Ańyz ustaz

«Qazaqtyń Qanıpasy» atanyp, áriptesteriniń, shákirt­te­riniń shy­naıy sezimine bólenip júrgen Qa­nıpa Omarǵalıqyzy tý­raly az ja­zylyp, az aıtylyp júrgen joq. Odaq kezinde ol týraly «Narodnoe obrazovanıe» jýrnaly, «Ýchıtelskaıa gazeta» syndy orta­lyq bas­pasóz dúrkirete jazyp jat­ty. Lev Krasnovskıı «Bıtıbaeva sdelala karerý – karerý Ýchıtelıa» («Narodnoe obrazovanıe», 1990 // №5) dep jazsa, S. Sınıskaıa, Pılgýk syn­dy pedagog-jýrnalıster «Biz ondaı muǵalimdi keziktirgen joq­pyz», – dep aǵynan jaryla ma­daq­tady. Otandastarymyzdyń jaz­ǵandary, árıne, bir tóbe. Ol týraly 200-ge tarta maqala, ocherkter, úsh kitap jazylypty, oǵan birneshe en­sıklopedııanyń alǵashqy betteri arnalypty. Degenmen, Qanıpa us­taz­dyń «Jan atty jumbaǵyna» úńile alyp júrmiz be? Onyń adamı bol­mysyna, jan dúnıesine boılaı aldyq pa degen suraqtar kópten beri meni oılandyryp júrgeni ras.Ustaz meniń kóz aldymda, atqaryp jatqan kóp jumystaryna da qatysyp júr­min. Ol týraly jazylǵan kitap­tardy, maqalalardy oqyp shyq­qan­myn, ishteı ózimshe oı qorytqanym jáne bar. Degenmen, Qanıpa us­tazdyń ańyzǵa aınalý sebebi, ony qara­pa­ıym ustazdan bastap, zııaly­lardyń óziniń «pedagogıkadaǵy qu­bylys» dep moıyndaýlary áli de jumbaq kú­ıinde qalyp qoıǵan sııaqty. Endi júrip-júrip kelip, qolyma qalam ustatqan jaıǵa oralaıyn. Osydan biraz buryn Qanıpanyń elimiz ǵana emes, tipti TMD elderi ustazdarynyń tájirıbesinde de joq respýblıkalyq ǵylymı-ádistemelik ataýly zerthanasy ashyldy. Zert­ha­nanyń ashylý saltanatynda qarym­dy ádisker, respýblıkanyń túpkir-túpkirinen jınalǵan ustazdardy bastap ákelgen BBJ KBARI qyz­metkeri, belgili aqyn Jarylqasyn Boranbaıdyń myna bir sózi qatysyp otyrǵan jurttyń sezimin selt etkizgeni shyndyq. «Qanıpanyń zerthanasyna kelip, dárisin tyńdaımyn degender sany bizdi biraz qınaltty ári qýantty. Zerthana nege Shymkentte ashyl­maıdy, sebebi onda Qanıpa joq, Astanada nege ashylmaıdy, onda da Qanıpa joq. Túsingenim, Qanıpaǵa muǵalimder tek tájirıbe almasý úshin, úırený úshin ǵana kelmeıdi, Qa­nıpany bir kórýge de asyǵady eken. Men sony túsindim». Men budan 43 jyl buryn qazir ustaz eńbek etip júrgen Jambyl atyndaǵy oblystyq daryndy bala­lar­ǵa arnalǵan gımnazııa-ınter­na­tyn bitirgen bolatynmyn. Toqsan jyl­dyq mereıtoıyna baılanysty bir sharýamen altyn ordama kelsem, balalar kúzgi demalysqa ketken eken, eshkim joq. Balasyz mektep jetimsirep turady ǵoı, attyń basyn keri bura bastaǵanymda, kezekshi: «Ústide Qa­nıpa apaı bar, mu­ǵa­limdermen ju­mys istep jatyr» – dedi. Joǵary kóterilsem, ol ınteraktıvti taqta­men jumys istep, dáris oqyp tur eken. О́zine tán elgezektikpen ustaz meni tanystyryp jatyr. Demalys jarııalandy, men de ony paıdala­nyp muǵalimdermen suhbattasa kettim. Olar kúzgi de­malysta óz qarajattarymen ustaz dárisin tyńdaý úshin jan-jaqtan kelip jatqandar eken. – Ańyz bolyp ketken ustazben buryn júzdeskenimiz de, birinshi ret kórip otyrǵandarymyz da bar. Eli­mizdiń barlyq oblystarynan jına­lyp, ony ańsap, izdep keldik. Jol­dyń ózine ǵana 4-5 kún júrgen­derimiz bar. Endi, mine, eki kúnnen beri qaraı tańǵy 9-dan keshki 5-ke de­ıin bas almaı jumys istep jatyr­myz. Jumys jospary da aýqymdy, ári bizge óte qajetti máselelerdi qam­typ jasalynǵan. Ǵylym doktor­lary, ǵylym kandıdattary, ǵylym magıstrleri, respýblıkaǵa tanymal jańashyl ustazdar bizge dáris berip, praktıkalyq jumystar júrgizip ja­tyr. Olardyń barlyǵy ustazdyń shákirtteri eken. Tek myna zerthana ishindegi tom-tom bolyp turǵan dú­nıe­lermen az ýaqytta tolyq tanysa almaıtynymyz ǵana ókinishti. Bo­la­shaqta onyń barlyǵynyń elek­tron­dyq júıesi jasalynsa... –  deıdi olar. – Mynaý aqparat, ınternet, kompıýter zamanynda, ınteraktıvti taq­ta turǵanda onyń keregi bar ma? Bul suraq ustazdardy jandandyra tústi. – Oqýshyny da, muǵalimdi de ǵy­lymı-zertteý, izdený jumystaryna óli dúnıeler baýlymaıdy ǵoı. Olar­dyń mynaý tehnologııalyq oqytý za­manyndaǵy ornyn joqqa shyǵaryp otyrǵanymyz joq. Tek suraǵyńyzǵa ǵana jaýap bersek, zerthana muǵa­limderdi ǵy­ly­mı izdeniske, zertteý jumystaryna baýlıdy, mynaý ǵylym zamanynda onyń mańyzy erekshe. Zerthananyń maq­saty – muǵalimderdiń is-áreketin rep­rodýktıvti deńgeıden – shyǵarma­shylyq deńgeıge, ıaǵnı zertteýshi, eks­perımentator muǵalim dárejesine jeteleý. Sondaı-aq, dástúrli oqytý­dan ke­le jatqan synyp-aýdıto­rııa­lardy zerthana-aýdıtorııa dárejesine kóterý negizgi maqsattyń biri. Qanıpa us­tazdyń ataý­ly zerthanasynyń qory ǵajap deýge bo­lady. Aýyz ádebıe­ti­nen búgingi tań­daǵy ádebıetti oqy­týdyń ǵylymı da, tájirıbelik te asa baı qory jınaq­talǵan. Álem áde­bıetin oqytý máse­leleri de nazardan tys qalmaǵan. Eń bastysy, qor bar... Ásirese, oqýshy­lar­dyń óz betimen bilim alýy, bir-birin oqytýyna negizdelgen ár taqy­rypty qamtıtyn baǵ­darshamdary, kómek-nusqaýlary, ǵy­ly­mı izdeniske baýlıtyn oqýshylarǵa arnalǵan oqý­lyq dápterlerin aıta berýge bolady... Júrekjardy pikirler jalǵasyp jatty, onyń bárin termeleı jazýdyń ózine de kóp ýaqyt keter edi. Onyń arhıvine, ol týraly jazylǵan kitap­tarǵa úńilsek, ańyz ustaz týraly aı­tylǵan oı-pikirlerdiń ózin birneshe kitaptarǵa jınaqtaýǵa bolar edi desem, teńizdiń sýy tamshydan degendeı, biz búgin Qanıpa apamyz jaıly orman oılardy irkip berip otyrmyz. Degenmen, alty alashty bylaı qo­ıyp, kezinde Odaqqa da keńinen ta­raǵan Ustazdy áli tanyp boldyq dep aıtý qıyn. Al ony «ańyz-ustaz» degendi bireý moıyndar, bireý moıyn­damas, ol túsinikti jaıt qoı. Uly bale­rına Galına Ýlanova «Sizdi mo­ıyn­damaıtyn, sizdi súımeıtin adam joq shyǵar» degen jýrnalıstke bylaı jaýap qatqan ǵoı: «Eger meni barlyq adam jaqsy kórse, onda men ne eki­júzdimin, ne jaǵympazbyn». Osy sóz­di ańyz ustazǵa da qaratyp aıtýǵa bolady. Kimniń aldynda da bolmasyn kesip týra sóılep tastaýy, tik minezi, qyzýqandylyǵy, ózin qandaı bedel­diniń aldynda da teń ustaýy, kó­ringenge ıilip turmaýy, árıne keıbireýler unata bermeıtin minez. Osy bir shart-shurt minezdiń ar jaǵynda Qa­nıpa ustazdyń rýhanı álemi, jan dú­nıesi, tirshilik ıesine tán qýanysh-muńy jatyr. Árip­testeri jazǵandaı, aýzyn ashsa júregi kórinetin aq kóńili, ashyqtyǵy, balaǵa degen, týǵan tili men ádebıet­ine degen, ultyna degen shetsiz-sheksiz sezimi jatyr. Eń bas­tysy, sırek kezdesetin eńbek­qorlyǵy, jomarttyǵy, meıirimdiligi, tynymsyz izdenisi, úne­mi alǵa umtylýy, kim-kimdi bolma­syn ózine bas ıgizedi. Osy oraıda myna bir jaıtty da aıta ketýdiń artyqtyǵy joq sııaqty. 1990 jyly 16 qańtar kúni Kremldiń Sverdlov zalynda nebári 43 jastaǵy ustaz Odaqta besinshi, elimizde birinshi bolyp, KSRO Memlekettik syılyǵy­nyń Altyn juldyzyn keýdesine taǵa­dy. Sol joly ustazdy KSRO Oqý mınıstri Iаgodın qabyldaıdy. Odaqtyq jýrnalıster, basqa da laýazymdy adam­dar qatysyp otyrady. О́zine tán tik, týra, batyl minezimen: «Men Más­keýde on kún boldym, ádebıetti tereńdetip oqytatyn birneshe mektepterdi araladym. Oqýshyny bylaı qoıyp, muǵalimder uly Abaı men dana Muhtardy bilmeıdi eken. Meniń úlgirimi tómen oqýshylarym Pýshkın, Lermontovty jatqa biledi. Sonda qalaı, máskeýlik mektepter týys­qan halyqtar ádebıetin oqytýdan bosatylǵan ba?» – deıdi ol mınıstrge qasqaıa qarap. Bul oqıǵany «Narodnoe obrazovanıe», «Ýchıtelskaıa gazeta» dúrkirete jazdy. Jýrnalıst L.Krasnovskıı: «Mınıstrge batyly baryp, osylaı tik sóılegen adamdy birinshi ret kórdim, kelgenderdiń qo­lynan qalamy túsip qala jazdady» – deıdi súısinispen ustazǵa. Bul oqıǵa talaı jazyldy, oǵan kóp toqtalmaı-aq qoıaıyq. Qanekeń týraly ańyzdar osyndaı oqıǵalardan keıin dúrkireı jóneldi ǵoı, osy oqıǵa ol týraly ańyzdardyń negizinde shyndyq jat­qanyn eriksiz dáleldemeı me?! 1991 jyldan ustazdyń qazaq áde­bıe­tin álem ádebıetimen baılanys­tyryp oqytatyn eksperımenttik baǵ­darlamasy boıynsha tereńdetip oqytatyn synyptary ashyldy. Eks­perımenttik alań negizinde sol kezdegi Oqý mınıstrliginiń buıry­ǵymen Bitibaevanyń respýblıkalyq ǵy­ly­mı-ádistemelik ataýly mektebi ashy­lady. Ataýly mektep jumysyn ustaz uzaq jyldar boıy aqysyz- pul­syz júrgizedi. Al avtorlyq sy­nyptyń basqa jetistikterin bylaı qoıǵanda, odan 3 ǵylym doktory, 17 ǵylym kandıdaty, birneshe ǵylym magıstri shyqty. Bári de fılologııa jolyn tańdaǵandar. Avtorlyq sy­nyp oqý­shylary oblystyq pán olım­pıa­dalarynda únemi júldeli 1, 2 oryn­dardy alyp keldi. 18 oqýshy res­pýblıkalyq olımpıada júl­de­ger­leri. Ustazdyń ózi respýb­lıka­myz­dyń túpkir-túpkirine baryp, qys, kúz, jaz demeı, únemi issaparda bo­lyp, avtorlyq dáristerin ótkizdi. Áriptesteri onyń darııa bilimine, sheshen tiline, M.Áýezovtiń «Abaı jo­lynyń» kóp jerlerin jatqa aıta­tynyna, kórkem mátindi mánerlep, rólge kire oqýyna, álem pedago­gı­kasyn da, ádebıetin de tereń biletinine qashanda tań qalatyn. «Qazaq­tyń Qanıpasy» atty kitapta bul máseleler keńirek jazylǵan. 100-ge tarta ǵylymı ádistemelik maqala­lar, 32 kitaby (ekeýi oqýlyq) basqa áńgimeniń jelisi. Onyń zerthana­syn­da óziniń qolymen jazylǵan 8 myń­daı dıdaktıkalyq materıldar men kórnekilikter oryn tappaı siresip tur. Bir ózi birneshe zertteý ınstı­tý­tynyń jumysyn atqaryp kele jat­qan Qanıpanyń atyn ańyzǵa aınal­dyrǵan da osy erekshe eńbekqorlyǵy dep túıinder edik. Birtýar ustaz eńbek etip jatqan Jambyl atyndaǵy daryndy bala­lar­ǵa arnalǵan oblystyq gımna­zııa-ınternatqa 90 jyl tolyp otyr. Osy bir ǵasyrǵa jýyq eńbek etip jatqan bilim ordasynan iri qoǵam qaırat­kerleri de, ǵulama ǵa­lymdar da, álemdi aýzyna qarat­qan sport sheberleri de, aqyn-ja­zý­shylar da shyqty. Burynǵy shákirt, búgingi ustaz, tár­bıeshiler qan­shama?! Bir qyzyǵy, eń tamasha úlgi alatyn qasıet búgingi ujym­nyń ishinde óz túlekteriniń bu­ryn­ǵy ustaz, tár­bıeshilerimen ıyq­­tasa eńbek etýi. Tarıhı qara shańy­raq­tyń tek Shyǵys óńirinde ǵana emes, baıtaq elimizdiń bilim berý jú­ıesine qos­qan eńbegin erekshe qo­maqty dep aıtýǵa bolady. Jarııalylyq nury, Táýelsizdik alýymyz altyn ordanyń da jumy­syn zaman talabyna saı, jańasha qurýyna muryndyq boldy. О́ske­men­de qazaq tili muǵalimderiniń jetispeýi Qanıpa ustazdyń avtorlyq sy­nyp­taryn bitirýshilerdi birden pe­dagogıkalyq kolledjge (qazaq tili men ádebıeti bólimi) qabyldaý tý­raly salalyq mınıstrlik usynys ja­sady. Kishkene ınternattan qan­shama tamasha til mamandary shyqty, bárin aıtpaǵanda búginde respýb­lıkaǵa tanymal bolyp otyrǵan shá­kirtteri qanshama?! Aýyl qaradomalaqtary oqyp jat­­qan osy shaǵyn ınternat elimizdi bylaı qoıyp, Odaqtyń bilim berý júıesinde joq Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Bitibaevanyń respýb­lıkalyq ǵylymı-ádistemelik ataýly mektebiniń bazasy boldy. Respýb­lı­kalyq semınarlar, ǵyly­mı-prak­tı­ka­lyq konferensııalar da osy sha­ǵyn mektepte ótip, onyń tynys-tir­shiligin baıtaq elimizge ta­ratyp jatty. Ańyz ustaz eńbeginiń salmaqty bir jaǵy qazaq tili muǵalimderin da­ıyndaý, kadr máselesin sheshýge at salysýy der edik. Endi zerthana ashyp, ásirese jas ustazdardy zertteýshi, izdenýshi, eksperımen­tator deń­geıine kóterý isine ara­lasyp otyr. Ońdasyn ELÝBAI, О́skemen qalasy.