«Sofmaııa» sýsyny nemese mıkrobıolog ǵalymnyń sońǵy izdenisi haqynda bir úzik syr

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Aty­raý memlekettik ýnıversıtetiniń pro­­rek­tory, bıologııa ǵy­lym­dary­nyń dok­tory Sofııa Saǵyn­dy­qo­va­nyń esimi tek Qazaqstanǵa ǵana emes, shet jurt­tyń ǵylymı ortasyna da jaq­sy tanys. Ol – qazaqtyń ult­tyq sýsynynyń biri – shubattyń qunar­lylyǵyn qyzylsha shyrynymen baıy­tý jónindegi ǵylymı jańalyq ashqan mıkrobıolog ǵalym. Osy salada 58 ǵylymı-zertteý jumysy bar. Ár ǵylymı jańalyǵy úshin patent alǵanyn da aıtqan jón. Sofııa Zulqarnaıqyzynyń aı­tý­yn­sha, mektepti bitirgen soń Hadısha apaıy ár taqyrypty qy­zyqty etip ótkizetin bıologııaǵa ańsary aýa bergen kórinedi. Ins­tıtýtty úzdik bitirisimen oqytý­shylyqqa qaldyrylyp, ǵylymǵa túp­kilikti bet burypty. Arada 3-4 jyl ót­kennen keıin sol kezdegi KazGÝ-diń aspırantýrasyna qabyldanǵan. Kez­deı­soq kezdesken Dına Abýltaeva apasy qazaq qyzdarynyń arasynan shyqqan alǵashqy mıkrobıolog Maııa Shy­ǵae­vamen tanystyrypty. Mine, osy akademık ǵalym Sofııa Saǵyndyqovanyń mıkrobıologııa salasyndaǵy ǵylymı súr­leýiniń tusaýyn kesip berdi. Ǵalymnyń kóp eńbekteriniń arasy­nan otandyq ǵylym úshin shubattyń qu­narlylyǵyn qyzylsha shyrynymen ba­ıytý jónindegi jobasynyń mańyzy aıryqsha deýge bolady. “Sebebi, deıdi ǵa­lym, shubatty ózdiginen ashytqanda, onyń quramynda aýadan, túıe jelininen, ydystan túsetin túrli mıkroorganızmder kezdesetini daý týdyrmas. Sol mıkroorganızmderge sút qorektik orta bolady da, olar tez jetiledi. Keı adam­dardyń shubat asqazanǵa jaqpady, ne ishegimizdi qatyrdy deýi ishek taıaqsha­larynyń áserinen bolyp jatady. Demek, shubat quramyndaǵy bógde mıkroorganızmder adam aǵzasyna jaqpaıdy. Shubattyń tym maılylyǵy adamnyń ish qatýyna sebepshi bolady. Al muny boldyrmaý, ıaǵnı shubatty tosyn mıkroorganızmderden tazalaý úshin Maııa apaı ekeýmiz “SOFMAIIа” dep atala­tyn shubat pen qyzylsha shyrynyn ara­lastyrýmen ashytylǵan sýsyndy da­ıyn­dap shyǵardyq. Bul sýsyndy daıyn­daý barysynda shubatty qyzylsha shy­rynyn qosý arqyly ashyttyq”. Bul árıne, op-ońaı iske asyrylǵan ǵylymı joba emes. Onyń nátıjeli ári, sátti bolýy úshin talaı zertteýler ja­saldy, talaı synamalar alyndy. Ár óńir­de, ásirese, Almaty, Aqtóbe, Qy­zyl­orda, Atyraý oblystarynda óń­diriletin shubat quramyndaǵy sút qysh­qyly bakterııalaryna zertteý júrgi­zildi. Ǵalymnyń zertteýinde mynaǵan basa nazar aýdaryldy. Iаǵnı, shubat ashy­týda arnaıy belgisi bar sút qysh­qyly bakterııasy men ashytqy sańy­raýqulaǵynyń shtamdary qosylyp da­ıyndalǵan. Sofııa Zulqarnaı­qy­zynyń aıtýynsha, shtammorfologııalyq jáne bıologııalyq qasıetteri negizinde birdeı bir túrge jatatyn mıkroorganızmder kýltýrasy. Ulttyq sýsyn – shu­batty dál osy tásilmen ashytýdyń mańyzdylyǵy sol, adam aǵzasyna kelip túsetin taǵamdardy qorytýǵa, sonymen birge, adamnyń ımmýnıtetin kóterýge septigi orasan mol. – Qyzylsha shyrynynda temir, florıı qyshqylynyń bolýy, qyzyl qan túıinshikteri – erıtrosıtterdiń paıda bolýy jedeldeıdi, bulshyq etterge ot­teginiń tasymaldanýyn jaqsartady. Jalpy, qyzylshanyń adam aǵzasyna paı­dasy kóp. Máselen, qyzylsha shy­rynyn udaıy qoldaný nátıjesinde, aterosklerozdyń bastapqy satysynda este saqtaý qabileti jaqsarady. Qyzyl­sha shyrynynda magnııdiń kóp mól­sherde kezdesýiniń júıke aýrýyna, ási­rese, uıqy buzylǵanda, tosynnan júıke júıesine aýyrtpalyq túskende paıdasy kóbirek tıedi. Qan tamyrlaryn keńeı­tip, gıpertonııaǵa tıimdi áserin beretin tabıǵı dárýmen retinde esepteledi, – deıdi mıkrobıolog. Osy shyrynnyń qaterli isik aýrýlaryna qarsy turý qabileti jóninde zertteýler bar. Bul osy aýrýdy emdeıdi deý emes, qyzylsha shyrynyn tamaq rasıonyna jıi qosý arqyly aýrýdan saqtandyrýmen qatar, aǵzadaǵy holesterın men ýly zattardy azaıtýǵa ábden bolady. “SOFMAIIаNYŃ” avtory qyzylsha shyrynyn tabıǵı kúıinde ishý múmkin emestigin aıtady. О́ıtkeni, bul shyryn dámsiz. Sol sebepten, ony shubatqa qo­sýdyń tıimdiligine ǵylymı turǵydan zertteý júrgizip, ǵylymı túıin jasady. “Shubat pen qyzylsha shyryny bir-bi­riniń qunarlylyǵyn tolyqtyryp, adam aǵzasyna sińimdiligi artady. Maqsat – ekologııalyq taza shubat sýsynyn shy­ǵarý. Shubatty uzaq merzimde saqtaýdyń joldary jaıynda da zertteýlerimiz bar” deıdi ǵalym. Ol “SOFMAIIа” sý­syny úshin 2006 jyly ıslam elderiniń ǵy­lymy men biliminiń, mádenıeti men óneriniń órkendeýine qoldaý bildiretin ISESCO halyqaralyq uıymynyń altyn medalin, oǵan qosa 5000 AQSh dollary mólsherindegi syıaqysyn jeńip aldy. Mıkrobıolog-ǵalym ǵylymdaǵy jetistigin munymen shektegisi joq. Sút qyshqyly bak­terııalaryn endi ba­lyq­tyń týrama­synda (farsh) qoldanýdy bas­tady. Qazir Bilim jáne ǵylym mı­nıstrliginiń ǵylymı granty boıynsha “Balyq ónim­deriniń sapasyn jaqsartý jáne turaq­tandyrýdyń mıkro­bıolo­gııalyq negizderi” dep atalatyn ǵylymı jobaǵa jetekshilik etetin bıologııa ǵylym­darynyń doktory, professor Sofııa Saǵyn­dy­qovanyń mıkrobıologııa sala­synda áli talaı ǵylymı ja­ńalyqtardy ashary daýsyz. Joldasbek ShО́PEǴUL, Atyraý oblysy.