Kóshi-qon: Kúngeı men kóleńke

Bıyl elimizdiń Táýelsizdigine 20 jyl tolǵaly otyr. Bir qaraǵanda, qas-qaǵymdaı-aq sát bolyp kóringenimen, atqarylǵan ister, tyndyrylǵan jumystar nátıjesimen eseptesek, bul, árıne, az ýaqyt emes. Elimiz atalǵan ýaqyt ishinde orasan zor ıgi isterdi júzege asyrdy. Osyndaı nátıjeli isterdiń biri – álemniń ár qıyryna shashyrap ketken qandastarymyzdy atamekenge jınaǵanymyz. Qazaqstan – Táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńinen bastap kóshi-qon máselesinde syndarly saıasat júrgizip kele jatqan eldiń biri. Sheteldegi baýyrlarymyzdyń óz ota­ny­na oralýynyń alǵashqy kóshi 1991-1992 jyldary bastaldy. Úkimetaralyq ke­lisim-shart negizinde Mońǵolııadaǵy baýyr­lary­myz týǵan elge atbasyn burdy. Osy kezeń­de 65 myńǵa jýyq adam Qazaqstanǵa qonys aýdarypty. Bul kóshi-qon úderisi 1993 jyldan bastap basqasha sıpat alyp, tıisti zańnama aktileri arqyly kvota negizinde retteldi. Úkimet qaýlysymen kvota aıqyn­da­lyp, 1993-1998 jyldar aralyǵynda oralmandarǵa úı bólý, járdem kórsetý jergilikti bıýdjet esebinen ákimderge júk­teldi. Osy kezeńde 32 myń otbasy, ıaǵnı 122900 adam óziniń tarıhı otanyna kóship kelip ornalasty. Keıin, Prezıdenttiń Jar­­lyǵymen 1999 jyldan bastap kvota ta­ǵaıyndalyp, respýblıkalyq bıýdjetten tikeleı aqsha bólinip, oralmandarǵa páter, úı satyp alyp berý júzege asyryldy. Sol kezdegi málimetke súıensek, 1999-2000 jyl­dary 500, 2001-2002 jyldary 2655, 2003 jyly 5000 kvota belgilenipti. Osy jyl­dary 6887 otbasy, ıaǵnı 32421 adam óz sha­ńy­raqtaryna ıe bolǵan. 2004 jyldan bas­tap bul kómekter aqshalaı beriletin bolyp, páter áperý toqtatyldy. 2004 jy­ly kvota 10000 otbasyǵa, 2005-2008 jyl­dary 15000 otbasyǵa beriletin bolyp, bekitilgen eken. Osy merzim ishinde 380 245 jandy quraı­tyn 69400 oralman otbasy­lary aqshalaı járdemaqy alǵan. 2009 jyl­dyń 1 sáýirine deıingi aralyqta 188 248 otbasy, ıaǵnı 737 991 adam elge oralǵan eken. Osy bir sıfrlarǵa qarap otyrsaq, kóńil kónshiterlikteı-aq kórsetkish deýge bolady. Degenmen, kóshi-qon máselesinde kúrmeýi mol, kúrdelengen problemalar da kezdesedi. Máselen, burynǵy Kóshi-qon komıtetiniń burynǵy tóraǵasy Habyl­saıasat Ábishevtiń aıtýynsha, bul salada jem­qorlyq qyl­my­sy etek alyp ketken eken. «Kóshi-qon komıtetine tóraǵa bo­lyp taǵaıyn­dalǵan kúnnen bastap, osy sa­la­daǵy jemqorlyqqa qarsy kúres ja­rııa­ladym, – deıdi Habylsaıasat Ázimbaı­uly. – Arnaıy járdemaqy alý úshin qol­dan qujat jasaý, balanyń sanyn kóbeıtip kórsetý, jalǵan dıplomdardy tirkeý ar­qy­ly kvota alý daǵdyǵa aınalǵan eken. Osyǵan baılanysty qylmystyq top­tar­dyń birnesheýi áshkerelendi. 1997 jyly qa­byl­danǵan zańda qujatty senimhat ar­qyly tapsyrýǵa bolady degen bap bar. Bul shetelde júrgen otandastarymyzǵa jana­shyr­lyqtan jasalǵan shara bolatyn. Osy senimhatty paıdalanyp alaıaqtar, deldaldar Qazaqstannyń qyrýar qarjy­syn qoldy qylǵan. Osyny toqtatý úshin del­dalsyz qujat qabyldaý týraly buı­ryq berdim. Degenmen, bul buıryǵym «zań­ǵa sáıkes kelmegendikten» prokýratýra onyń kúshin toqtat­ty. Qoldanbaly zań­ǵa 2007 jyly ózgeris engizilip, oralman mártebesi 3 jyl boıy saqtalatyny jáne barlyq azamat­tar­ǵa sáı­kes arnaıy járdemaqy kórsetiletini týra­ly bap engizilgen. Osy bapqa sáıkes oralman márte­besin alǵan keıbir aǵaıyn aza­mattyǵyn almaı-aq zeınetaqy, balaǵa beriletin jár­dem­aqy sııaqty, taǵy basqa jeńil­dik­terdi taǵaıyndatyp alyp, bankten esep kartasyn alǵan soń burynǵy eline ketip qalady. Mońǵolııada, Qytaıda, О́zbek­stan­da turyp jatqan, atajurtqa kelgisi kelmeıtin aǵaıyndarǵa osy kómekter zań­syz berilip keldi. Búgingi tańda biz aıtyp júrgen 1 mıllıon qazaqtyń myńdaǵany joq. Olar ótirik qujatpen kirgen «óli jan­dar». Olarǵa biz azamattyq berdik, esep­­ke aldyq. Al mun­daı faktilerdi qa­laı anyq­tadyq, degen su­raýǵa keletin bolsaq, aza­mattyq berý tý­raly jar­lyq shyqqan­nan ke­ıin aza­mattyq alǵan adamdar tól­qujat alý úshin Ishki ister mınıstrliginen 6-for­maly anyqtama alýy kerek. Mine, sol anyq­tamany 2010 jyl­­ǵa deıin 38-40 myń ere­­sek adam al­maǵan. О́mi­r­de joq oral­man­nyń otba­sy­n­daǵy 5 adam­dy qossaq, 6-shy for­maly anyq­ta­ma­ny 200-300 myńdaı adam al­maǵan bolyp shyǵady. Son­daı-aq, Ádilet mınıstr­liginen Qazaqstan azamaty­nyń je­ke kýáligin alýy kerek. Mysaly, 2009 jyly 57 myń eresek adam sol kýá­likti almaǵan. Zeı­net­aqy t­ó­leý barysynda Qazaqs­tanda zeı­netaqy, eńbekaqy ala­tyn­dar týraly túgel málimet bar. Al sol bazada álgi biz anyqtaǵan jalǵan oral­man­dardyń aty-jóni joq. Osy úsh bazany teksere kelgende 300-400 myńdaı adam ómirde joq bolyp shyqty. О́tkende Statıstıka agent­ti­giniń tóraǵasy «300 myń­daı oralman esepke turmaı júr» dep málim­dedi. Olar esepke turmaı júrgen joq, olar múlde joq adamdar...» Habylsaıasat Ázimbaıulynyń aıtyp otyrǵan áńgimesi 2006-2009 jyldary be­leń alǵan oqıǵalar. 2009 jyly Qazaq­stan­nyń azamattyǵyn alǵan eresek adamdardyń tizimin Mońǵolııaǵa jiberip teksertedi. Nátıjesinde solardyń jartysy, ıaǵnı 18 myńdaı adam ol jaqta týmaǵan bolyp shyqty. Mońǵolııada ondaı adamdar ómiri bolmaǵan. Qazaqstanǵa kelgen kez kelgen adam memlekettik shekaradan ótýi tıis. Bul týraly málimet elektrondy bazaǵa túsedi. Mine, sol bazadaǵy málimet boıynsha 2010 jyldyń qańtary men shildesi aralyǵynda «Mońǵolııadan keldik» degen 2 myń adam­nyń 600-i ǵana shekaradan ótipti. Sonda qalǵan 1400 adam qandaı qujat tap­syrýy múmkin? Sol kezderi Qostanaı oblysynyń Kóshi-qon departamentine «Mońǵolııadan keldi» dep qujat tapsyrǵan 97 otbasynyń 94-iniń qujaty óti­rik bolyp shyqty. Mundaı jaǵdaı О́z­bek­stannan kelgen oralmandar qujat­ta­ryn­da da kezdesedi eken. О́mirden ozǵan óz­bek­terdiń nemese quja­tyn joǵalt­qan­dar­dyń tólqujattary oralman bolyp tirkelgen faktiler de anyq­talypty. Jambyl oblystyq Kóshi-qon departamentiniń qyz­met­kerleri uıymdas­qan qylmystyq top qu­ryp, osyndaı jal­ǵan oralmandarǵa qu­jat jasaýmen aına­lysqan. Osy oraıda aıta ketetin bir nárse, О́zbekstannyń, Moń­ǵo­lııanyń týý týraly kýáligin jasaý qor­ǵanysh qabileti nashar bolǵandyqtan ońaı­laý kórinedi. Búkil qoǵamnyń jegi qurtyna aınalǵan jemqor­lyq kóp jaǵdaıda kóshtiń túzelýine kedergi bolyp turǵany shyndyq. Mysaly, QR Bas prokýratýrasynyń ja­qynda ǵana jarııa­laǵan málimetine nazar aýdarsaq, Soltús­tik Qazaqstan oblysynda «Nurly kósh» baǵ­darlamasyna bólingen 137 mıllıon teń­ge áldekimderdiń jeke paıdasyna jum­sal­ǵan. Mańǵystaý obly­syn­da osyndaı 136 mıllıon teńge qoldy bolsa, Shyǵys Qazaq­stan, Ońtústik Qazaq­stan sııaqty birneshe oblystarda salynýy tıis 700 úıdiń qar­jysy jalǵan aqpar jasaý arqyly jelge ushqan. Al Qazaqstanǵa múldem kelmegen nemese buryn járdemaqy alǵan ora­lman­dar­ǵa jalǵan qujatpen zańsyz qarjy tó­leý saldarynan 80 mıllıon teńge talan-tarajǵa túsken. Jalpy, oralman kóshine qatysty kó­leńkeli jaǵdaıattardy tize bersek, jetip ar­tylady. Degenmen, shúkirshilik etetin bir nárse, kesh te bolsa bul saladaǵy sybaı­las­tyq, alaıaqtyq sııaqty qylmystardyń beti ashylyp, áshkerelenýde. Búginde kóshi-qon máselesiniń barlyq fýnksııalary Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstrliginen Ishki ister mınıstrliginiń quzyretine ótkeni ózimizge belgili desek, Ishki ister mınıstrligi Kóshi-qon polısııasy komıtetiniń tóraǵasy, ge­neral-maıor Hıbratýlla Dosqa­lıev búgin­de ózi basqaratyn komıtettiń atqaryp jat­qan jumysy jóninde bylaı dedi: – «Ha­lyq­tyń kóshi-qon salasyndaǵy barlyq fýnk­sııa­lary Ishki ister mı­nıstr­liginiń qu­zy­ryna berilip, osyǵan oraı ót­ken jyldyń qarasha aıynan bastap, Kóshi-qon polı­sııa­sy komıteti qurylyp, kóshi-qon saıasatynyń negizgi baǵyttaryn iske asyrý boıynsha jumys júr­gizip jatyr­myz. Buryn ishki ister organ­dary oralmandarmen jumysty tek olardy Qazaqstan­nyń azamattyǵyna qa­byldaý já­ne tirkeý jumystarymen aına­lys­qan bo­la­tyn. Bú­gingi kúni kóshi-qon salasyna baıla­nysty normatıvtik-quqyq­tyq aktiler men buı­ryqtar qaıtadan Ishki ister mınıstrligimen rettelip, qoldanysqa engizilýde. Atap aıt­qanda, oralman már­te­besin berý, kóship kelý kvotasyna engenderge járdem­aqy men óte­m­aqy taǵaıyn­daý týraly qujat­tar ázirlendi». Hıbratýlla Ermekulynyń aıtýynsha, kóshi-qon taqyrybyna baılanysty baspa­sózde jarııalanyp jatqan kez kelgen maqala, meıli ol syn bolsyn, meıli pikir bolsyn, meıli usynys bolsyn paıdasyn tıgizedi deıdi. Máselen, «Egemen Qazaq­stan­da» jarııalanǵan Sultanáli Balǵa­baevtyń sıkl maqalalarynda kóterilgen máseleler Ishki ister mınıstrliginiń májilisinde keńinen talqylanypty. Ishki ister mınıstri Serik Baımaǵanbetovtiń bastamashylyǵymen Almatyda «Etnos­tyq kóshi-qon: búgingi jaǵdaıy jáne bolashaǵy» degen taqyrypta dóńgelek ús­tel de ótkizilgen eken. Biz joǵaryda kóshi-qon máselesindegi kóleńkeli jáıtterdiń birazyn tilge tıek etken edik. Jalpy, kóshi-qon máselesinde kúrmeýi sheshilmeı jatqan problemalar qazir de jetkilikti. Atalǵan dóńgelek ústelge qatysýshy­lar­dyń qyzý talqysyna túsken de osy jáıtter bolatyn. Kóship kelý kvotasy arqyly syrttan keletin aǵaıyndar shekaradan ótýden tirkeýge otyrý, azamattyqqa qujat tapsyrý, dárigerlik kómek úshin esepke turý, salyq tóleýshiniń nómirin, jeke áleýmettik kod alý sııaqty mindetti sharttardy túgel oryndaýlary kerek. Munyń bári zańǵa sáıkes tez jáne tııanaqty oryndala bermeıdi. О́ıtkeni, keıbir elderdiń tólqujattarynda adam­nyń ulty kórsetilmeıdi, esimderi sol eldiń tilinde jazylady da, qazaqsha nus­qada múldem basqasha bolyp shyǵady. Tipti, ártúrli sebeptermen tólqujat­ta­ryn­da ózge ult ókili bolyp ketken qan­das­tarymyz da az emes. Olardy etnı­ka­lyq qazaq dep tanýdyń joldary qandaı? – Kóshi-qon salasynda tez arada bir júıege túsirip, retteletin máseleler az emes, – deıdi Hıbratýlla Dosqalıev. – Bul rette etnostyq kóshi-qon jumys­tary tek Ishki ister mınıstrliginiń Kóshi-qon polısııasyna ǵana emes, Syrtqy ister mınıstrligi men onyń Konsýldyq qyz­met departamentine, Eńbek jáne ha­lyq­ty áleýmettik qorǵaý, Bilim jáne ǵy­lym, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrlikterine de tikeleı qatysty... Osy oraıda, sońǵy eki jylda oralman kóshiniń sál de bolsa kibirtiktep qal­ǵa­nyn aıta ketkenimiz jón shyǵar. Qoly­myz­ǵa túsken málimetterge súıensek, jyl saıynǵy kvota mólsherin 20 myń otba­sy­ǵa deıin jetkizilý kózdelgenimen, ol 2009 jyly 15534 otbasy, nemese 78 paıyz, 2010 jyly 10 myń otbasy bolyp, 50 paıyz mólsherde ǵana oryndalǵan. Nege? Bul týraly da ártúrli alypqashpa áńgi­me­ler bar. Jýrnalıst Qutmaǵanbet Qonys­baı bul máseledegi óz pikirin bylaı bildiredi: «Menińshe, munyń sebebi tek turǵyn úıdiń, jer teliminiń qymbattyǵynda emes, basty sebebi basqada. Tereńirek úńi­­lip, ańdaı qaraǵan adamǵa atqarýshy bıliktegi tıisti uıymdar muny durys uıymdastyra almaı otyrǵany anyq. Tipti syrttaǵy qazaqtardy kóshirip ákelýge keıbireý­ler­diń oń qabaq tanytpaýy da ábden múmkin. О́ıtkeni, syrttaǵy qaımaǵy bu­zyl­maǵan qalyń qazaq Qazaqstanǵa ora­latyn bolsa, qazirgi kúnde óte ózekti bolyp turǵan til, dil, din, sana men jalpy ulttyq ıdeo­logııalyq máseleler jedelirek sheshiler edi. Sondyqtan da qazir­she bılik sapynda kópshilikti quraıtyn ózge pıǵyldaǵy shekpendiler buǵan peıil ta­ny­tpaýy óz ózinen-aq túsinikti», – deıdi ol. Árıne, Qutmaǵanbet Qonysbaıdyń bul pikiriniń de jany joq dep aıta almaısyń. ...Biz bul maqalamyzda kóshi-qon máselesiniń kúngeı tusyn da, kóleńkeli jaǵyn da kórsetýdi oılaǵanbyz. Ol maqsat tolyq oryndaldy dep te aıta almaımyz. Sebebi, osy bir kúrmeýi kóp kúrdeli másele tóńiregindegi oılardy bir maqala aıasyna syıǵyzý­dyń ózi qıyn ekeni taǵy da ras. Eń bastysy, qoldan kelgenshe osy istegi ketken kemshilikterdi de, jetken jetistikterdi de kórsetýge tyrystyq. Sharafaddın ÁMIR.