Atyraý iskileri básekege tótep bere ala ma?

Aldyńǵy jyly Atyraýda bir rettik iskiler (shprıs) shy­ǵa­ra­tyn zaýyt­tyń tehnologııasyn quras­tyrý bas­talady degendi estigende ta­ńyr­­qa­ǵanymyz ras. О́ıt­keni, ká­si­bin negizinen  munaı-gaz ónerkási­bin­de nemese qurylys salasynda bas­taýǵa táýekeldik tanytatyn ká­sip­ker­ler arasynan buǵan kim tal­pynys ja­saýy múm­kin edi? Bál­kim, bizdiń elmen iskerlik baıla­nysty jandan­dyrýǵa bet bur­ǵan she­­teldik ın­vestor ma eken? Osylaı oıla­ǵa­nymyz da ras. Sóıtsek, Atyraý úshin tańsyqtaý kórinetin medı­sı­­nalyq iski shy­ǵaratyn zaýyt­tyń qu­ry­ly­syn qazaq ji­giti qolǵa alypty. Qy­zyl­qoǵa aýdanynyń orta­lyǵy – Mııaly aýylynan túlep ushqan   Mahmýd Meralıev iski shyǵarý ıdeıasyn bizge jolyq­qan kezde aıtyp bergen. Esh­te­ńe jasyrǵan joq. Az kúndik paıdadan góri el úshin qajetti iske ın­vestısııa salýdy kózdepti. Qol­ǵa alǵan isin orta jolda toq­tat­paı­tyn qazaq kásipkeriniń aıtýyn­sha, zaýyttyń jyldyq qýaty 250 mıl­lıon dana iski shyǵarýǵa negizdelgen. Sura­nys  kóbeıgen saıyn onyń kólemin eki esege deıin art­tyrýǵa bolatyn kórinedi. Ras, tyńǵa túren salǵandaı ja­ńa zaýyttyń úzdiksiz ónim shyǵarý jumysyn jolǵa qoıý ońaı emes. Iski shyǵaratyn zaýyttyń qu­ry­lysyna qomaqty qarjy quıǵan ınvestor – kásipker  Mahmýd Meralıev Koreıa tehnologııasyna toq­tam jasaǵan. Onyń aldynda Ger­manııanyń, Qy­taı­dyń bir rettik iski shy­ǵaratyn tehnologııa­la­ryn zerttegen, baryp kórgen. Zaýytqa ónim óndirý úshin qajetti shıkizattar Koreıa, Belgııa, Reseı elderinen   ákelinedi. Shıkizat al­ǵash­qy satyda arnaıy apparatpen óńdeledi. Sonan soń iski qa­lyby jasalyp, basqa da bó­lik­teri daıyndalady. Zaýytta jumys ja­saı­tyn  mamandar medısınalyq iski óndirýdiń barlyq úderisin qatań baqylaıdy.  Arnaıy jab­dyq­tar ar­qyly shyǵyp jatqan iski qalyp­taryn mamandar mıkroskoppen tekserip, jaram­dy­ly­ǵyna kóz jetkizip baryp  jınaqtaý sehyna jiberedi. Sońynan  3, 5, 10, 20 gramdyq iski­niń barlyq bólshegi quras­tyrylyp, za­lal­syz­dan­dyrý mashınasynda 10 saǵatqa deıin saqtalady. Mamandar ony osylaısha zalalsyzdan­dyrýdan ótkizgennen soń ǵana paıdalanýǵa bolatynyn aıtady. О́nim óndirý úde­risi tolyq avtomattandyrylǵan. – Zaýyttyń barlyq qondyr­ǵy­lary Koreıadan alyndy. So­ny­men birge, bul zaýyttaǵy ónim shyǵarýdyń barlyq úderisteri  ha­­lyqaralyq ISO – 9001 jáne ISO – 14001 standarttaryna sáı­kes at­qa­rylady. Sol sebepten birneshe ma­mandy Koreıaǵa jiberip, arnaıy kýrs­ta oqytyp aldyq. Olar son­daǵy zaýytta ónim óndirý úderisin atqarý, basqarý tásilderi tehnolo­gııa­syn meń­­gerip keldi. Endi osyn­daǵy mama­n­dardy úıretýde, – deıdi zaýyt qu­ryltaıshysy M. Meralıev. Zaýytta Koreıa tehnologtary qazaqstandyq mamandarǵa baǵyt-baǵdar berip, óz tájirıbelerimen bólisken. Solardyń biri Chan Ý Lı qa­zaqstandyq jas­tar­dyń ja­ńa mamandyqty Ko­reıada  jedel meń­gerip, jańa óndiris ornynda tájirıbe jınaqtaýda biliktilik ta­nytqanyn aıtqan edi byl­tyr. Ko­reıa­lyq maman  qazaq jas­tarynyń jańany úırenýge tal­pynysyna já­ne biliktiligine tań­dan­ǵanyn da ja­syrmapty. Zaýyt alǵash ónim shy­ǵara bastaǵanda ju­mysqa 40 adam tartylsa, qazir olardyń qatary 60-tan asypty. Jumysqa alynǵan­dar­dyń barlyǵy jergilikti jastar. Jalaqylary da kóńilge qonymdy. «Sapaly ónim shyǵarý qashan da ońaı emes. Zaýyt jumysshylary min­detterin durys atqarý úshin jaǵ­daı jasaý kerek qoı. Bul jaǵyna erek­she mán beremiz. Ásirese, jal­aqy­ǵa. Máse­len, ınjenerdiń jal­aqy­sy 200 myń teńge, eger aýy­sym­nan keıin jumysqa qalýyna týra kelse, qo­symsha saǵatyna ús­teme qosy­la­dy. Bizde eden jýý­shy­nyń ózi 60 myń teńge alady» deıdi zaýyt quryltaıshysy. Bir saǵatta 60 myń dana, jylyna 250 mıllıon dana ár mólsherdegi iski shyǵaratyn zaýyttyń ekolo­gııa­ǵa zııany joǵyna sendiredi mamandar. Tek ony shyǵarýǵa qajetti shıkizat – polıpropılen ázirge Qa­zaqstanda óndirilmeıdi. Osy ónim­di Atyraý­dan shyǵaratyn jobalar kesheýildep jatyr. Shıkizat  shetten tasy­maldanatynyna qaramas­tan, 0,2 gramm iskitiń ózindik quny 6 teń­ge 6 tıyn turady. Al 10 gram­dyq iski – 10,09 teńge, 20 gramdyǵy  15,10 teńgege baǵa­lan­ǵan.  «Onyń baǵa­lary dárihana­lar­daǵydan 2,5 esege arzan», deıdi kásipker Mahmýd Meralıev. Qazir Atyraýdaǵy zaýytta 30 mıllıon danadaı iski shy­ǵaryl­dy. Bular báse­kege tótep bere ala ma? Qazaq­stan naryǵynda qan­shalyqty su­ranys bar? О́zge elderden sura­nys túse me? Osy saýald­ardy kásipker Mahmýd Meralıevke qoı­ǵan edik. Kásipkerdiń aıtýyn­sha, elimizde dál osyndaı medısınaǵa qajetti bir rettik iskiler shy­ǵarylmaıdy. Al kórshiles  Reseıdegi iski shyǵaratyn 4 zaýyt­tyń ekeýi eski, О́zbekstan men Belarýs elderindegi zaýyttar tehnolo­gııasy da jańa deýge kelmeıdi. Al Atyraýdaǵy zaýyt Koreıanyń jańa tehnologııasymen iski shy­ǵa­rady. Sebebi, Koreıa tehno­lo­gııasymen shyǵaryla­tyn ónim­der básekege tótep bere ala­tyn­daı  sa­pa­lyǵymen erekshelenedi. Bá­seke demekshi, bıyl jyl ba­synan beri Re­seı­diń Samara oblysy da Atyraý ónimderin tu­tyna bas­tady. Bıyl­­ǵy jyl­dyń alǵashqy eki aıynda Samara ob­­ly­syna eki partııa iski jiberilgen. Endi Iran elimen kelisim jasa­l­yp qo­ıylǵan. Bıyl el me­dısınasyn Aty­raý­da shyǵarylǵan ónim­der­men qamtý úshin «Sa­muryq-Qa­zy­na-Farmasııa» AQ 85 mıllıon dana iski sa­typ alýǵa ýaǵda­las­qan. Osy tapsyrysqa oraı 20 mıllıon danadan astamy jiberilgen. Atyraýlyq kásipker tek bir rettik iski shyǵarýmen shek­­telip qal­ǵysy joq. Zaýyt­tyń ónim shy­ǵarý qýatyn keńeı­týdi kóz­degen ol iskilerge qo­sa hı­rýrgııalyq qol­ǵaptar, ıne jáne suıyq dári quıýǵa arnal­ǵan qural­dar  shyǵa­ra­tyn úsh zaýyt­ty qa­tar­ǵa qos­qysy bar. Bul zaýyt­tar­dyń qu­ry­lysyn júr­gizý joba­la­ry da ázirlenip ja­tyr. Kásipker­diń bul oıy ońy­nan iske assa, otan­dyq medı­sı­nanyń ózge el­diń ónim­derine kiriptarlyq­tan qu­tylý joly tabylǵaly tur. Bul – bir. Ekinshiden, medısınaǵa bóline­tin el qar­­jysy ózge eldiń ekono­mı­kasyn kó­terýge ketpeı, Qa­zaq­stan aý­maǵynda qalatyny anyq. Úshin­shiden, taǵy da úsh zaýyt ashylsa, birneshe júz adam turaqty ju­myspen qamty­lady.  Kásipker dál osylaı deıdi. Teginde Atyraýda shyǵaryl­ǵan ónimder ózimiz kýá bolyp júr­gen dárihanalar satyly­myn­daǵy ózge elderden, sonyń ishinde alys­taǵy Germanııadan jetkizilgen medısı­na­lyq iskilerdi, ıaǵnı ımport  al­mas­tyrýǵa  tap­tyr­maı­tyn ónim. Onyń ústine onyń baǵa­sy ımport­tyq ónimderden álde­qaıda arzan, al sapa­sy halyqara­lyq talaptarǵa tolyq­taı sáıkes keledi. Otan­dyq naryq­ta óz or­nyn ıelene bastaǵan Aty­raý ónimderine alys-jaqyn shet elderden de suranys túsýde. Demek, Aty­raý iskileri ishki, syrt­qy naryqta bá­sekege tótep bere ala­dy deýge tolyq negiz bar. Joldasbek ShО́PEǴUL, Atyraý oblysy.