Mádı Aıymbetov shyǵarmashylyǵyndaǵy el sýretteri

Jazýshy – óz zamanynyń rýhanı tólqujaty, kýágeri ári ádil tarazysy desek, prozashy Mádı Aıymbetov shyǵarmalarynda toqyraý jyldaryndaǵy, qoǵam ómirindegi, shirkin-aı, asyldardyń qor bolyp, sumdyq-aı, arsyzdardyń, masyldardyń zor bolyp, taǵdyr talqysyna, tirshilik-turmys qyspaǵyna, tyrnaqtylardyń mazaǵy men tálkegine qalyp, tozaqtyń otyna jazyqsyz qaqtalǵan, eńbegi esh qarapaıym kirshiksiz jandardyń aıanyshty jaǵdaıy, sonymen qatar, adam ómiri men bolmystyń ara-qatynasy, halyqtyq jany, rýhy, tanym-túsinigi, kózqarasy, izgilik qaǵıdattary, shynaıy móldirlikpen sıpattalǵan. Onyń povesteri men áńgimelerinde somdalǵan bitim-bolmysy iri, tutastaı keıipkerler galereıasyna tereń úńilsek, tarıhı dáýirdiń bir syryn, shyndyǵyn shertetin tabıǵılyǵymen, shyndyǵymen, rýhanı kemeldigimen, ishki jan dúnıesiniń tazalyǵymen, qara jerdiń kıeli qasıetterin, ata-baba ósıetterin meılinshe uǵynyqty órnekteýimen súısindirip qyzyqtyrady. Munyń negizgi sebepteri, sharttary - zaman men qoǵamnyń alýan-alýan túrlishe qubylystaryn, oqıǵa-sıtýasııalaryn kánigi tamyrshydaı dóp basyp, dál aıqyndap sıpattap, halyqtyń kórkemdik oılaý dástúri men stılin myqtap saqtap, qısynyn keltirip áńgimeleýinde, ıaǵnı áńgimeleý ónerin jetik, tereń meńgerýinde der edik. Jazýshy Mádı Aıymbetovtyń «Tylsym» atty povesi – ómir joly, taǵdyr joly, izgilik joly týraly jyr men syr. Adam balasyna degen súıispenshiliktiń, meıirbandyqtyń, meıirimniń qurdymǵa ketken bir ýaqytynda, «quıryq soryp borsyq júrgen, túlki myrza jortyp júrgen» kezeńde «aqsúıekterge» kiriptar bolǵan, «qarataban» atanǵan, joqshylyqtyń, jumyssyzdyqtyń shyrmaýyǵyna shyrmalǵan Nursúıin men Kúnimsaıanyń bir-birine degen «aqkóılek adaldyǵyn», ottaı ystyq mahabbatyn, kisilik pen izgilik qasıetterin móldiretip jetkizedi. Kóńili jarasqan bozbala men boıjetkenniń názik sezimin jazýshy sýretkerlik sheberlikpen: «Kúnimsaıanyń tán-boıyn shymyr-shymyr uıytyp, bútkil jan dúnıesin, bolmysyn tańǵajaıyp ózgeriske túsirdi. Bul qubylystyń analyq ózegine baılanǵan qyzýly tirshilik túzilisiniń», «emis-emis qytyqshyl jybyr qursaǵynda emis-emis biline bastaǵan tirshiliktiń syrtqy dúnıege óz bolmysynan túzile bastaǵan quıttaı jaratylystyń lúp-lúp etken tylsymyn Aı kemeline kelip tolysqan osy appaq, nurly, jaryq túnde ishki jan-dúnıe sezimderimen eljireı sezindi» - dep sýretteıdi. Rasynda, prozanyń ózinde poezııa bar. Jáne de Nursúıinniń reketterdiń qolynan qapııada mert bolýy, jas ana Kúnimsaıanyń jesir qalýy, sondaı-aq ákesiz sábıdiń taǵdyry – shyǵarma mazmunyn aıqyndaıdy. «Aspan asty, Jer ústi» deıtin povesindegi árbir keıipker – bir álem. Árbir obrazdyń shynshyl syry jarqyn túrde kórinis tapqan, atap aıtsaq, «táýeldilikpen kún keshken», «aq pen qaranyń ara-jigi baıqalmaıtyn osy kógildir de surǵylt ortanyń adamdary», «qyrys qabaq taǵdyr» ıesi daryndy sýretshi Munar, «surqyltaı qasıetterdiń jıyntyǵy» quzǵyn, sum, alaıaq aýqatty kásipker Daldabaı, sylqym kelinshek Aqsáýleni baldyzym dep, Daldabaıǵa qosqan aramza, pasyq Bájen, reketshi Farha, kúzetshi Osıp beıneleri ózderine laıyq ereksheliktermen beınelengen. Povestiń bas keıipkeri Munardyń maskúnemdikke salynýy, 93-shi statıamen sottalýy, túrmede Tobamen (Pahanmen) dostasýy, raqymshylyq jasalatyndardyń tizimine ilinýi, jamanatty bolǵandyqtan sýretshiler odaǵyna qaıtadan qabyldanbaýy, sasyq baılyqtyń ıesi Farhanyń tuzaǵyna túsýi, qulsha ómir súrýi, Farhanyń úıiniń órtenýi, Munar týyndatqan «Kógildir bir álem» atanǵan kartınalardyń otqa oranýy, sonan soń Daldabaıdyń kúzetshisi bolýy, onyń sándi saraıynyń qabyrǵalaryn alýan túrli sýrettermen bezendirýi, Munardy kezbe qańǵybastardyń biri dep esepteýi, birde teledıdarda Munar týraly baǵdarlamany Aqsáýleniń kórýi jáne onyń Munarǵa aıtqan aqyly, toqeteri, azaptyń neshe atasyn kórgen, kóngen Munardyń terisine syımaı buǵaýǵa kónbeı Daldabaıdan bastap barshasyn monshanyń kireberisine qamap qulyptap, Aqsáýlege myqtap kúzetýi úshin qaharly susty minezben pıstoletin ustatyp, qapastan qashyp shyǵýy – osynyń árqaısysy bir-bir sýret, keıipker evolıýsııasy. «Aspan asty, Jer ústi» povesinde arsyzdardyń isi, áleýmettik daǵdarystar, jekeshelendirý jaıy, qoǵam keıpi aıshyqty bederlenedi. Avtordyń jaratýshylyq energııasy, kórkemdik dúnıetaný sheberligi, halyq tiline maıtalmandyǵy, áńgimeleýde maıyn tamyzyp baıandaıtyndyǵy «Qumózektiń Don Kıhoty» degen povesinde tolyq pash etiledi. О́ıtkeni, el ishinde alýan túrli minez-qulyqqa, daǵdy-mashyqqa, qımyl-áreketke ıe jandardyń bary málim. Sonyń biri – qoryqshy Ospanqul. Bul – týmysynan ápendi. О́z sharýasyn ábden bilgen, baıyz taýyp úıinde otyrmaıdy, júrek jalǵap, jedeqabyl býrylyna qonyp, aıdaladaǵy qara sýdyń qap-qara jondarymen sýdyń betin tilip, shúpirlep, ıir-ıir qujynap qaınaǵan balyǵyn jáne adyraspannyń qalyń alqabyn mı qaınatar ystyqta «Aı astynda orylǵan adyraspan kıelim, alastat úı ishinen las pen kúıeni! Aıdyń nuryn sińirgen adyraspan kıelim, alastat pále-jaladan, kózden, tilden, jáne de! Adyraspan kıelim!» degen duǵa-dýalyq maqammen ándete aıtylǵan saryndar súıegine sińgendikten, o jaǵynan bir, bu jaǵynan bir shyǵyp, qaraýyldaıdy. «E, báz qalpynda, esen-túgel eken» dep, kóńili jaılanyp ornyǵady. Ol osy mańnyń shalǵynyna da qoja. Jekeshelendirý degenge de bútindeı qarsy. Kók qunajyn ýyzy týraly áńgime de qyzyqty. Negizinde, qoryqshy Ospanqul ápendi bolsa da, Allanyń jaratqan jer-sýyna, ata-qonysqa degen janashyrlyǵy qanǵa bitken qasıet deý abzal. Mádı Aıymbetov halyq ónerpazdarynyń hıqaıashyldyq, áńgimeshildik dástúr rýhyn saqtaǵandyqtan ba, qazaqtyń jalpy halyqtyq tildik qoryn (ári ádebı tilin) meńgergendikten be, dala men el ómirine, tabıǵat qubylystaryna etene jaqyndyqtan ba, álde ádebı-mádenı, tarıhı-áleýmettik ortasynyń áserlerinen be, «Alabaı-doda», «О́mir oıyny» tárizdi qyzyqty hıqaıattarynda sýretkerlik qoltańbasy, baıandaý sheberligi, kórkemdik oılaý júıesi, ómir-tanytqyshtyǵy, taǵdyranyqtaǵyshtyǵy, sezimtaldyq qabilet-kózqarasy, avtorlyq ustanymy aıqyn tańbalanady. Máselen, «Alabaı-doda» hıqaıatynda ómir kúresiniń maǵynasyna boılaımyz. Alabaı tuqymdas tóbetterdiń, joıqyn bir qandyaýyzdyń tegeýrindi ses-aıbaty, serpindi qımyly men áreketi alapat. Oqtaı atylǵan, órshelenip julqynǵan, aıqas-shaıqasy men ádis-aılasy ǵalamat. Azýy qaıraqtaı kúresker Alabaı men Dúrdiń tarıhı jeńisteri kóz aldymyzdan ótedi. Alabaıdyń ıesi – kásipker Kerim, Dúrdiń ıesi – Dúıshenáli. Danqty Alabaıdy qaharmandyq ónerge baptaǵan Apanas eńbegi de shyraıly hıqaıattyń ózegi. Hıqaıatta jekeshelendirý tusyndaǵy kúrdeli qaıshylyqtar men dúrdarazdyqtar ret-retimen naqty kórsetiledi. «О́mir oıyny» hıqaıatynda jumyssyzdyq, berekesizdik jaılaǵan, atajurtyn qıyp kúnkóris úshin údere kóshken el ómirindegi, adam taǵdyryndaǵy shym-shytyryq qaıshylyqtar men daǵdarystardy jazýshy Mádı Aıymbetov góı-góılete, seldete sóıletedi. Muny hıqaıa keıipkeri Tanakózdiń taǵdyry negizinde kelistire baıandaıdy. Tanakózdiń monologtarynda áıel zatynyń máńgilik qupııasyna, ǵashyqtyq syrlaryna qanyqtyrady. Avtor bul oraıda názik psıhologııalyq kóńil-kúılerdi kestelep sóıletken sezim jyrshysy sekildi. Jáne de harakterdi tanytýda dıalogtardy utymdy qoldanady. Derektilik, kórkemdilik, halyqtyq til órnekterimen ózgeshelenetin «Dúnıe-kerýen» shyǵarmasy attyń jalynda, atannyń qomynda «dala maldy asyraıdy, mal adamdy asyraıdy» deıtin qasterli qaǵaıdany uran ǵyp tirshilik etken Eýrazııanyń kósilgen keńistiginde kásibı baqtashylyqpen, sulý jaratylystyń qushaǵynda tabıǵattyń tamyrshysyndaı kóregendik ónegesimen aıryqshalanǵan tizbek-tizbek zamanalar kóshinde qaısarlyqpen, kónbistikpen alǵa basqan jankeshti jurtynyń turmys-ahýalyn, «tarıhı kóne mezgilderdiń beıneli eles-jańǵyryǵyn», ejelgi ubaq-shubaq kósh sýretterin, sybyzǵy men qobyz únindegi ǵasyrlardyń sarynyn keı rette oıǵa, qııalǵa qondyryp, jarystyra, salystyra otyryp áserlep te, mánerlep baıan etedi. Týyndyda parasatty, ádiletti, eńbekshil, jarqyn tulǵa Juban Aıjaryqov, aqyly, biligi, tájirıbesi kemel suńǵyla qarttar Seısen men Isaly, Ústirttiń tuńǵıyq shejireli tarıhynyń júırik bilgiri, qudyqshy Ilııas, malsaq Isaly, Turysh ıshannyń meshiti men medresesin tas-talqan ǵyp buzdyrǵan, qaraqasqa bula aıǵyrdy Músiráliniń dara aýyz myltyǵymen atyp óltirgen, qaıys keýde, qyzylkóz dúleı aýpartkom hatshysy Aldanysh Jarylǵasov (jáne ol Isalynyń kelini, soǵysqa ketken Qýannyń jary Saǵılanyń «adal tánin kúnáhárlyqpen eriksiz lastaǵan») – árqaısysy ózderine laıyqty kórkemdik shyndyqpen kórinis tapqan. Qalamgerdiń «Aqsha bultqa aınalǵan Tańkórik», «Bozqaraǵan gúldegende», «Syrly zeren», «Qulan-eles», «Sezim sındromy», «Tamuqtan oralǵan beıkúná», «Arnasazdyń kópiri» jáne t.s.s. áńgimelerinde ómir, turmys-tirshilik, oı-qııal, kóńil, sóz sýretteri, mán-maǵynasy baı sımvoldyq rámizder, oqıǵalar, qubylystar, áserli kórinister, tragedııalyq áýender, kórkemdik beıneleý men oılaý ereksheligin kórsetetin psıhologııalar ıirimder, ishki monologtyń úzdik úlgileri, plastıkalyq shynaıy sóz saptaý, árbir keıipkerdiń sóıleý máneri bar, kórkemdik naqysh jetkilikti. Keı-keıde nusqaly támsildermen oıyn tuzdyqtap, shyǵarmanyń kórkemdik kelisimin ústemelep otyrady. Sonymen qatar jazýshynyń portret-esselerinde qaıratker Qasym Táýketeginiń, ádebıet synshysy Zeınolla Serikqalıulynyń, aqyndar Meńdekesh Satybaldıev pen Esenbaı Dúısenbaıulynyń shyǵarmashylyǵy jónindegi oı-tolǵanystaryna ortaqtasasyń. Jınaqtaı aıtqanda, Mádı Aıymbetov shyǵarmalary – el sýretteriniń kórmesi deýge laıyq. Jeti belesti artqa tastaǵan kórkem sóz sheberine kemeldik bıigine bet alyp órleı berińiz degimiz keledi. Serik NEGIMOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,  fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor