ÚKIMET

“Egemen Qazaqstannyń” aptalyq qosymshasy

Aýyldy qoldaýdyń tıimdi baǵyty Qazaqstan halqy qańtardyń 28 jul­dy­zyn­daǵy Joldaýda aıtylǵan jetistikterimiz ben aldymyzda turǵan asqara­ly mindetterdi zor yqylaspen qarsy alýda. Joldaýda qashandaǵydaı respýb­lı­ka­myzdaǵy agrarlyq salany damytýǵa arnalǵan arnaıy tarmaqtar bar. Onda aı­tylǵan basty mindet – etti mal sharýa­shylyǵyn damytýdyń keleli jobasyn júzege asyrý, sóıtip, 4 mıllıon tonna astyqty eksporttaýǵa teń keletin 60 myń tonna et ónimderin eks­porttaýǵa je­tisý. Bul, eń aldymen, bizdiń korpo­rasııaǵa úlken mindetter júkteıdi. Ǵasyr basynda, táýelsizdigimizdiń on jyl­dyǵy qarsańynda, eń aldymen aýyl­­dy qol­daý qajettigin aldaǵy damýy­­myz­dyń ba­sym baǵyty sanap, aýyl ekonomı­kasyn kóterý úshin memlekettik retteý­diń jańa­sha baǵyttary belgilengen bola­tyn. Aýyl sharýashylyǵyn memlekettik qol­daýdyń jańa damý ınstı­týt­tarynyń al­ǵashqy qarlyǵashy bolyp 2001 jyly 25 qańtarda «Agrarlyq nesıe korpora­sııasy» jabyq aksıonerlik qoǵamy quryldy, sol ar­qyly aýyl sharýashy­lyǵy taýar óndirýshi­leriniń jeńildetil­gen nesıe resýrstaryna qoljetimdiligin qamtamasyz etýge jańa múmkindikter jasaldy. Nesıe korporasııasy sol jyly naý­ryz aıynyń basynan bastap óz mindetterin atqara bastady, sodan beri on jyl ýaqyt ótti. Osy on jyl ishinde bizdiń korporasııa arqyly aýyl sharýashylyǵy óndirisin nesıeleıtin memlekettik qar­jy resýrstaryn aýyl­ǵa júıeli túrde baǵyttaýǵa jol ashyldy. Respýblıka Úkimeti 2006 jylǵy 7 shildede «Agroónerkásiptik keshendi ma­man­dandy­rylǵan uıymdardyń qatysýy­men qoldaýdyń keıbir máseleleri týra­ly» № 645 qaýly qabyldady. Agroóner­kásiptik keshendi qol­daý­dy jańa satyǵa kótergen bul qaýlyǵa sáıkes alty ma­mandandyrylǵan uıymdar aksıonerlik qoǵam retinde qu­ry­lyp, jyl sońyna qa­raı «Qazagro» ulttyq holdıngine birikti. Sol sát­ten bastap bul aksıonerlik qo­ǵam­­dar­dyń jeke-jeke mindetteri anyq­­taldy, biri AО́K sýbek­tilerin ne­­sıe­leýdiń ınstı­týt­tyq qyzmetterin jasasa, biri lızıngtik baǵ­darlamalarmen ju­mys atqarady. Endi bireýleri astyq saýdasymen aına­lysady, eginshilik pen mal sharýa­shy­lyǵy ónimderin eksport­taýdy uıymdas­ty­­rady, astyq jáne maqta kepili negizinde berilgen mindettemelerdi oryndaıdy, saqtan­dyrý jáne AО́K sýbektilerin aqparattyq-marke­tıng­tik qoldaýmen aı­na­lysady. Qysqa­sy, ár salada memlekettik qoldaý saıa­satymen aınalysatyn belgili bir mekemeler qalyp­tasty. Solardyń ishinde, bizdiń «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ qyzmeti kredıtteý júıesin halyqqa barynsha jaqyn­datyp, nesıe alýdy belgili bir dárejede retteý isine baǵyt­talyndy. «Agrarlyq nesıe korporasııasy» ar­qyly aýyl sharýashylyǵyn qoldaýdyń jańa baǵyttary jasaldy, 2001 jyldan bastap elimizdegi barlyq selolyq aýdandarda kredıttik seriktestikter quryla bastady. Bastapqy jyly alǵashqy 18 kredıttik seriktestik qu­rylyp, korporasııa tarapynan qarjylandy­rylǵan bolsa, 2006 jyly bul kredıttik seriktestikter sany 146 birlikke, al olarǵa memleket tarapynan bólingen qarjy 9,68 mlrd. teńgege jetti, búginde seriktestik­terdiń sany 161 birlikti qurap otyr. Úkimet qaýlysyna sáıkes bizdiń korporasııa bastapqy 7 jyl ishinde kredıttik seriktestikterge, aýyldyq tutyný kooperatıvterine jáne aýyldyq jerdegi kásipkerlik qyz­mettiń aýyl sharýashy­ly­ǵyna jatpaıtyn túrlerimen shuǵyl­danýshylarǵa kredıt berýdi júzege asyrdy. Bularǵa sońǵy jyldary shaǵyn jáne orta bızneske qoldaý kórsetý, kók­temgi egis jáne ónim jınaý jumysta­ryna nesıe berý, asyl tuqymdy mal sharýashy­lyǵyn damytý baǵdarlamalary qosylyp otyr. Korporasııa qurylǵaly bergi on jyl­­dyń negizgi baǵyttary men kórset­kishteri qandaı? Korporasııanyń qarjy­lyq kapıtaly búginde 48,6 mlrd. teńgege jetti, aktıvi – 88,7 mlrd. teńge. О́tken bes jyl ishinde myna kólemde kredıttik resýrstar berildi: 2006 jyly 12,5 mlrd. teńge, 2007 jyly 19,4 mlrd. teńge, 2008 jyly 40,0 mlrd. teńge, 2009 jyly 35,6 mlrd. teńge, 2010 jyly 39,1 mlrd. teńge. Osy jyldar ishinde bıýdjetten ıgerilgen qarjylardyń ósý dınamı­ka­syn kórseter bolsaq, 2006 jyly 8,2 mlrd. teńge, 2007 jyly 9,6 mlrd. teńge, 2008 jyly 10,2 mlrd. teńge, 2009 jyly 2,1 mlrd. teńge, 2010 jyly 24,3 mlrd.teńge boldy. Kredıttik seriktestikterdi nesıeleýge 2006 jyly 5 347,5 mln. teńge, 2007 jyly 6 508,9 mln. teńge, 2008 jyly 6 966,9 mln. teńge, 2009 jyly 1 000,0 mln. teńge, 2010 jyly 5 000,0 mln. teń­ge bólindi, aýyl sharýashylyǵy ónim­derin daıyndaý, saqtaý, óńdeý, satý ınf­ra­qurylymdaryn nesıeleýge 2006 jy­l­y 2 804,8 mln. teńge, 2007 jyly 2 395,3 mln. teńge, 2008 jyly 2 257,5 mln. teńge, 2009 jyly 700,0 mln. teńge, 2010 jyly 1 007,5 mln. teńge bólindi, aýyldyq jerlerdegi kásipkerlik qyzmet­tiń aýyl sharýashylyǵyna jatpaıtyn túrlerine 2007 jyly 700,0 mln. teńge, 2008 jyly 1 001,2 mln. teńge, 2009 jy­ly 366,7 mln. teńge, 2010 jyly 324,1 mln. teńge kredıt berildi. Búgingi tańda kredıttik seriktestikterge qatysýshylardyń sany 6799-ǵa jetti, onyń 82 paıyzy sharýa qojalyq­tary, 10 paıyzy jaýapkershiligi shekteýli seriktestikter, 8 paıyzy ózge uıym­dar. On jyldyń ishinde kredıttik serik­testikterdiń qalyptasýy men odan ári damýyna 74 730,7 mln. teńge qarjy nesıe retinde berildi, onyń 59 188,1 mln. teńgesi sońǵy bes jyldyń úlesine tıedi. Aýyl sharýashylyǵy taýar óndirý­shi­leri men aýyl turǵyndarynyń birlestikterin qarjylaı qoldaý selolyq tu­tyný kooperatıvterin qurý arqyly júzege asyryldy. Bul birlestikter aýyl sharýashylyǵy taýar óndirýshileri men aýyl turǵyndaryn birlesken jaǵ­daıda ónim óndirý, ony saqtaý, qaıta óńdeý, tasymaldaý, satý jáne osy isterdi uıymdastyrýǵa qajet taýarlarmen jáne materıaldyq qundylyqtarmen qam­ta­masyz etý isterimen aınalysa bastady. Osy prınsıpter negizinde 2006-2010 jyldary qurylǵan 138 selolyq tutyný kooperatıvterine korporasııa tarapynan 9,4 mıllıard teńge qarajat bólindi, sonyń esebinen olardyń quramyndaǵy 1636 aýyl sharýashylyǵy taýar óndirý­shileri men 3 472 jeke qosalqy sharýa­shylyqtyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa múmkindik týǵyzyldy deýge negiz bar. 2010 jyly respýblıkalyq bıýdjetten 17 kooperatıvke 1 mıllıard teńge­den astam qarajat bólindi. Bul 17 jobany jekelep aıtar bolsaq, et daıyndaýǵa – 44,9 mıllıon teńgelik 2 joba, etti qaıta óńdeýge – 3,4 mıllıon teńgelik 1 joba, astyq pen júndi qaıta óńdeýge – 75,7 mıllıon teńgege 2 joba, sútti qaıta óńdeýge – 5,0 mıllıon teńgege 1 joba, astyqpen qamtamasyz etýge – 417,7 mıllıon teńgege 2 joba, maqta daıyndaýǵa  460,8 mıllıon teń­gege 9 joba qarjylandyryldy. Korporasııa kópten aınalysyp kele jatqan úshinshi baǵyt – aýyldyq jerdegi kásipkerlik qyzmettiń aýyl sharýashy­ly­ǵyna jatpaıtyn túrlerine kredıt berý bolyp tabylady. Bul sala nesıelendirile bastaǵan 2007 jyldan bergi 4 jyl ishinde korporasııa 131 zaım alý­shynyń 137 jobasyn jalpy somasy 2 458,5 mıllıon teńgege qarjy­lan­dyrdy, onyń 2 392,0 mıllıon teńgesi bıýdjettik qarjylar esebinen berildi. О́tken jylǵy kórsetkishterdi taldap aıtar bolsaq, 324,1 mıllıon teńgege 9 joba myna tómendegi baǵyttar boıynsha qarjy­landyryldy: - jeńil jáne tamaq ónerkásibi ónimderin óndirý – 15,1 mıllıon teńgege 2 joba; - týrızm – 279,4 mıllıon teńgege 2 joba; - aýyldaǵy saýda núkteleri – 11,3 mıllıon teńgege 2 joba; - jol boıyndaǵy servıs – 10,0 mıllıon teńgege 1 joba; - qonaqúı bıznesi – 6,3 mıllıon teńgege 1 joba; - balyq aýlaý – 2,0 mıllıon teńgege 1 joba. Bıýdjetten tys qarjylardy tarta oty­ryp AО́K sýbektilerin kredıtteý baǵdarla­masy boıynsha qaıtarylǵan qarjylardyń esebinen ishki rynokqa oblıgasııalar shyǵarý men ornalastyrý jáne Dresdner Banktiń eki jaqty zaımdaryn iske qosý arqyly 2007-2010 jyldary 27 775,2 mıllıon teńgelik 109 joba qarjylandyryldy. Bularǵa qosa 2009 jyly korporasııa Almaty oblysy ákim­digimen 200,0 mıllıon teńge qarjy tartý úshin kelisim-shartqa otyrdy, so­nyń esebinen 2009 jyly 39,2 mıllıon teńgelik 1 joba, 2010 jyly 64,7 mıllıon teńgelik 3 joba júzege asyryldy. Korporasııa 2009 jyldan bastap birneshe jańa jobalardy júzege asyrýdy bastady, sonyń biri aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerin kóktemgi egis jáne kúzgi ónim jınaýdy uıymdastyrý úshin kredıtteý bolyp tabylady. Bul baǵytta 2009 jyly Ulttyq bankten alynǵan qarjy esebinen 15 481,5 mıllıon teńge bolatyn 98 joba, 2010 jyly respýblı­kalyq bıýdjet qarjysy esebinen 12 941,7 mıllıon teńgelik 34 joba qarjy­landyryldy. 2010 jyly alǵash ret korporasııa aýyl sharýashylyǵy shıkizatyn qaıta óńdeý men tamaq ónimderin óndirý isin kredıtteýdi bastady. Búginge deıin korporasııaǵa 9 779,3 mıllıon teńgelik 12 ótinim kelip tústi, ótken jyl ishinde 5 mıllıard teńgeniń 4 jobasy bıýdjet qarjysy esebinen qarjylandyryldy. Ekinshiden, 2009 jyldan bastap korporasııa Ulttyq qordyń qarjysy esebinen ınvestısııalyq jobalardy nesıeleý baǵdarlamasyn bastady. Ulttyq qordan barlyǵy 62,9 mıllıard teńge qarjy bólindi. 2009-2010 jyldary jalpy somasy 14 363,4 mıllıon teńge bolatyn 32 joba qarjylandyryldy, onyń ishinde: 2009 jyly 6 262,7 mıllıon teńgege 13 joba, 2010 jyly 8 100,7 mıllıon teńgege 19 joba ıgerildi. Korporasııa taǵy bir jańa baǵyt boıynsha 2011 jyldan bastap mal sha­rýa­shylyǵyn ári qaraı damytý, sonymen qatar iri qara mal basyn arttyrý jáne bordaqylaý alańdaryn jas tóldermen qamtamasyz etý úshin jańa bıýdjettik baǵdarlamalardy iske asyrýdy josparlap otyr. Ol baǵdarlamalar orta sharýa fermerlik qojalyqtaryndaǵy mal sha­rýa­shylyǵyn damytýdy kredıtteý men asyl tuqymdy iri qara mal tabynyn (asyl tuqymdy sharýashylyq-reprodýk­torlar) qalyptastyrý men molaıtýdy kredıtteý arqyly júzege asyrylmaq. Orta sharýa qojalyqtaryndaǵy mal sharýashylyǵyn damytý isin kredıtteýge 2011 jylǵa 3 700,0 mln. teńge qarjy josparlandy. Baǵdarlama maqsaty sha­ǵyn jáne orta bıznesti etti mal sharýa­shylyǵyn damytýǵa yntalandyrý, ol úshin sany otyzdan asatyn iri qarany satyp alýdy jáne aınalym qarajatyn toltyrýdy  josparlaıtyn usaq fermerlik (sharýa) qojalyqtaryna kredıt beriledi. Asyl tuqymdy iri qara mal tabynyn qalyptastyrý men molaıtýdy kredıtteý­ge 2011 jylǵa 7 500,0 mln. teńge qar­jy josparlandy, bul baǵdarlamanyń maq­saty mal sharýashylyǵy salasynyń tu­raqty damýyn qamtamasyz etý úshin et baǵytyndaǵy asyl tuqymdy, ónimdiligi joǵary iri qara maldy ósirýdi yntalan­dyrý bolyp tabylady. Osy baǵdarlama boıynsha qarjylandyrý jańa sharýa­shy­lyq-reprodýktorlar jelisin qurýǵa, sondaı-aq buǵan deıin júzege asqan asyl tuqymdy sharýashylyqtardy qaı­ta qurý men jańǵyrtýǵa baǵyttalatyn bolady. Qurylatyn asyl tuqymdy sharýa­shylyq-reprodýktorlar asyl tuqymdy mal basyn fermerlik jáne sharýa qojalyqtaryna ótkizý úshin kóbeıtedi, al jaramsyz mal basy men buqalardyń bir bóligi jańadan qurylyp jatqan bor­daqylaý alańdaryna jáne mal sharýa­shy­lyǵynyń etti baǵytyn damytý boıynsha jumys jasaıtyn sharýashy­lyq­tarǵa jetkiziledi. Korporasııanyń búgingi mindetine ne jatady? Tujyrymdap aıtsaq, ol – korporatıvti basqarýdyń álemdik ozyq tájirıbesine sáıkestik negizinde aýyl­daǵy kásipkerliktiń básekege saı da­mýyn yntalandyratyn qoljetimdi nesıe júıe­sin qalyptastyrýdaǵy memlekettik saıasatty júzege asyrý. Bul úshin bizder  Úkimet basymdyq bergen agroónerkásiptik ke­shenniń ın­dýs­trııalyq-ınno­va­sııa­lyq da­mýyn qam­tamasyz etý baǵytynda ju­mys atqaramyz jáne osy­nyń negizinde elimizdiń ag­rarlyq salasy­nyń báse­kege qabilettiligin art­tyrý, elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qam­tamasyz etý isi­ne óz úle­si­mizdi qosatyn bolamyz. Dáýrenbek QAJAHMETOV,  «Agrarlyq nesıe korporasııasy»  AQ basqarma tóraǵasy.