8 naýryzda, ıaǵnı búrsigúni Qazaq teledıdarynyń efırge shyǵyp, habar tarata bastaǵanyna 53 jyl bolady

Ana tildiń aıbynyn asyrar arna «Qazaqstan» bolmaqshy

Qýanatyn, qutty bolsyn aıtatyn habar

8 naýryzda, ıaǵnı búrsigúni Qazaq teledıdarynyń efırge shyǵyp, habar tarata bastaǵanyna 53 jyl bolady. Sonyń qarsańyndaǵy qýanyshty oqıǵadan jurt­shylyq habardar dep oılaımyz. Ol El­basynyń respýblıkalyq BAQ jýrnalısterimen kezdesýde aıtqan aqjoltaı habary. Qyrkúıek aıynan bastap «Qazaqstan» telearnasynyń tolyq qazaq tilinde sóı­leıtinine el razy, jurt beıil. Ony redak­sııaǵa kelip túsken tómendegi hattar anyq dáleldeıdi. Elbasynyń bir top respýb­lıkalyq BAQ jýrnalısterine ber­­­gen suhbatynda: «Qyrkúıek aıy­nan bastap «Qazaqstan» tele­arna­sy tolyq qazaq tiline kóshýi kerek», degen sózderin oqyp, osy­­ǵan eljireı qýana, radıo men teledıdarda ótkizgen ómir jo­lym­dy bir sholyp óttim. 1962 jyldyń qa­rasha aıynda konkýrs­tan ótip, dık­tor bolyp jumys­qa ornala­syp edim. Ol kezde qazaq tilinde bes-aq mınóttik jańa­lyqtarǵa oryn beriletin. Oǵan deıin Qara­ǵandy oblystyq ra­dıo­synda tilshi, dıktor bol­dym. Sodan baryp Almatyǵa sha­qy­ryl­dym. Sol bes mınóttik ha­ba­ry­myz birtindep kó­beıe kele, Ken­jebolat Shalabaev tór­aǵa­lyq etken teleradıokomıtet kezinde áýeli on mınótke, odan on bes, sodan keıin jıyrma mı­nót­ke kóterildi. Osylaı bári ju­mys barysyndaǵy, árbir lezdemedegi kú­respen keldi. Efır­degi qa­zaq tili­niń kókjıegi sóıtip keńi­gen. Mýlt­fılmderdi jáne kór­kem fılmderdi qazaqshaǵa aýdarý­dyń bismillási  de sol kezde bas­tal­ǵan bo­latyn. Jetpisinshi jyl­­darda qazaq tiliniń qol­danys aıasyn osy Kenjebolat aǵa­myz az da bolsa bir júıege keltirgendeı edi. Sol kezdegi 40-45 paıyz bol­ǵan qazaqshamyzdy keıingi basshy­lar 50 paıyzdyq deńgeıge alyp keldi. 50 de 50 degen buljymas qaǵıda bar bolatyn. Endi dál osy shaqta Qudaıǵa shúkir deımiz. Ege­mendigimizdiń qadir-qasıeti tili­miz­diń mereı-mártebesin kóterip órletkenin kózben kórýdemiz. О́z aldyńa el bolǵasyn, derbes memleket bolǵasyn qazaq tili bas telearnamyzda 100 paıyz boldy degenge kim qýanbaıdy?! Kimniń júregi tebirenip qozǵalmaıdy?! Men qazaqpyn degenniń bári Pre­zı­denttiń aýzynan osy súıinshi habar aıtylǵanyn bile sala, qazir keremet kóńil-kúı  qushaǵynda. Bul úshin myń da bir alǵys. Keıde 50 de 50 degenniń is júzinde jaı sóz bolyp qalyp júrgenine renjýshi edik. «KTK», basqany alyp qarasańyz da, qazaq tilindegi ha­bar­lardy túnde berip, qur ýaqyt­ty toltyrdyq dep máz boldy, halyqty sóıtip aldaýsyratty. Áıt­pese, túngi saǵat 1-2-den keıin teledıdardy kim kóredi, kim tyń­daıdy? Erteń erte turyp jumy­sy­na barmaı ma? Árıne, ulttyq teledıdar ar­na­sy bolǵannan keıin qazaq tili, memlekettik til 100 paıyz bol­ǵanǵa ne jetsin. Tilimiz de ór­ken­deıdi, qazaq tildi jýrna­lıs­ter­diń óresi de, ólshemi de ósedi, sany da kóbeıedi, sonymen birge sapasy da arta túsedi emes pe. Keýdesi bıik, júzderi jarqyn jú­rip, eshkimge jaltaqtamaı, jaý­tańkóz bolmaı, ult muratyna qyzmet etedi. Álbette, Elbasy pármenimen qazaq tilinde 100 paıyzdyq habar taratý úlken jaýapkershilik júk­teıdi. Teledıdar jýrna­lısi­niń tili halyq tilinen nár alyp, oıǵa baı bolýy tıis. Telejúr­gizý­shi sheberligin shynaıy izdenispen meńgergen abzal.   Qyzyq­ty habarlar, ekran aldyndaǵy tartymdylyq, jyly shyraı bas­qa arnaǵa bas burǵyzbaı, myń­daǵan kórermendi ózine baýrap buryp alýy lázim. Men radıo jáne teledıdar sa­lasynda 41 jyl úzilissiz ju­mys istegen adammyn. Endi qazaq tilindegi habar 100 paıyz bolǵan kúnge jetkenim úshin ózimdi ba­qytty sanaımyn. О́mi­rim­niń m­á­ni molyǵyp, maqsaty oryn­dal­dy dep bilemin. Bul óte kerek nárse. Sony Elbasy tap basyp kóre bilgen. О́ıtkeni, radıo men teledıdar halqy­myz­dyń aınasy ǵoı. Olaı bolsa, sol aınadan aldaǵy ýaqytta ana tilimizdiń 100 paıyz jarqyrap kórinetindigi barsha­myz­ǵa qutty bolsyn demekpin! Lasker SEIITOV, Qazaq teledıdarynyń bu­rynǵy dıktory, Qazaq­stan­nyń eńbek sińirgen ártisi. Muratqa jeter kún jaqyn Naýryz aıy – jańalyqtyń, jaqsylyqtyń jarshysy ekenine taǵy da kózimiz jetti. Allaǵa shú­kir, jasy úlken aǵalary­myz­dan bas­tap izbasarlary biz de ar­man­daǵan muratqa jetetin bol­dyq-aý dep qýanýdamyz. Ol El­basynyń osy aıdyń basynda bir top jýrnalıstermen bolǵan kezdesýdegi málimdemesi ulttyq te­le­arnany shynaıy ulttyq dáre­jege kó­terýi, ıaǵnı tek qana ana tilimizde sóılep, bolǵan jáıt­ter­di baıandaý qazaq tilinde bo­latyny. Qýanatyn sebebim de joq emes. Men teledıdarǵa ásker qa­tarynan kelgen boıda jumysqa ornalas­tym. Ol zamanda búgin­gideı tehnıka da, múmkindikter de joq bola­tyn. Soǵan qara­mastan teledıdar qyzmetkerleri ynta-jigermen jaq­sy habarlar jasaýǵa tyrys­ty. Kóbine kedergi bolatyny teh­nıka jaǵyn­daǵy­­lar­dyń deni, 99 paıyzdan asta­my basqa ult­tyń ókilderi bola­tyn, sondyq­tan túsinispeý­shi­likter de kezdesip turatyn. Degenmen, qazaq te­le­dıdarynda óz qoltańbalaryn qaldyrǵan myq­­ty aǵa býyn jýrnalıster de joq emes-ti. Ási­rese, Aıdos Aby­laı­uly basshy­lyq etken jyldary qazaq jýr­nalısteriniń óresi ósip, kóptegen jaqsy dú­nıelerdi ómir­ge ákeldi. Olar Sáń­gereı Táji­ǵulov, Sovet Mas­ǵutov, Sultan Orazalınov, Ja­ryl­qasyn Nusqa­baev, Beksul­tan Sa­rıev, Tuńǵysh­baı Smaǵulov, Dúı­­sen Shegebaev, Sabyr О́tep­ber­genov sııaqty jýrnalıster men re­jıs­serler Sálı­ma Estemesova, Shyryn Osmanova, Sveta Es­muratova, Sara Já­mıeva, dy­bys rejısserleri Qu­nypııa Mýsın, Kýrtvan Reshetov, Bolat Má­jenov bolsa, dıktorlar Má­rııam Aıym­betova, Aıman Aq­shalo­va da  qa­zaq tilindegi habar­lar­dyń tar­tym­d­y da jaqsy shy­ǵýy­na óz úlesterin qosty. Radıo men teledıdardyń tildi da­mytý men ulttyq minezdi qa­lyp­tastyrýdaǵy róli aıtpasa da túsinikti bolar. Men ózimniń esimnen ketpeıtin bir oqıǵany aıt­qym kelip otyr. Ol 1973 jyly qazirgi Astanada bolǵan jáıt. Mıllıard put astyq beremiz dep aıdy aspanǵa shyǵaryp júrgen kez. Biz kóshpeli redaksııa: Sáń­gereı Táji­ǵulov, rejısser Mels Baısambaev, operator Pavel Skorohodov, júrgizýshi Vladımır Popov jáne men tańǵy besten Qorǵaljyn aýdanynan biraz sıýjetter túsirýge attandyq. Sodan keshki saǵat altylardan asa qala­ǵa kelsek, Selınograd obkomy­nyń birinshi hatshysy Krýchına sha­qy­ryp jatyr, tez kelińder dep  zirkildeıdi tele­fon­nyń arǵy jaǵy­nan bireý. Amal joq, Sáńgereı aǵa ekeýmiz obkom­ǵa keldik. Sóıtsek, onda «Pravda», «Trýd», «Izvestııa» gazet­teri­niń tilshileri otyr eken. Bizdi kóre sala orystyń beıpil sózimen sybap alyp, «Eı, kazahı, gde vas chertı nosıat?»– degeni. Sáńgereı aǵaı julyp alǵandaı: «Oý, orys aǵaıyndar» dep onyń sózin bul­jytpaı qaıtaryp aıt­qanda, anaý kisi, Brejnevtiń do­sy, sasyp qaldy. Eshkim betine qarsy kele almaıtyn adamǵa anadaı sóz aıtý – kózsiz erlik! Jan-jaqqa qarap, eriksiz yr­jıyp, odan ári bizben jyly sóılese bas­tady. Bul áńgimeni aıtyp otyrǵan sebebim, ol zamanda óz ti­liń­de sóıleseń bári sógetin, kópshilik sodan basylyp qalǵan bolatyn. Al mynadaı qaısar aǵa­lary­myzdan tálim-tárbıe alyp ósken bizder de eshkimge esemizdi jibermedik. Áıtse de sol zaman­nyń áserinen  áli kún­ge buǵa beretin zamandas­tary­ma qazaq tildi arna erkin ósken kóshpendiler rýhy men minezin oıatatynyna kámil senemin. Sol úshin de eń birinshi rahmetimdi Táýelsizdigi­miz­ge aıt­qym keledi. Tynys О́TEBAEV, Qazaq teledıdarynyń ardageri, Qazaqstannyń  qurmetti  jýrnalısi. Ertóstigim bir tóbe... «Kemeldengen» Keńes óki­meti­niń tusynda «Rekord» dep atala­tyn kishkentaı ǵana teledıdarǵa zar bop otyratyn qazaqtardyń úıi­nen qazir «LG», «SAMSUNG» dep bas­talatyn sheteldik «jáshik­ter­diń» birnesheýin kóresiz. Holy­nan, jumys kabıneti men jatyn bólme­si­nen jáne ashanasynan degendeı bári jarysa «saırap» jatady. Tegeýrindi táýelsizdik, turaq­ty ekonomıkalyq damý, el birligin oılaǵan dana basshylyq teledıdarlarmen birge, álbette, te­le­ar­nalardy da kóbeıtti. Qazaq KSR-indegi eń alǵashqy telearna bo­lyp tabylatyn «Qazaqstan­nyń» sapy­na elimiz táýelsizdik alǵan jıyr­ma jyl ishinde «Habar», «Caspio­net», «El arna», «KTK», «NTK», «Astana», «Almaty», «31 kanal», «7 kanal» sııaqty kóptegen te­lear­nalardy qosty. Olar qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde eli­mizdiń ekonomıkasyn, ulty­myz­­dyń máde­nıeti men ónerin, tarıhy men salt-dástúrin damytýǵa eńbektený­de. О́tken jyly «Balapan» tele­arnasy tusaýyn kesip, ol da búl­dirshin­derdi bir qýantyp tastady. Dinı-tanymdyq turǵyda dúnıege kelgen «Asyl arna» telearnasy da el-jurt­ty, aǵaıyn-baýyrdy hal-ha­derin­she ımandylyqqa tár­bıe­lep ja­tyr. Qysqartyp aıt­qan­da, eldegi elektrondy BAQ sala­synda kóp­tegen ilgerileý bar. Biraq, ókinishke qaraı, elimiz­diń ekonomıkalyq áleýeti nyǵa­ıyp, baqýatty qazaq shańyraq­ta­ry kó­beı­­genimen, memlekettik tilde táý­lik boıy habar taratatyn bir memlekettik telearnanyń bol­maýy adamdy eriksiz oılan­dy­ra­tyn. Mi­ne, osy turǵydan alǵanda «Qa­zaqstan» telearna­sy­nyń bıyl­ǵy qyrkúıek aıynan bastap táýlik boıy tek qana qazaq tilinde habar tarata bas­taı­t­ynyn estip, qatty qýanyp qal­dym. Táýelsizdigi­miz­diń tuǵyry berik, tiregi myqty, tatýlyǵy shynaıy bolyp, elimiz­diń eko­no­mıkasy men mádenıeti qazirgiden de damyp, álemdik ór­ke­nıettiń bıik shyńyna qaraı ba­tyl qadam basa berse, mundaı telearnalar sany da jyldan-jyl­ǵa kóbeıe bermek dep senemin. Al «Ertóstigim bir tóbe» degendeı, «Qazaqstan» telear­na­synyń táýelsizdik tarıhyndaǵy alar orny erekshe dep sanaımyn. Pernebek OSPANOV, Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenıet qaıratkeri. Jambyl oblysy. Taraz qalasy.