Nuranyń nurly kezeńi

Úı sharýashylyqtaryn kooperatıvtendirýdiń qanatqaqty jobasy bastaldy Osynyń aldyndaǵy maqalamyzda elimizdegi agroónerkásip keshenin damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynyń tujyrymdamasy ázirlenip, osynyń negizinde salany damytýdyń jańa kókjıegi belgilengendigin, baǵdarlama boıynsha aýyldardaǵy úı sharýashylyqtaryna memlekettik qoldaý kórsetiletindigin, bul shara olardy kooperatıvterge biriktirý negizinde júzege asatyndyǵyn keńinen baıandaǵan bolatynbyz. Atalǵan jumys qanatqaqty joba negizinde bıylǵy jyldyń ózinde bastalyp ketti. Qanatqaqty jobany júzege asyratyn aýdan retinde Qaraǵandy oblysynyń Nura aýdany tańdap alyndy. Bul tańdaýdyń da sebepteri az emes sekildi. Birinshiden, Nura aýdany Astanaǵa taıaý ornalasqan. Bar bolǵany 100 shaqyrymdaı jerde ǵana tur. Ekinshiden, Nura aýdany mal sharýashylyǵymen qatar, eginshilik salasy da jaqsy damyǵan aýdandar qataryna qosylady. Iаǵnı, mal sharýashylyǵymen shuǵyldanatyn kooperatıvterdi sapaly mal azyǵymen qamtýdyń mol múmkindikteri bar. Eger Nura aýdanynyń jaǵdaıyna azdap toqtala ketetin bolsaq, bul aýdanda 250 myń gektardan astam egindik, 114 myń gektar shabyndyq, 3 mıllıon 616 myń gektar jaıylymdyq jer bar. Iri qaranyń sany 40 myńǵa jýyq. Munyń syrtynda 100 myńǵa tarta qoı-eshki, 25 myńnan astam jylqy, 15 myńnan astam shoshqa bar. Qutty ózen aınalaıyn – Nura atyńnan, Kúrkireı kók tolqyny – kókke atylǵan. Aq tósin  aımalaǵan anasyndaı, Myń-myń mal sý ishýge shubatylǵan, – dep halyq aqyny Joldybaı Nurmaǵambetuly jyrǵa qosqan ataqty Nura ózeni osy aýdannan Astanaǵa aǵyp kelip, onyń aınalasyn kógaldandyrýǵa jaǵymdy yqpal etýde. Endi osy aýdannan memleketimiz qolǵa alyp otyrǵan úı sharýashylyqtaryn kooperatıvtendirý sharasynyń negizinde mol mal ónimderi ázirlenip, osy arqyly Astanany sapaly etpen jáne sútpen qamtamasyz etý máselesi sheshimin tabatyn bolsa, munyń ózi elordanyń aınalasynda azyq-túlik beldeýin qamtamasyz etý isine qosylǵan úlken úles bolyp tabylar edi. Nura aýdany atalǵan iste qanatqaqty jobany júzege asyrýshy aýdan retinde tańdap alynǵannan keıin aýdan ákimi Nıqanbaı Omarhanov bastaǵan jaýapty adamdar Astanaǵa, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine shaqyrylyp, jobany júzege asyrýdyń joldary jan-jaqty tııanaqtaldy. Osy boıynsha sharalar tizbesi belgilenip, olardy iske qosýdyń múmkindikteri men qarjylaı tetikteri aıqyndaldy. Sóıtip, qazirdiń ózinde Nura aýdanynda atalǵan iske baılanysty halyqpen kezdesýler ótkizý, sharanyń mańyzy men júzege asyrý joldaryn túsindirý jumystary qyzý qolǵa alyndy. Jaqynda osy aýdanǵa ortalyq buqaralyq aqparat quraldarynyń bir top jýrnalısiniń baspasóz týry uıymdastyryldy. Sonyń quramynda osy maqalanyń avtory da boldy. Biz barǵan kezde aýdan basshylyǵynyń atalǵan maqsat boıynsha halyqpen kezdesýi tórt aýylda bolyp ótken eken. Besinshi eldi meken Maıorovka aýylyndaǵy aýdan ákimi Nıqanbaı Omarhanovtyń halyqpen ótkizgen kezdesýine biz de qatystyq. Sonda sharany júzege asyrýdyń biraz syrlaryna qanyǵyp, tıisti aqparattardy aldyq. Nıqanbaı Omarhanov – osy ýaqytqa deıin oblystyń Qarqaraly, Aqtoǵaı aýdandaryn basqaryp, jumysta mol tájirıbe jınaqtaǵan bilikti basshy. Qazaq, orys tilderinde birdeı sóıleıdi, ári aıtar oıyn halyqqa túsinikti tilmen jetkize biledi. Mine, ákimniń bilikti basshyǵa saı osyndaı qasıetteriniń arqasynda jıynǵa qatysýshylar úı sharýashylyqtan kooperatıvtendirý jumystarynyń ózderine paıdaly ekendigin jaqsy túsinip, osy iske qýana qoldaý bildirip jatty. Endi biz Nura aýdanynda osy máselege baılanysty qandaı jumystar júrgiziletindigine ákimnen alǵan derekterimizge súıene otyryp toqtala keteıik. «Kooperatıv» sózi latyn tilinde «yntymaqtastyq» degen uǵymdy bildiredi eken. Bir sózben aıtqanda, birigip yntymaqtasa otyryp eńbek etý degenge kelip saıady. Kooperatıv tek qana erikti túrde, ıaǵnı adamdardyń osyndaı uıymǵa qosylýǵa óz yqylasynyń negizinde qurylady. Nura aýdanynda qurylýy qolǵa alynǵan mal sharýashylyǵy salasyndaǵy úı sharýashylyqtarynyń kooperatıvteri eki baǵytta jumys isteıtin bolady. Ol baǵyttar sút jáne et ónimderin jınastyryp, tıisti oryndarǵa tapsyrý arqyly júzege asady. Iаǵnı, qoldaǵy mal biriktirilmeıdi, tek olardan alynatyn ónimder ǵana biriktiriledi. Biraq, olardyń paıdasyn qosqan óniminiń sapasy men kólemine sáıkes árbir úı sharýashylyǵy ózi kóretin bolady. – Biz qazirgi kúni birinshi kezekte sút jınaý máselesin uıymdastyrý jumystaryn qolǵa alyp otyrmyz. Buǵan aýdanymyzdyń neǵurlym maly kóp jáne jol boıynda ornalasqan 12 aýyly tańdap alyndy. Bul aýyldar sonaý Keńes odaǵy kezinen bastap naq osy jumyspen shuǵyldanyp kelgen aýyldar. Birinshi kezekte árbir aýylda kooperatıv qurylady. Kooperatıv ataný úshin oǵan eń kem degende 20 úı sharýashylyǵy birigýi kerek. Kooperatıvtiń ózindik jarǵysy men quryltaıshylyq qujattary bolady. Osy sharýany tyndyryp alǵan soń biz olardyń qolyndaǵy sútti jınaý isin uıymdastyratyn bolamyz. Onyń ázirlik jumystary da qazirdiń ózinde júrip jatyr. Sútti qabyldaıtyn 7 sút zaýytymen kelisimge kelip otyrmyz. Bul iske elimizdiń basqa óńirlerindegi sút qabyldaýshy uıymdar da qyzyǵýshylyq tanytýda. Máselen, Soltústik Qazaqstan oblysynan kásipkerler kelip, bizdiń aýdan ortalyǵymyz Kıevka kentinen sút zaýytyn ashatyndyqtaryn aıtyp ketti. Biz olarǵa kelisimimizdi berdik. О́ıtkeni, sútti qabyldap alýǵa yqylas artsa, munyń ózi sút baǵasynyń biz úshin qolaıly bolýyna qyzmet etetin bolady, – deıdi aýdan ákimi. Ákimniń aıtýyna qaraǵanda, joǵarydaǵy 12 aýylda 3 myń halyq turady. Olardyń qolynda 1500 bas sıyr bar.  Odan bir jylda kem degende 10500 tonna sút óndirýge bolady. Bul súttiń eleýli bóligi halyqtyń óz qajeti úshin jumsaldy deıik. Sonda 4200 tonna sútti paıda tabý maqsatynda sút qabyldaıtyn pýnktterge tapsyrýǵa bolady. Demek, bir jylda kooperatıvke birikken úı sharýashylyqtary keminde 320 mıllıon teńge kiris qarata alady. Aýdandaǵy mamandardyń esepteýi boıynsha, árbir úı sharýashylyǵyna sút tapsyrýdan bir jylda túsetin kiris kólemi 300 myń teńge men 1,5 mıllıon teńge aralyǵynda bolady. Árıne, aýyldaǵy úı sharýashylyǵy úshin munyń ózi edáýir qarjy ekendigi túsinikti. Úı sharýashylyqtarynan sútti turaq­ty túrde qabyldap otyrý úshin árbir kooperatıvtiń qasynan jabdyqtalǵan sút qabyldaý pýnkti qurylady. Ol tońazytqysh, sútti ólsheý, sapasyn anyqtaý aspaptary sekildi tıisti quraldarmen, sonymen qatar, sút tasymaldaıtyn arnaýly tehnıkamen qamtamasyz etiledi. Muny aýyldarǵa nesıe esebinde «QazAgro» qurylymdary ákelip ornatady. Nesıege kepil esebinde sút qabyldaý pýnktiniń ózi qoıylatyn bolady. Bul iste memlekettiń jasaıtyn tegin kómegi de bar. Máselen, sút qabyldaý pýnktin ashý bólinetin ınvestısııanyń 30-40 paıyzyn Úkimet sýbsıdııalaıtyn bolady. – Eger kooperatıv músheleri qajet etetin bolsa, olarǵa sút saýatyn apparattardy da satyp áperýge bolady. Mundaı jaǵdaıda sıyrlardy saýý jumysy áldeqaıda jeńildeı túsedi jáne jyldam júredi, – deıdi aýdan ákimi. Árbir kooperatıv múshesi, ıaǵnı onyń quramynda árbir úı sharýasynyń ıesi Qazposhtadan óziniń esepshotyn ashady. Onyń tapsyrǵan súti úshin sút zaýytynyń tóleıtin aqshasy osy esepshotqa aýdarylyp otyrady. Kooperatıvke tóraǵa saılanady. Kooperatıv arqyly ótkiziletin árbir lıtr sútke Úkimet 10-15 teńgeden sýbsıdııa tóleıtin bolady. Bastapqy kezeńde osydan túsken qarjy jumysty uıymdastyrý shyǵyndaryna, kooperatıv tóraǵasynyń jalaqysyna jumsalady. Munan keıin kooperatıv qolyndaǵy maldy asyldandyrýǵa, sapaly mal azyǵymen qamtamasyz etýge kóńil bóline bastaıdy. Osy úshin sýbsıdııa beriletin bolady. Kooperatıv qolyndaǵy maldar tek qoldan uryqtandyrylady. Qazirgi zertteýlerge qaraǵanda, maldan mol ónim alýdyń 70 paıyzy onyń jemazyǵyna, 20 paıyzy tuqymdyq qasıetine, 10 paıyzy tazalyǵy men kútimi sekildi máselelerge baılanysty bolady eken. Kooperatıvti zaman talabyna saı uıymdastyrý nátıjesinde osy máseleler sheshimin tabatyn bolsa, onda onyń quramyndaǵy úı sharýashylyǵyndaǵy maldardyń sapalyq qasıeti de áldeqaıda jaqsara túsetindigi anyq. Maıorovka aýylynda úı sharýa­shy­lyǵy kooperatıvin qurý jónindegi jıynǵa qatysqandardyń barlyǵy bul isti jarqyn jańalyq retinde baǵalap, qýana qabyldady. Bizge solardyń keıbireýiniń sharýashylyqtarynda bolyp, áńgimelesýdiń sáti tústi. Sonyń biri aýyl turǵyny Murat Bastenov kooperatıvtiń ózderine beretin paıdasy úlken ekendigin aıtady. – Buryn bizdiń aýylda sút qabyldaý isi uıymdastyrylmaǵandyqtan, saýyn sıyr ósirýshiler óz ónimderin qaıda ótkizerlerin bilmeıtin. Endi osy is talap deńgeıinde uıymdastyrylmaq. Bizge berilgen málimet boıynsha sút zaýyttary qabyldanǵan árbir lıtr sút úshin 70-80 teńge aqsha tóleıdi. Sonda kúnine 10 lıtr sút tapsyrǵan adam 700-800 teńge aqsha alyp otyrady eken. Al qurylatyn kooperatıvimiz kem degende kúnine 2000 lıtrge deıin sút tapsyra alady. Osylaısha bizdiń qolymyzda aqsha paıda bolady, – deıdi ol. Aýyldyń taǵy bir turǵyny Erden Dúısenqulovtyń qolynda 40 basqa jýyq iri qara maly bar eken. Ol buryn saýyn sıyrlarynan turaqty túrde ónim ala almaǵan. Sebebi, saýylǵan sútti tapsyratyn jer joq. Sondyqtan tek qana ózi qajet etken shamada ǵana sút saýǵyzyp kelgen. Endi bul otbasy saýyn sıyrlarynan sút óndirý máselesine belsene kirispek. О́ıtkeni, kúnine kem degende 20 lıtrdeı sút óndirip otyrýǵa bolady. – Sondyqtan biz aýylymyzda kooperatıv qurylyp, sút qabyldaý pýnktiniń ashylatyndyǵyna óte qýanyshtymyz, – deıdi ol. Maıorovkalyq taǵy bir turǵyn Ivan Kılbtiń munda turyp jatqanyna 20 jyldan asypty. Qazir ózi zeınet jasynda. Biraq soǵan qaramastan qora toly mal ustap otyrǵan jaıy bar. – Sút jınaý degenimiz – bul óte durys dúnıe. О́ıtkeni, buryn men tek ony qaımaq pen kilegeı kúıinde ǵana tapsyryp keldim. Endi taza sútti tapsyratyn bolsam, bul meniń jumysymdy jeńildetedi. Ári odan jaqsy paıda kóremin, deıdi ol. Dál osyndaı jıyn osy kúni Maıo­rov­kaǵa kórshiles Shahter aýylynda da bolyp ótti. Ondaǵy turǵyndar da koope­ra­tıvtiń qurylýyna qyzý qoldaý bildirdi. Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»