Qazaq mıkrobıologııa ǵylymynda qandaı jańalyqtar bar?

  Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ǵylym komıtetiniń mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ınstıtýtynyń bas dırektory – Qazaqstan Respýblıkasy ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Qurmet» ordeniniń ıegeri, bıologııa ǵylymynyń doktory, professor, akademık Amankeldi Qurbanuly SADANOVPEN áńgime. – Amankeldi Qurbanuly, elimizdiń ǵylymynda oıyp turyp alǵan óz orny bar ınstıtýt búgingi tańda sala boıynsha qaı baǵytqa basymdyq berip, kúsh jumsap keledi? – Qazaqstan qoǵamy, ǵylym órkendep jatyr biraq onyń nátıjesi áli baıqalmaıdy, onyń qyzyǵyn halyq qashan kóredi degen sekildi degen dúdámal oıdan áli de aryla qoıǵan joq. Soǵan qaramastan ǵylym – óndiristi damytatyn úlken kúshke aınalyp keledi. Jańa tehnologııa men ozyq tehnıka, gendik ınjenerııa men bıotehnologııa jetistikteri ómir súrý daǵdylaryn jeńildetýge, tipti órkenıetti ózgertýge qabiletti ekenin dáleldedi. Bul týraly Elbasymyz N.Nazarbaevtyń «5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha 100 naqty qadam» – Ult josparynda egjeı-tegjeıli naqtylandy. Sol sebepti ǵylymı jańalyqtar el ekonomıkasyn alǵa súıreıtin negizgi kúshke aınalýy kerek-aq. Osyǵan oraı, Instıtýttyń ǵalymdary qoǵamnyń áleýmettik suranystaryna jaýap bere alatyn zamanaýı tehnologııalardy paıdalana otyryp, medısına, aýylsharýashylyǵy men qorshaǵan ortanyń ózekti máselelerin sheshýge arnalǵan jańa otandyq bıopreparattar óndirip shyǵaryp, ony atalǵan salalar boıynsha keńinen qoldaný ústinde. О́zińizge málim, elimizdiń negizgi eń basty salalarynyń biri aýylsharýashylyǵy, onyń ishinde, sońǵy jyldary memleket tarapynan malsharýashylyǵyna asa kóńil bólinip otyr. Aýylsharýashylyq maldaryn, ásirese, sútti iri qarany qunarly azyqtandyrý eń mańyzdy másele bolyp tabylady. Sondaı-aq, mal ónimdiligin arttyrýdyń mańyzdy sharttarynyń biri azyqtandyrýdyń qysqy úlgisin jazdyq úlgige barynsha jaqyndatý bolyp tabylatyndyǵy málim. Sondyqtan da sharýalar úshin qunary men qýaty joǵary pishendeme men súrlem sııaqty mal azyǵyn paıdalaný asa qajet. Sol sebepten, bizdiń «Kazbıosıl» preparatynyń qazirgi tańda naryqtaǵy úlesi 80 paıyzǵa jetti. Bul bıopreparatty Qazaqstannyń 12 oblysyndaǵy mal sharýashylyǵy qojalyqtary belsendi túrde óz óndiristerinde qoldanýda. Tek sońǵy eki jyldyń ózinde osy bıokonservantty qoldaný boıynsha shamamen 3,0 mln tonna súrlem men pishendeme daıyndalǵan. – Bul preparattardyń óndiristik tıimdiligi týraly ne aıtýǵa bolady? – Ádette, aýylsharýashylyq maldar 100 paıyz tóldegenmen, óse kele onyń 60-70 paıyzy ǵana tiri qalady. Oǵan birneshe sebepter bar. Sol sebepterdiń biri tólderdiń aralas ishek ınfeksııalarynyń áserinen ár túrli aýrýlarǵa shaldyǵýy. Osyǵan oraı, ınstıtýt ǵalymdary ishek ınfeksııalaryna qarsy keń aýqymdy «Polılaktovıt» probıotıgin óndiriske engizdi. Bul preparat jas tóldiń aǵzasyndaǵy patogendi jáne shartty patogendi mıkroorganızmderdiń ósýin tejeıdi, nátıjesinde organızmdegi ımmýndyq júıeniń fýnksııasy artady. Atap aıtsaq, kolıbakterıoz, salmonellez, Nıýkasl sııaqty aýrýlardyń aldyn alýda jáne emdeý barysynda osy preparattyń tıimdiliginiń joǵary ekeni dáleldendi. Aýrýdy aldyn alý úshin «Polılaktovıt» preperatyn jańadan týǵan tóldi qorektendirýden 10-15 mınýt buryn, úsh kún qatarynan 50 ml-dan berse, ishek ınfeksııalaryna tózimdi bolyp, nátıjesinde tól basy 100 paıyz saqtalady. – Qazir halyqtyń qulaǵy bazarlarda satylatyn maldyń salmaǵyn attyrý úshin belgisiz bir preparattardy ıne arqyly egedi eken degen áńgimege úırendi. О́tirik emes... – Aýyl adamynyń, jalpy qazaqtyń qulaǵyna jaǵymsyz estiletin áńgime eken, shyndyq bolar... Bordaqylaıtyn maldardyń salmaǵyn arttyratyn, mal azyǵyna qosatyn «Bentobak» atty bıologııalyq preparatymyz bar. Bul preparattyń ereksheligi, preparat quramyndaǵy bakterııalar iri sabaqty mal azyqtaryn tolyqtaı qorytý arqyly, qosymsha salmaq jınaýyna yqpal etedi. Sonymen qatar, azyqtandyrý úrdisinde týyndaıtyn asıdoz, ketoz aýrýynyń aldyn alady. Máselen, osy preparatty mal azyǵyna qosyp bergen jaǵdaıda, árbir mal orta eseppen táýligine 600-800 gramm salmaq qosady. Qalǵanyn ózińiz esepteı berińiz... Qazir Qyzylorda, Qostanaı, Almaty, Aqmola, Ońtústik Qazaqstan oblystarynda mal bordaqylaýshylar bizge kelip, atalǵan osy preparatymyzdy satyp alýda. – Adamzattyń da jan-janýardyń da qorektenetin azyǵy bári-bári topyraqqa birden-bir baılanysta ekenin jaqsy bilemiz. Qazaqstanda jer kóp bolǵanmen egin egetin, jem-shóp daıarlaıtyn, kóksók óndiretin bir plantasııa ǵoı. Oǵan qanshama jyl hımııalyq tyńaıtqyshtardy aıaýsyz shashyp keldik. Zııandy jaǵyn bile turyp eskermedik. Qazaqtyń topyraǵyn saýyqtyrý úshin ne isteýimiz kerek, osy oraıda sizdiń ınstıtýtyńyz qandaı áreket jasap otyr? – О́te durys baıqaǵansyz. Jasyratyny joq, egin alqaptaryndaǵy topyraqtyń qunarly qabaty, ıaǵnı qarashiriktiń mólsheri óte tómendep ketti.Oǵan aýyspaly egis júıesiniń saqtalmaýy, sýǵarý talaptarynyń buzylýy, mıneraldyq tyńaıtqyshtardyń jıi berilýi negizgi sebepker bolyp otyr. Qazirgi zamanda biz sol mıneraldyq tyńaıtqyshtardy almastyratyn bıologııalyq preparattar jasap shyǵaryp jáne ony óndiriste keńinen paıdalanyp otyrmyz. Bul preparat «Rızovıt-AKS» dep atalady. Burshaq tuqymdas ósimdikterdiń dánin seber aldynda atalǵan bıopreparatpen óńdep baryp sepken jaǵdaıda ónimi 33-35 paıyzǵa deıin artady, ıaǵnı bul ortasha túsimge qosymsha astyq jıynynyń gektaryna 5-7 sentnerin beretinin kórsetedi. «Rızovıt-AKS» bıopreparatynyń quramyndaǵy túınek bakterııalar aýadaǵy azotty ósimdik tamyryna sińirip, azotpen qorektendirip qana qoımaı, topyraqta ár gektarda 200-300 kılogrammǵa deıin bıologııalyq taza azot jınaqtaıdy. Demek, burshaq tuqymdas ósimdikterden keıin aýyspaly egistikte egiletin aýylsharýashylyq daqyldardyń azotqa degen qajettiligin keminde 2-3 jylǵa deıin qanaǵattandyrady, ıaǵnı mıneraldyq azot tyńaıtqyshtaryn paıdalanbaı-aq joǵary ónim alýǵa múmkindik beredi. Al endi mıneraldy fosfor tyńaıtqyshyna kelsek, mejeli ónim alý úshin jyl saıyn egin alqaptaryna gektaryna orta eseppen 150-200 kılogramm mólsherinde beriledi. Mundaǵy eskeretin jaıt, mıneraldy fosfor tyńaıtqyshtarmen ósimdikterdi qorektendirgende quramyna baılanysty ártúrli áser etedi. Ásirese, topyraqqa engennen soń fosfattar olarmen hımııalyq reaksııalarǵa túsedi, bunyń saldarynan ósimdikter olardyń az bóligin ǵana óz boıyna sińire alady, al negizgi bóligi ósimdikter sińire almaıtyn túrlerine aınalyp ketedi. Mysaly, bir vegetasııalyq kezeńdegi, quramynda fosfor mólsheri óte joǵary qos sýperfosfattyń ósimdikterge sińirilý koeffısıenti 8-10 paıyzdy ǵana quraıdy, qalǵan 90-92 paıyzy jyl saıyn topyraqta «qajetsiz» qor bolyp jınala beredi. Nátıjesinde, topyraqta qorektik elementterdiń tepe-teńdigi buzylady. Endi osy máselege baılanysty, men sizge taǵy bir jańalyqtyń shetin shyǵaraıyn, biz fosfordyń kúrdeli, ósimdik sińire almaıtyn túrlerinen ósimdikter tez ońaı sińire alatyn túrlerine aınaldyra alatyn, joǵary belsendi fosfatsińirýshi (fosfatmobılızdeýshi) bakterııalardyń negizinde bakterıaldyq bıopreparat ázirlep, jasap shyǵardyq. Atalǵan bıopreparatty qoldanǵanda topyraqtaǵy kóp jyldar boıy jınalǵan fosfordyń erimeıtin túrlerin 20-30 paıyzǵa deıin ósimdikke qolaıly, ári sińimdi túrine aınaldyrýǵa múmkindik beredi. Bul kózge kórinbeıtin qubylys. Ǵajap emes pe? Dıqanǵa da keregi sol emes pe, aıtyńyzshy? – О́ndiriske aýadaı qajet «isker» mıkrobtardyń dúnıege kelýi men taratylýy, egistik alqaby men daqyldarǵa tıgizer áseri jaıynda aıtsańyz? – Bizdiń ınstıtýtymyzda mıkroorganızmderdiń óndiristik shtammdary saqtaýly tur. Sol mıkrobtardy ósirip ózimizdiń zaýytymyzǵa jiberemiz. «О́nerkásiptik bıotehnologııa» mıkrobıologııalyq zaýyty bıologııalyq jáne medısınalyq preparattaryn shyǵaratyn qazirgi talaptarǵa saı joǵary tehnologııalyq jabdyqtarmen jabdyqtalǵan. Kásiporyn jylyna ınstıtýt qyzmetkerleri ázirlegen 7 bıopreparattyń 40-50 tonnasyn jasap shyǵarady. Aýyl sharýashylyǵy men qorshaǵan ortaǵa arnalǵan bıopreparattardyń óndiristik sıkli úzdiksiz jyl on eki aı júrip otyrady. О́zimiz jasap shyqqan «Fıtobasırın» bıologııalyq preparatymyz týraly dál osy jerde aıtyp óteıin. Aýylsharýashylyǵynda túıejońyshqa men jońyshqa ósimdikteriniń ónimdiliginiń tómendigi. Onyń sebebi tuqymnyń syrtqy qabyǵynyń óte qatty bolýynda. Osy sebepten egilgen jońyshqa men túıejońyshqa tuqymynyń tek 20-30 paıyzy ǵana ónip shyǵatyndyqtan,egistiktiń 1/4 bóligi bos qalyp jatatyndyǵy da jıi kezdesedi. Tuqymdyq dándi sebý aldynda osy bıopreparatpen óńdegende, atalǵan daqyldardyń shyǵymdylyǵy 80-90 paıyzǵa deıin artady. Iаǵnı, buǵan deıingi sebilgen jońyshqa tuqymynyń qalypty normasy gektaryna 18-20 keli bolatyn bolsa, óńdeýden ótkennen keıingi normasy 8-10 kelige azaıýyna múmkindik jasaıdy. – Hımııalyq tyńaıtqyshtardyń adam aǵzasyn buzyp túrli keselderge shaldyqtyratyny kópshilikke burynnan málim de belgili jaıt. Siz aıtyp otyrǵan ekologııalyq taza bıologııalyq-mıkrobtaryńyzdan soń tek qana topyraq qana emes, adam aǵzasy da saýyǵady dep batyl tujyrym jasaýǵa bola ma? –Jaratylysta qorshaǵan ortanyń bári de bir-birimen tyǵyz baılanysta ǵoı. Instıtýt ǵalymdary júrgizgen zertteýlerdiń ishindegi top jarǵan jańalyqtardyń biri – teri aýrýlary (zeń) men vırýsqa qarsy keń aýqymdy jańa otandyq medısınalyq jaqpa maı daıyndalýy. Qazaqstanda bir dárini shyǵarý úshin 20-30 jyl ýaqyt ketedi, al biz azǵantaı ýaqyt merziminde, ıaǵnı, sońǵy 10 jylda «mıkrobtar aıqasynyń» arqasynda zeń aýrýlaryna qarsy keń aýqymdy medısınalyq preparat jasap shyǵardyq. Mıkrobtan bastap taýar belgisine deıin alǵan patentimiz de bar. Qazaqstan dárigerleriniń málimetterine júktensek, elimizdegi árbir 4-shi adam zeń aýrýyna shaldyǵady eken. Ony jazý úshin shetelden shamamen 4-5 myń teńge turatyn dáriler túrin satyp alyp jatady. Al, bizdiń preparat olardan álde qaıda arzan jáne tıimdi. Oǵan dálel, sheteldik dárilerdiń emi 20 kúnge deıin sozylatyn bolsa,bizdiń preparatpen naýqas bir aptanyń ishinde emdelip shyǵady. Qazir bizdiń dárimizben úshinshi kezeń boıynsha 600 adam synaqtan ótýge tıis, onyń 530-y búgingi kúni synaqtan ótti. Qalǵan 70 adam synaqtan ótkennen keıin dári Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstrligine tirkelýge jiberiledi de, odan soń elimizdiń dárihanalaryna túse bastaıdy... Keleshek, 21-ǵasyr mıkrobıologııa ǵylymynyń dáýirleıtin zamany ekenin kópshilik áli de sezinbeı otyrǵan syńaıly. Tabıǵat bir mıkrobty týdyrady, ekinshi paıda bolǵan mıkrob oǵan qarsy áreket jasaıdy. Muny mıkrobtyń mıkrobqa qarsy is-qımyly desek túsinikti bolar. Mıkrobıologııa – tuńǵıyǵy shetsiz, sheksiz óte úlken de tereń ǵylym. – Bul aıtqanyńyzben kelispeske sharamyz joq. Onyń ústine búgingi áńgimeńizden soń sheginerge de jol da qalmady. Deıturǵanmen, bizdiń respýblıkamyzdyń topyraq quramy barlyq jerde birdeı emes qoı. Mysaly, elimizde topyraq quramy mıneraldy tyńaıtqyshtardyń qatysynsyz ıaǵnı túrli jaǵdaıda buzylǵan aımaqtar bar emes pe? – Osy jaıynda ózimde aıtaıyn dep otyrmyn. Bizdiń elimizdiń Batys óńirinde – Atyraý, Mańǵystaý, Aqtóbe, Qyzylorda jáne Batys Qazaqstan oblystarynda munaı óndiriledi. Árıne, munaıdy óndirý men óńdeý jumystarynyń mundaı qarqyn alýy qorshaǵan ortanyń, ásirese, topyraq pen sýdyń lastanýyna ákelip soǵatyny belgili. Joǵaryda atalǵan Batys Qazaqstan óńirinde munaı jáne munaı ónimderimen lastanǵan topyraqtyń aýmaǵy búgingi kúni 1 mln gektardan asyp otyr. Hımııalyq preparattarmen ony tazalaý tıimsiz. Osyǵan oraı, ınstıtýt munaımen lastanǵan topyraqty mıkrobıologııalyq tásilmen tazartýǵa arnalǵan tıimdiligi joǵary «Bakoıl-KZ» bakterıaldy preparatyn ázirlep shyǵardy. Preparattyń negizgi quramy Batys Qazaqstannyń tabıǵı-klımattyq jaǵdaıyna beıimdelgen topyraqtardan bólinip alynǵan joǵary belsendi munaıdy totyqtyratyn bakterııalardan turady. Preparatty óndiriske engizý nátıjesinde topyraqtaǵy munaı quramy 98 paıyzǵa deıin tómendedi. Otandyq bıopreparattardy qoldaný arqyly munaı jáne munaı ónimderinen topyraqty tazartýdyń jańa tehnologııasy jasaldy. Jalpaq tilmen aıtqanda, osy preparattaǵy mıkrobtardyń jeıtin tamaǵy – munaı! Mine, mıkrobıologııanyń kúshi. – Sonda munaı qaıda ketedi? – Munaı ydyrap, sý men qómirqyshqyl gazyna aınalady. Ol tańǵajaıypty týdyryp otyrǵan bizdiń álgi «Bakoıl-KZ» degen bıopreparatymyz. Munaıshylarymyzdyń bizdiń ınstıtýttyń ǵalymdaryna aıtar alǵystary sheksiz... – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Talǵat SÚIINBAI ALMATY