady aýlaǵa. Úıelmeli-súıelmeli úsh sábı atasyn aınalyp oınap júredi. Men kúnige kóretin osy sýretke qy­zyǵamyn, qaraǵym... Sen «Sosıalıstik Qa­zaq­stanǵa» qyzmetke aýysqaly bar mindet Baıan kelinimniń moınyna aýysty-aý. Úsh bala men paralıch shaldy baǵý qaıdan ońaı bol­syn? Sen júrsiń Beısembaıdy baqqan ata­nyp... Baıan kelinge qıyn boldy. Aı­na­laıyn Baıan! Baıannyń osy tirliginen qazaq kelinderine ǵana tán, onda da ýrbanızasııa deısińder me, áıteýir, qazaqtan da ketip bara jatqan bir izgilik kóremin. Baıan kelinge sálem aıtshy, atasy jaıynda kún­delik jaza júrsin!. – Meniń kelinshegime qarap qalǵan ol ne qylǵan izgilik? – dep qaljyńdaımyn men. – Áı, sender, erkekter áıeldiń qadi­rin bilesińder me? – deıdi óti­rik ashýlanǵan bo­lyp. – Qazirgi zamanda kelin óziniń týǵan ata­syn da baqpaıtyn boldy ǵoı, qara­ǵym. Al, biz, biz bas­qa edik qoı. Álde ol kezde adam ımannan turatyn ba edi? Ol kisi oılanyp ketedi. Men apaıdyń ózi­nen estigen tanys ómir­­baıan soqpaǵyna túsip oı sorabyn keshemin. ... Márııam apaı 13-14 jasynda qazaqy jolmen kórshi aýyl­dyń bozba­la­syna atas­ty­ryl­ǵan tulym­sha­ǵy jelbiregen qyz bala. On bes jasynda kórshi aýyldyń túbitıek ba­la­syna turmysqa shy­ǵady. Araǵa jyl salyp qoshqardaı ul beredi besigine. Uzamaı jar qosaǵy da, tar kemerin keńitip jaryqqa shyqqan aıaýly perzenti de kóz jumady. Keıin araǵa jyldar salyp kelin bolyp uzatylǵan elge kelip, jastaı ketken jary men ýyzdaı jer qoınyna tapsyrǵan perzentin kóz jasyn tógip óleńmen eske alady: О́tkelin Botpanshaqtyń óttim kesip, Tobyldyń kúmis sýyn jyrmen esip. Sharq uryp saırandaǵan qaıran jerler, Qulazyp, qý dala bop qaldyń neshik?! Ul súıip, otaý tikken qonysym-aı, Saıańda tanyp em altyn besik. Úzilip kirpigimnen ystyq jasym, Egildim ótken ómir eske túsip. Basaıyn óksigimdi jáıip qanat, Ańsaǵan topyraǵyńdy seniń qushyp. Kelin bop, jelek jamylyp túsken jerim, Kórkińdi bir kórýge keldim seniń. Tiri jan, óli árýaq eleńdesin, Tıgende qulaǵyna meniń jyrym. Til qatpaı, tebirenbeı jatyr nege? Anasyn umytqan ba jalǵyz ulym. Mamańdy bir ıiskeshi Zakarııajan, Ańsaǵan ana kókirek alsyn tynym. Jatqaly 24 jyl jer qoınynda, Kóz nurym, qýanyshym, qyzyl gúlim. («Botpanshaq») – dep jyrlaıdy aqyn. Aýyr taǵdyrdy oı­la­sań quıqa tamyryń shymyrlaıdy. HH ǵasyr basyndaǵy qazaq qyzynyń aýyr taǵdyry. Odan kommýnıstik jas respýblıkanyń astanasyna kelip, jyrda baǵyn synaı bastap, Serǵalı esimdi azamatpen qaıta sha­ńy­raq kóteredi. Ol sátin aqyn «Baqyt qaı­ta kúlimdegendeı bolyp edi...» dep eske alar edi ekeýara áńgimede. «Baqyt» sózi­nen bas­tal­ǵan áńgime biryńǵaı baqyt­syz­dyqtan tu­ratyn, biraq. Aıtý óz aldyna, tyńdaýǵa júrek qulaǵy shymyrlaı dirildep, shydaı almaısyń. О́z ómirbaıanynda: «Jas ómirim baqytsyzdyqpen ótti. 21 ja­symda óli­deı jesir qaldym. 31 jasymda (1937) tirideı jesir qaldym...» – dep ashyna jazypty-aý aqyn. Aıtqan syryn aqyn óleńge shegipti: Avgýstyń jıyrma toǵyzy esten ketpes, Sol kúni tókken jasym máńgi keppes. Bulbulym baqshadaǵy tústi torǵa, Kózden ǵaıyp boldy qolym jetpes. О́mirdiń kúngeı jaǵy qyryndady, Jalt berip baqyt qusym burylmady. Qaıǵynyń qara tory aldymdy oraı, Jan ushyryp jarmassam da syrylmady, – dep óz óleńine muńyn shaǵypty. О́leń deseń de, aqyn syry deseń de jarasady. О́leńniń órmegi – ómirde ózi bastan keshken jaı. Tipti eriniń ustalǵan kúnine deıin dáıekti, naqty. О́zge aqyndarymyz Ejovty «Er bolsań Ejovtaı bol elimdegi» dep, ol jer jas­tań­ǵyr dep qarǵap, laǵnet jaýdyryp jatty. Taǵdyry da solaı, qarǵaıtyndaı edi. «Ejov degen shyqty bir baskeseri, Qatty sastyryp halyqty, qan nóseri...», – dep te áshkereledi. «Kim eken jazyqsyzdan zar qaqtyrǵan? «Jaý» degen ataq taǵyp, el shaptyrǵan. Jetetin aq-qarasyna jan bar ma eken, Ne sumdyq kez kelgenge jurtty attyrǵan?!» dep óz qaıǵysyn el-jurt qaı­ǵysyna ulastyra jyrlaǵan sátteri de bar. Otyz jetinshi jyly (biz de dáıekti sóılep otyrmyz) jurt «Uly kósem Stalın tapsyr­ma­syn buljytpaı oryndaı­myz! Jasa, jasa, Stalın – kún-kósem!» dep urandatyp sóılep, dýyldatyp óleń ja­zyp jatty. Al qaıǵy ishine túsip ketip kúıik shekken aqyn qyz Márııam qoǵamnyń betin jyrtty kelip, jyrtty kelip. «О́k­sý­men ókinishte ótti-aý ómir, Qaıǵymen qa­­raýy­typ shirkin kóńil. Keshegi la­pyl­daǵan ystyq júrek, Sýydy, sýyqtaǵy beıne temir» – dep te, áıtpese: «Jany ashyr, muny kórer jan bar ma eken, Jarqyrap aldan atar tań bar ma eken? Ala aıaq Ejov syndy qan qumarlar, Sorlatyp sonsha jandy jalmar ma eken?» (1938 jyly jazylǵan) dep te ashynǵan. O, otyz jetinshi jyl qazaq azamattaryna ǵana emes, qazaq qyzdaryna da kótere almas salmaq saldy, taǵdyrdyń aýyr júgin arqalatty, saǵyn syndyrdy, qan jylatty. «Halyq jaýy» atanǵan erinen teris aınalǵan áıelder qanshama?! Al Márııam apaı bolsa qanqasap qoǵamnyń shyn kelbetin qaıǵyly júrekpen dar-dar aıyryp jyrtty. О́z qaı­ǵysyn «ǵalamat qoǵam quryp jatyr­myz» degen jalǵan maqtanǵa oranǵan memleket boıyndaǵy qasiretten kórip, tanyp, ashyna jyrǵa qosty. KSRO aspanyn jeke adamǵa tabynýshylyqtyń asqaq urany japqany sonshalyq, qoǵam boıyndaǵy dert­ti kózdi qansha badyraıtyp ashqany­ńyzben kóre qoıý, kóre alý – qıynnyń qıy­ny bolatyn. Ol nasıhat tasqynymen, ıdeologııa jamyl­ǵysymen myqtap tumsha­lanyp tastalǵan bolatyn. 1937-38 jyl­dar­daǵy Márııam apaı óleńderindeı shyn­shyl naqty, zatty óleń qazaq poezııasynda kem. Oraıynda eske túsedi, jalǵan maq­tan­ǵa qurylǵan jaýyz memleketti on bes odaqtas memlekettiń aqyn­daryna madaq­tatyp bolǵan I.V.Sta­lın shet elden birneshe ataqty ja­zý­shylardy shaqyrady. «Jasampaz SSSR»-di kórsetedi. Jaǵdaı ja­saı­dy. Osy sapardan Lıon Feıhtvanger madaq kitabyn, Andre Jıd mazaq kitabyn jazyp oralyp edi. Biri zamatynda orys tiline aýdarylyp jaryq kórdi. Kelesisi KSRO ydyraǵan soń ǵana orys tiline aýdaryldy. «KSRO 1937 jyly» atalatyn mazaq kitap jazǵan Andre Jıd keıinirek Nobel syılyǵyn aldy. Tumshalanǵan dú­nıe­den shyndyqty kóre bilý ońaı emes. 1937 jyl áńgime bolǵanda qazaq jazý­shy­lary shyndyqty aıta almady dep jata­myz. Shyndyqty osyndaı jaǵdaıda ashý, arshı aıtý ońaı deımisiń?! Qazaq aqyn­da­ry arasynan 1937 jyldyń qasiretin aıta bilgen aqynymyz Márııam Hakimjanova! Biz aqynnyń joǵaryda úzindi kúıinde keltirilgen óleńderin solaı baǵalaımyz. Aqynda mynadaı da óleń bar: Nege keldim dúnıege, Nege týdym jan bolyp, Nege aldandym yryıaǵa, Nege ólmedim qan bolyp. Neni kútem sum jalǵannan, Ne kórsetti, ne kórdim? Nege taptyń sorly anam, Tutqyny ǵyp ómirdiń?.. Jınap alyp kil jetimdi, Jetkizem dep alystym kep. Jasyramyn bar dertimdi, Ishteı eńirep turamyn tek. О́leń deseń de bolady, ómir kúndeligi deseń de bolady. Kúndelik dep qa­raıyq­shy. О́ıtkeni, kúndelik shynshyl janr ǵoı. Osyndaǵy «Jınap alyp kil jetimdi» degen jol neni meńzeıdi? Márııam aqynnyń jary Serǵalıdyń burynǵy áıelinen bir ul, bir qyz qalǵan. Ol – Atymtaı men Nurjamal. Qazir ekeýi de baqılyq. Jatqan jeri jaı bol­syn. Peıishte nury shal­qy­syn! Eriniń burynǵy áıelden qalǵan eki uly, 83 jastaǵy qaıyn atasy, 11 jasar qaı­ny­sy, taǵy bir qaı­ny­synyń eki jetim balasy, óz aǵasynyń eki jetimegi – uzyn sany 7 kisi «tiri jesir» Márııam apaı­dyń qolyna qarap qalady. О́zi jasyrmaǵan syr­dy biz ja­sy­ryp qaıteıik, biri de ózinen týmaǵan jandar. О́zinen týǵan ul sábıdeı shetinep, ol ketken júrek basyna sher baılap! Er bolsa anaý – kóz kórmes, qulaq estimes «ıtjekkenge» aıdalyp kete bardy kebin kıgendeı qaıyrymsyz saparǵa! «Torǵaı jań­byr jaýsa – balasyn qorǵaıdy, burshaq jaýsa ba­syn qorǵaıdy» – basyn qorǵar sát! Kóp áıel basyna ıe bola almaı, eseńgirep keter qasiretti sát! Al Márııam apaıdyń erligi – qaıǵy juta júrip, birde-biri ózinen týma­ǵan jeti birdeı jandy, jetimsiretpeı – atany atadaı kútip, balany baýyrǵa basyp, baýyr­dy qabatyna alyp, qys – bir qysyp, taǵdyr qyspaǵy eki qysqan qıyn-qystaý sátten ashqursaq júrip aman alyp shyqty. Jas jutty. Tas jutty. Jutyndy da atqa mindi. Erdiń tirligin atqardy qaıran Márııam apa! Keıin beseýine joǵary bilim, ekeýine orta bilim ápergenin qaıtersiń, uldy úılendirip – uıaǵa qondyryp, qyzdy uzatyp – qııaǵa attan­dyrǵanyn qaıda qoıa­myz, jantalasa jú­rip. Atanbeıil erinen qalǵan «týmaǵan» Atymtaıyna týǵan aǵasy­nyń qyzyn qo­syp, Serǵalı shańyraǵynyń da otyn óshir­me­di, óleń otyn da óshirmedi, shirkin Má­rııam apam! Nemere, shóbere súıdi. Nemere qyzynyń qylqalamynan úmit kútip Farıza (Ońǵarsynqyzy) qyzyna aıtyp, «Aq jelkenge» sýretshi etip orna­las­tyryp edi... Márııam apaı Atymtaı aǵaı men jeń­geı týǵan perzentine aınalyp, qan­daı tamasha kútip shyǵaryp saldy baqılyq sa­parǵa! Týǵannan sala ma, týmaǵannan sala ma?! Qoldarynan talaı sháı ishtik, talaı áńgi­me­lestik. «Bilemiz, bilgen soń aıtamyz» (Á.Marǵulan). Jastyq shaǵynda azapty, qar­taı­ǵan shaǵynda raqatty ómir keshti qanaǵatshyl ana. Jeńildeý sóılep kettim, bilem. Ol qanshama azapty bastan keshse de tirshiligine táýba deıtin, alaıda keńestik qoǵamǵa ólerdeı ókpelep, keshýsiz ketti. Jaıshylyqta meıirban júrek qoǵamǵa kelgende tasjúrek bolyp qatyp qalǵan, Márııam apaı! Ana bir jyly Qostanaıǵa joly túsken ádebıetshi, jýrnalıst dosym (maǵan osy trıptıhtyń ıdeıasyn aıtqan da sol qatarlasym) mynandaı áńgimeni aıtyp edi. Keńes tusynda Ybyraı Altyn­sa­rın beıitine eskertkish ashylady. Sol kez­diń salty­men beıit basy bolsa da shaǵyn mıtıng ashy­lyp, sózder sóılenedi. Bir kezde... ma­ńaı­daǵy qalyń qopa jaqtan... shoshqalar beri qaraı jaqyndasyn... Ǵabeń jazǵandaı, «nadandaý, topastaý jaratyl­ǵan janýarlar» óz betimen salyp uryp kele jatyr ma, álde, tipti, bireýler sol jaq­qa baǵyttap aıdap jiberdi me kim bilsin. Áıteýir, shosh­qalar beıitke jaqyndap kelip, toptasyp turyp qalady. Sonda top ishi­nen ári qaraı qaıyratyn nemese sóı­tiń­der deýge jaraı­tyn bir azamat shyqpady-aý dep qamyǵa, kó­zine jas ala sóılegen eken Márııam apaı... Sondaı qoǵamǵa qaıdan ishi jylysyn! Onyń úıine «temir narkom» Temirbek Júrgenovtiń jary – Dámesh Ermekova kelip, zaman zulmatyna ushyraǵan aıaýly jar­laryn eske alyp, jylap-syqtasyp ala­tyn. Onyń úıine óz oshaǵynan jylý tappaı jylap, uly Kúlásh (Baıseıitova) keletin. Tana kózinen monshaq tógip, maý­qyn basa­tyn. Onyń úıine qazaqtyń mań­daıyna syı­maı ketken aqyn qyz Zııash kelip, soǵystaǵy jigitin joqtap, jylap-jylap sherin tarqatatyn. Márııam apaı sonyń birine dos-jar, birine apa bolyp – júreginen shýaq bólip berip, sabyrǵa shaqyryp jubatatyn. Onyń úıine aqyn inisi Syrbaı men Ǵafý apalap kelip, halin bilip turatyn. Qa­zaqtyń aıtýly azamaty, mádenıet qaı­rat­keri Ilııas Omarov ta oǵan ini edi. Qaı­ratker azamat qaterli dertke ushyrap ajal­men ar­palysqan sátterinde «Elimniń ardaqtysy» atap oǵan arnap óleń de ja­zypty. О́leńi de, óleńine bergen túsinigi de aqeden syr dersiń bir. Biz de bir sát qulaq túrelikshi: «Qazaqtyń marqasqa uly Ilııas Omarov qatty aýyryp, Moskvaǵa baryp operasııa jasatyp, úıine keldi. Bul kezde Ilııas ta, men de Kalının kóshesinde 96-shy úıde kórshi turatynbyz. Men ony bala kúninen bilemin. Úlken jazýshylardyń ro­manyna arqaý bolǵan ataqty Igiliktiń ja­qyn týysy. Ilııastyń asyrap alǵan ákesi Omar. О́ziniń týǵan ákesiniń aty Dáýim bo­la­tyn. Igiliktiń jalǵyz balasy Ká­dı­ma­nyń alǵany Ordabaı qajynyń Aǵjan degen qyzy. Odan týǵan Ospannyń alǵany meniń ákemniń nemere qaryndasy Ámına. Ilııas Qostanaıda oqydy. Kózáınekti sol bala kezinen kıetin edi. Oqýǵa bara jatqanda, kele jatqanynda Ospan jezdem bizdiń úıge túsetin. Ilııasty alyp keletin de, aparyp salatyn da Ospan bolatyn. Beri kelgende Ilııas meni erekshe syılaıtyn. Qaıran Ilııas qarmaqtaı bolyp úıge kirgenin áınekten kórip, eńirep jylap otyryp, osy óleńdi jazyp, poshta jáshigine saldym. Keldiń be aman-esen, baýyrlasym, Jolyńa tóktim talaı kózdiń jasyn. Ajalmen arpalysyp sen jatqanda, Tiledi tilegińdi aýyldasyń. «Júk aýyryn nar kóterer» degendeıin, Keýdeńniń oty qaıta daýyldasyn. Elimniń eren týǵan ardaqtysy, О́rlesin, uzaı bersin ómir jasyń! Aq kóńil, aqyldy jan, sabyrly jan, Qasqaıyp qaraý­shy ediń ómirge pań. Dosyń túgili, qa­syń da jalǵan demes, Qasıetińdi erekshe ózińe tán. Sypaıy, kishipeıil, meıirimdilik, О́zgeshe ón boıyńa beretin sán. Qosyldyń úıirińe aman kelip, Qaraǵym – qaıyrly tań, Qaıyrly tań! Arada bir jeti ótkende, aman kelgenine jylqy soıyp, joldastaryn, dostaryn shaqyryp qonaqasy berdi. Kelesi kúni qudalaryn, aǵaıyndaryn shaqyrǵanda, maǵan ózi habarlasyp: «Apaı, búgin saǵat ekide bizdiń úıge kelińizshi. Sizderdi aman kórgenim úshin az ǵana ýaqyt birge otyrǵym keledi», – dedi. Tamaqtan keıin meniń óleńimdi tós qaltasynan alyp: «Apa! О́z únińdi saǵyndym. Myna maǵan arnaǵan sózińdi óziń oqyp bershi», – dedi. Men qatty tebirenip oqyp berdim. Ilııas óksip-óksip jylap, sharshap qaldy. Azdan keıin qasyma kelip, betimnen súıip alǵys aıtqan edi. Aıaýlym!». Qanshalyq tektilik áńgimesi aıtylyp, shejire shertilip jatyr?! Ilııas Omarovtaı bir kemelimizdiń túp tarıhynan tartyp, adamı izgilikti jan ıirimderine kýálik etip otyr. Adam júregine izgilik quıýshy perish­te raıynda kórinedi. O, Ol bir dana beıil ana, shejireli sherli aqylman bolatyn. Alla ol kisige aqyndyq sybaǵany moly­nan bergen edi. Amal qansha, tálkekke tús­ken taǵdyr aýdaryp-tóńkerip, Alla bergen násipti óz dárejesinde damytyp, boıyna tabıǵatyna laıyq kólkósir poezııa jasaı almady. Balalarǵa jyr arnaǵanda janyp keter, shaǵyn shýmaqty fılosofııalyq óleńder jazǵanda dóńgelenip shyǵa keler edi. Tabıǵatynda bolǵan soń, súıegine óleń bitken soń solaı bolady da! Eger Márııam apaı bolmaǵanda «tutas­tanǵan» «Qyrymnyń qyryq batyry» óship keter edi. Búginge jetpes edi. Búkil túrki dúnıesinde tutastanǵan epos jalǵyz «Manas» dep eskishe sóılep júrer edik. Uly jyraý Muryn Seńgirbaıuly biz bilgendeı, jurt súıgendeı uly jyraý bolyp jetpes edi búginge. «Myna Beısekeń bar ǵoı, halyq qamyn kóp oılaıtyn kisi. Ádebıet qamyn kóp oılaıtyn kisi. Búginde tiliń – bir, ádebıetiń – bir ınstıtýt bolyp tur ǵoı. Kezinde ekeýi qosylyp SSSR Ǵylym Akademııasynyń qazaq fılıalynyń bir sektory bolatyn. Ony Beısekeń basqardy. Qyzmettes boldyq. «Ulyq bolsań – kishik bol!» – degendi biz Beısembaıǵa qarap tanıtynbyz. Kózimizben kórdik. Tańerteń qyzmetke kelgende sálemin esik aýzyn­da­ǵy eden jýýshydan bastaıtyn. Kisini ala­lamaıtyn. Mine, sol Beısembaıdyń ju­myl­dyrýymen sonaý túbekten Muryn jaryqtyqty aldyryp, úıimde baǵyp-qaǵyp aılap jyr aıtqyzyp, «Qyrymnyń qyryq batyryn» jazyp alyp edim. Beısembaı qyzmetten ketip qaldy. Keıin kerek etken kisi bolmady. Arhıvimde jatyr edi. Endi sony Orazgúldi shaqyryp alyp, ekeýlep ejiktep hatqa túsirip otyrmyz...», – dep edi bir barǵanymda. Beısekeń 80 jasqa toldy. Qazaq áde­bıettaný ǵylymynyń arasynda seksen­niń seńgirine kóterilgen tuńǵysh ǵalym. Márııam Muqankelini men Márııam Hakimjanova – qos Márııam apaı shaldyń eki jaǵyna jaıǵasty. Ol úlken-kishi toıdy restoranda toılaý dás­túrge ene qoımaǵan kez. Onyń ústine Reseıden Qazaqstandy basqarýǵa kelgen «shúregeı» G.V.Kolbınniń tapsyr­masy bar: «jazýshy toı toıla­masyn!» – degen. Beısekeńniń 80 jasynan bastap M.Bazarbaev, S.Qırabaev, Z.Qab­dolov, R.Berdibaı, T.Kákishevtiń 60 jyl­dyǵy ózderiniń qut páterinde ótti. Qurqyl­taı­dyń uıasyndaı páter tarlyq qyl­mapty sonda. Eldik másele ulttyq na­mys­qa sharpylyp sol shaǵyn páter­lerde aıtylyp jatty. Úlken máse­le­ler aıtylýy úshin úl­ken meıramhanalar shart emes eken. Má­rııam apaı: «Beıseke, jylyna bálenbaı ret ana dúnıege baryp qaıtyp, oralyp jatasyń. Osy sen meniń Sábıtimdi kórgen joqsyń ba?» dep ázildep bastap edi sózin. Beısekeń toıyn basqarǵan Tursekeń Kákishuly qonaqtardyń bárine sóz berip, ustazy Beısekeńe sóz berýdi umy­typ ketsin...Tórde tóbedeı bolyp otyrǵan Ábdilda Tájibaev, Muhamed­jan Qarataev, Júsipbek Arystanovtyń biri: «Oý, Beısekeńdi tyńdamadyq qoı...» – dep qalǵany. Shákirt qaıta-qaıta ǵafý ótinip, sóz kezegin Beıse­keńe bersin. Eki Mákeńniń ortasynan yrǵalyp ornynan ázer-ázer kóterilgen Beısekeń: «Rahmet, halqym, maǵan barlyq aq tilekti jaý­dyrdyńdar. Rıza­myn, bárin de aıttyń­dar tilektiń. Biraq, biraq bir tilekti umyttyńdar...» – dedi. Dedi de yrǵalyp biraz turyp aldy. Meniń zárem zár túbine ketti. Aldynda ǵana qoǵadaı japyryp otyr­ǵan qonaqtar ishinen dem alady. Jurt siltideı tynǵan. Sóıtti de yrǵalyp turyp: «Eki Mákem – eki jeń­gem. Ekeýi­niń biri búgin meniń qasymda qal­syn... demedińder ǵoı...» Jurt qyran-topan. Kúlkige kómilgen jurtshylyq arasynan «A, qaǵynǵyr Beısembaı!..» – degen Márııam Muqankelininiń daýysy óktem shyqty. «Biz de Sizdeı bolyp qaldyq qoı, Beıseke...» – dedi Márııam aqyn ádemi ádibimen. «Áı, Qulbek – dedi toı basqarýshy Tursekeń, – ákeńdi kisinetpeı kempir áperseıshi, áıtpese jeńge­miz­den aıyrylyp qalatyn túrimiz bar ǵoı...» Jaryqtyqtardyń bári jer basyp qatar júrgende jarasymdy edi... Búginde ilgeri-keıindi bári de baqılyq mekenine kóship aldy. «Sábıt Muqanov qaıtys boldy» degen habardy estigende Márııam apaı esinen tanyp qulap qalypty. Oraıy bar. Atasyn arýlap kómip, alty jetimegin súırelep, jetektep jetkende Má­rııam aqynǵa týǵan aǵasyndaı qamqor bolǵan keńpeıil – Sábıt Muqanov! Sábeń shańyraǵynda orystyń iri jazý­shysy Alekseı Tolstoıdy sol úıdiń qyzy bola júrip kútisken. 1983 jyly 2 naýryz kúni M.Hakimjanovany, T.Ah­tanovty (shyǵarmasyn aýdarǵan), Nyǵ­met Qambarov esimdi azamatty bir qosyp, «Ult ádebıetiniń úlken dosy» atap telessenarıı jazyp, teledıdarǵa túsirip, sóıletkenim bar. Telestýdııada Márııam apaı Sábeń jaryqtyqtyń úıinde qonaq bolyp otyrǵan Alekseı Tolstoıǵa «qazaqtyń bas tartý» saltyn túsindirgenin, orys jazýshysynyń son­sha­lyq syılastyqpen qaraǵanyn, Má­rııam apaıdyń jerge súıretilgen sha­shy­na qyzyǵyp, ótinish etip moınyna orap sýretke túskenin tamyljyta áńgimelep berip edi kórermenge. Keıin «Kádimgi Sábıt Muqanov» atalatyn estelik kitabyna apaıdyń esteligin jazdyrdym. Tún balasyna shanamen «halyq jaýlary» Sáken Seıfýllın, Beıimbet Maılınniń úıine otyn (sekseýil) tasyǵan meıirban qos Márııamnyń biri Hakimjanova, biri Muqankelini... Kózimiz kórdi, «Osy qyzdy kúıeýge berip, bir sháıin ishý kerek edi...» dep bir Márııam ekinshi Márııamǵa qazaqy jolmen qaljyńdaıtyn. Qaıynsińli tutqa­ny. O, jaryqtyqtar! О́mirine zer salyp qarasań Márııam apaıdyń ómiri – ómir dep aıtýǵa aýzyń aýyratyn óksikke toly ashy ǵumyr. «Nege maǵan qatal boldy bul taǵdyr, qıyndyqtyń arqaladym qandaıyn, nege menen arylmaıdy qaıǵy, dert, taǵy tıdi-aý qara tasqa mańdaıym...», – dep ózi aıtqandaı ústińe taý qulaǵan­daı aýyr qaıǵy! Osynshama aýyr qaıǵyny jeńetin, jeńe júrip jeńiske jetetin sonshama kúsh-qaıratty qaıdan tapqan qaıran Márııam apaı?! Arǵy atasy Kenesarynyń qoqan-loqqysyna kónbe­gen Balǵoja bı, qazaqtyń tuńǵysh aǵar­tý­shysy – Ybyraı Altynsarın... Demek, tek, taǵy da tek. Sodan soń sabyr. Sabyr – úmitti óltirmeı demeýshi, ól­me­gen úmittiń jebeýshisi – Sabyr! Márııam apaı salqyn parasat, ystyq júrektiń adamy edi. Tabıǵatynda úlken aqyn edi. Taǵdyry tálkekke ushyrady. Qara daýyl bolyp zaman ony ushyryp áketti, uly sel bolyp aǵyzyp alyp ta ketti, teńiz tolqynyna aınalyp san qaqpaqyldady. Ol synbady. Sonyń bárinen sabyrly aqyl, temirdeı tózim­niń arqasynda aman shyqty. Orystyń tamasha balalar aqyny Agnııa Bartomen qıyspas dos bolǵan Márııam apaıdyń ómir atty «abaqtydan» (Maǵjan) kór­gen tásh-púshi orystyń eń qasiretti aqy­ny sanalatyn Anna Ahmatovanyń bastan keshken aýyrtpashylyǵynan asyp túspese kem soqpas edi. Sol Ahma­to­vanyń «Rekvıemin» orys aǵaıyndar qandaılyq qadir tutyp, aspandatady deseńizshi! Negizinde ol poemanyń da aıtary Márııam apaı qalamy qozǵaǵan 37-niń soıqany ǵoı. Taǵy da bir úıine hal suraı kirgenimde: Dóńgeletip keledi ómir shirkin, О́kinishti oı kóbeıdi dúrkin-dúrkin. Qalasyń-aý jarqyrap jaryq dúnıe, Kóz jumylyp, Til toqtap qalsa bir kún... – dep óleńdetken. Jasy kelgen kisi sol bir jyldary ómir boıy ashy azap, qandy qasiretti bastan keshe júrip jazǵan óleńderi men jazyp alǵan baıtaq halyq murasyn jınaqtap asyǵýly edi. О́limge de daıyndyq kerek. Jasy ulǵaıǵan keıbir jandardyń ólmes pendedeı shalqaqtaı­tynyna qaıran qalasyń. О́kinishti. Al Márııam apaı ómir boıy ólimmen taı­talasyp ómir súrdi. Aqyr aıaǵynda «ólmek haqqa» sanaly, sabyrly daıyndaldy. Ol qıyndyq ataýlynyń bárin jeńip 89 jasynda baqılyqqa attandy. Al ol kórgen, ol tózgen aýyrtpashylyq óleńge aınalyp, ómirlik sabaq bolyp mynaý tir­shilikte qaldy. Urpaqty satqyn­dyqtan, azǵyndyqtan, qan-qasaptan saqtandyryp sańqyldap tur! Ol dúnıege tańqalmaı ótti. Al men apaıǵa tańqalýmen kelemin. Qaıran, qazaq qyzdary! Qulbek ERGО́BEK, Túrkistan.