Myńbaıdyń mı taspasy

«О́mir degeniń bir jaryq sáýle eken ǵoı» (Muqaǵalı Maqataev) desek, sol bir jaryq sáýleni sezý jany sergek jandarǵa ǵana tán qasıet bolsa kerek. Bir jaryq sáýleni máńgi sáýlemen shatas­tyryp júrgender de joq emes. Osynyń bárin qarshadaıynan mı taspasynda qor­ǵa­syndaı qorytyp, qaǵylezdikpen ózindik órnegin qalyptastyrǵan, qazir seksenniń seńgirine kelse de ultym, halqym – seniń kádeńe jarap, qadirińdi arttyrsam boldy dep jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı júrgen, mı taspasy tehnıkanyń ózin telmirtip qoıatyn (teledıdarǵa túsirgende) qazaqtyń ulylaryn ulyqtap, ózi bolmasa da sózin, daýys yrǵaǵyn, ataly aqylyn, úlgi ónegesin, shalt qımyl, sharyqtaý sátterin kóz aldyńa ákeletin – bir ózi bir teatr, kórnekti satırık-jazýshy, aqyn, Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qyz­metkeri, halyqaralyq syqaqshylar baıqaýynyń jeńimpazy Myńbaı Rásh edi. «Aı­týshydan tyńdaýshy kúshti bolsyn», dep Abaı aıtqandaı, qazir sol aıtýshy tabylǵanmen sóz qunyn túsinetin, qa­sıetin janyna túıetin, oraıy kelgende órekpimeı kádeli sózge toqtaıtyn quıma qu­laqtar azaıyp bara jatqany ras. Esesine aıtylǵan sózdiń mán-maǵynasyn túsinip, túı­sinbese de dabyrany dańǵazaǵa aınaldyryp, kózge túsip, kórinip qalýǵa qushtar, azdy-kópti kópirte túsip, bir qıyrdan bir qıyrǵa ala qashatyndar barshylyq. Sondaılarǵa ol sabaq alsyn dep óziniń týyndysynan góri Alash arystarynyń úlgisin sahna tórinde tereńnen qozǵap, tebirenip turyp tógip-tógip jibergende adamdy oılandyryp tastaıtyny anyq. Qart­tyq­ty qaıyryp tastap, ol shirkin, jigerlensem yǵyp ketedi dep, ulttyq rýhty uran etken aqyn aǵamyz osydan biraz buryn Astanaǵa kelip, qalyń jurtpen júzdesti. – Astana ásem úılerimen kóz tartqany jón, biraq zııaly qaýym ókilderi aıtyp júr­gen­deı, rýhanı ortalyq ta bolýy kerek. Ultty da, jurtty da óltirmeıtin – rýhanı qundylyq. Halqyń júz jerden kóp bolǵanmen, rýhyń sónse bitkeniń. Men keshegi uly tulǵalardyń bira­zyn kórdim. Jaqyn júrdim. Ol jaǵynan kelgende ózimdi baqytty jandar qataryna qosa­ty­nym bar. Olar keńestik saıasat býyp turǵanda da til, dil, halqym dedi. Qazir bárimiz aýyzdan tastamaı, qýat-mııat tutatyn keremet muralar qaldyrdy. – Tildiń tiregi, dástúrdiń máıegi, ultqa uıytqy bolǵandar da solar emes pe? Aýyl men bıliktiń arasyna altyn kópir bolyp qalamgerler júrdi ǵoı. – O, ne degeniń. Ol da bir dáýren edi. Ondap, júzdep aýylǵa baratynbyz. Jurttyń sózben sýsynyn qandyryp, án-kúımen sa­ra­ıyn ashatynbyz. Jas urpaqpen qaýysha­tyn­byz. Olardyń arasyndaǵy talanttardy qa­tar­ǵa tartatynbyz. Qudaı-aý, gazet-jýr­nal­dyń, kitaptardyń taralymy birneshe júz myń­ǵa jetip, qııandaǵy eldi meken tur­ǵyn­da­rymen pikir alysqanda, olar ózińdi jańyl­dy­ratyn. О́tti, ketti – ol dáýir. Men jasym keldi, jan­taıyp jata bersem bolady degen emespin. Bo­ıymdaǵy barymda halqyma arnaı berýge peıilmin. «Bir ózi – teatr» degen atpen uıym­das­tyrylǵan keshtiń de basta­mashysy ózim. Eshkim Astanaǵa baryp ónerińdi kórset degen joq. Ras, bul qadamymdy Prezıdenttik má­de­nıet ortaly­ǵynyń basshysy, kór­nekti ǵalym Myrzataı Joldasbekov, Má­denıet mınıstri Muhtar Qul-Muhammed, Par­lament Máji­lisiniń depýtaty Ýálıhan Qa­lıjan, ózge de azamattar qýana qoldady. Shaldyń munysy erlikke para-par desti. Men sol kezde olar­dyń esine 97 jasynda Máskeýge baryp jyr tolǵaǵan Jambyl jákemdi sal­dym. Al­la­nyń bergen syıy, qýaty shyǵar, seksenge kel­sem de estigenimdi, kórgenimdi ómiri umyt­qan emespin. Onyń bárin áli kúnge deıin sa­ǵat­tap aıta beremin. О́z óleńderimdi de jatqa oqı­myn. – Mynaýyńyz ekiniń biriniń basyna bermeıtin keremet qasıet qoı. Bul sizdiń balalyq shaqtaǵy mıdyń «tazalyǵynan» shyǵar. – Múmkin. Ol kezdegi balanyń qııaly kókti sharlaıtyn. Búgingideı barǵa telmirmeıtin, ózi izdenetin. Onyń ústine qazaqy qasıet te bólek edi. Buzyla qoımaǵan. Alty jasymda ákem soǵysqa ketti. Sheshem ómirden ozdy. Áke maıdannan oralmady. Meni aǵaıyndarym balalar úıine tapsyrdy. Ol jerdegi taýqymetti keıingi urpaqtyń basyna bermesin. Jazǵy kanıkýlda kolhozǵa baryp shóp shabysyp, egin orýǵa qatysamyz, mal baǵysamyz (Qazir eń­bek maı­danynyń ardagerimin). Osylaısha ómir ózi shıryqtyrdy, pisirdi. Ádebıet pá­niniń muǵa­limi jaqsy adam edi. Kitaby kóp bolatyn. Sol kisiden jyrtpaımyn, búldir­meımin dep latyn árpimen jazylǵan dúnıe­lerdi alyp oqımyn. Tek oqyp qana qoımaı­myn, jattap alamyn. Olardyń qatarynda «Alpamys batyr», «Qo­bylandy batyr», «Qo­zy Kórpesh – Baıan sulý», «Qyz Jibek», Qa­jym Jumalıev pen Ju­ban Moldaǵalıev aýdarǵan qyrǵyzdyń «Manasy» bar. Keıin bul jyrdyń biraz tusynyń qyrǵyzshasyn da jattap alǵan edim. Osy arada mynandaı bir oqıǵa eske túsip tur. 1960 jyly qazirgi Bishkek qala­synda úlken óner jıyny ótti. Qazaq­stan­dyqtardy Ǵabıt Músirepov bastap bardy. Qyr­ǵyz jurty álim­saqtan «Ma­nasty» áspet­teıdi. Jyrdy bala manasshy, jigit manasshy, shal manasshy – birinen-biri asyryp jyrlap jatty. Bizden Mu­qash Baı­batyrov degen halyq aqynyn daıyn­daǵan, biraq ol kisi densaýly­ǵyna baıla­nysty kele almaı qalypty. Bul qalaı boldy dep Ǵabeń (Músirepov) jan-ja­ǵyna qarap keıidi. Sonda oqyǵany kóp, bilimdi azamat Qaınekeı (Jarmaǵanbetov) «Aıtatyn adam bar»,  dep meni kórsetti. Ǵabeń syzdana qarap: «Kó­re­miz...» dedi. Ár jyrshyǵa bes mı­nýt­tan ýa­qyt berilipti, meniń qyzyp ketkenim sonsha ońaı­shy­lyq­pen toqtaı qoımaı, aryndap ketkenimdi baıqaǵan Ǵabeńniń: «Myna Myńbaı qaıtedi-eı!» degen kerbez daýysyn qulaǵym sha­lyp qaldy, jalt qarasam, qalam­ger Qyr­ǵyzdyń ortalyq partııa komıtetiniń hatshysy Razaqov ekeýi rıza kóńilmen bir nár­selerdi aıtyp otyr eken. Qorytyndysynda ıyǵyma aq shapan jaýyp, basyma aq qalpaq kıgizip, «Qazaq eliniń bulbuly Myńbaı Ráshevke qyrǵyz dosta­rynan» dep jazylǵan qomýz syı­lady. Ol qomýz áli kúnge deıin úıimde, qundy zattardyń qatarynda tur. Jas kezińde kóp oqyp mıyńdy damytsań, jattap alsań ol ómir boıy jıǵan qazynadaı oıyńda altyn qor sekildi saq­talatynyna qazir kózim jetip júr. – Sizdiń bolmysyńyzdan ártistik qasıet te aıqyn kórinip turady. Ony qaıdan úırenip júrsiz? – Asqar Toqpanov degen qazaqtyń uly rejısseri bolǵan, sol úıretti. Asyl týǵan Ase­keń bizge, burynǵy QazPI-de, búgingi Abaı atyndaǵy ýnıversıtette mánerlep oqý­dan dáris berdi. Bul 1946 jyl bolatyn. Meniń kýrs­tastarym Nyǵmet Ǵabdýllın, Balamer Saharıev, Aıqyn Nurqatov... kóp edi. Qazir olar­dyń kóbi baqılyq bolyp ketti. Bir joly Asekeń Abaıdyń «Ǵylym tappaı maqtanba» degen óleńin mánerlep oqytqany bar. Zaman­dastarym zýyldatyp jatyr. Aramyzdaǵy erke qyzymyz Shámshııabaný Sátbaeva da oqydy. Asekeńniń qabaǵy ashylmady. Jetim bala tutqysh bolady ǵoı. «Sen oqy, Ráshev!» dedi Asekeń. Asyqpaı, ár sózdi naqtylap, babyna keltirip oqydym. Ustazymnyń qabaǵy ja­dyrady. «Páli, sen munda qańǵyp neǵyp júr­siń, eı, men konservatorııadan teatr kafe­drasyn ashyp, talantty jastardy jınap jatyr­myn ǵoı. Sen bizge kel, naǵyz ártis bolatyn bala eken­siń!» – dep qolqa saldy. Biraq bar­ma­dym. «Taǵy qandaı óleń bilesiń? Qa­symnyń (Amanjolov) óleńderinen habaryń bar ma?» dedi. «Bilemin», dep kúmiljidim. Ol kezde Qasym, Qalıjan Bekhojın, taǵy basqa adýyndy aqyndarǵa qara kúıe jaǵylyp, sa­rýaıymshyl, ult­shyl, feodalshyl degen aıyp taǵylyp júretin, tipti óleńderi de ba­syla bermeıtin. Asekeńniń keremettigi sol, qaımyqpaı: «Qasymnyń óleńin bilesiń be?» deýi meni qanattandyryp jiberdi. «Áı, Myń­baı, Qa­symnyń «Nartáýekelin» bilseń aıtshy, qane?!» dedi. «Nartáýekel, qulash urdym qı­ynǵa, Qaı­rat, shirkin, alyp shyqsa qıyn ba. Bul saparda súrinip te qalarmyn, Sonda dostym meni aıypqa buıyrma...» dep óleńdi oqyp bite bergenimde, Asekeń qyrandaı shańq etip: «Qa­symnyń qadirine jetpegen bul qazaq, kimniń qadirine jetedi deısiń!?», dep sál turdy da ózi Qasymnyń óleńderin birinen soń birin oqyp, «Mine, óleń dep osyny aıt!» dep bárimizge jyr jampozynyń qudiretin tanytyp edi. Keıin kórgen jerde aıaýly Asekem: «Eı, Nartáýekelim, oı, aınalyp keteıin, haliń qalaı?», deıtin. Qara nardaı qaıyspaı ul­tym, jurtym degen ol ómirden ozǵansha meni Myńbaı demeı, «Nartáýekelim» dedi. – Basynan sóz asyrmaıtyn, aıtaryn aıtyp ótken bir adam bolsa, ol – Asekeń edi-aý! – Ras, ádildiktiń qaraýyly boldy Asekeń. Qaraý basqandardy qaǵyp tastaıtyn. Tekti adam, betti adam, taza adam solaı bolady. Teksizge bári bir. Asekeń óziń aıtqandaı, sózdiń atasyn óltirmeı ketti. Ataǵyń dardaı, qy­z­metiń taýdaı demeıtin. Kóńiline jaqpasań, naıza sózben túırep, túte-túteńdi shyǵaratyn. Sheshendigi sheksiz edi. Abaıdy jatqa aıtatyn. Qyńyr-qısyqqa uly aqynnyń óleńderin úlgi etip, maqaldap-máteldep ketkende eshkim qarsy kele almaıtyn. Talaıdy ýly tilmen «tal­dy­ryp» túskenine kýá boldyq qoı. – Basqany aıtpaǵanda, keıde Alash alyptarynyń bir shoǵyry «Kózden ketse kóńilden bolady umyttyń» kúıin keship jatqandaı kórinetini bar. Sizge qalaı? – Kúdigińdi teris deı almaımyn. Árkim óz zamanynyń myqtysy bolyp, aldyńǵy tol­qyndy qaǵys qaldyryp jatsa, bul – ult úshin de, urpaq úshin de qaýipti. Urpaqtar sabaq­tastyǵyn ulttyq dástúrmen ushtastyrǵan lá­zim. Degenmen, tarıh degen «ǵulama» kimniń kim ekenin ózi rettep beredi. – Ataq alyp, orden taǵýǵa qalaı qaraısyz? – Bul óte qıyn suraq. Osy kúni kóp nárseni ataqpen ólsheıtin bolyp aldyq. Muny men ýaqytsha qubylys dep bilemin. Suraǵyńa oraı bir qyzyqty aıta keteıin. Ataqty aqyn Syr­baı Máýlenovke arnalǵan keshke barǵanym bar. Júrgizip otyrǵan adam ǵylym doktory edi. Bir kezde maǵan da sózdiń kezegi tıip, «Mákeńe sóz beremiz», deı bergende menen jasy kishi bir qalamdas inim kirip keldi. Ǵalym: «Oıbaı, Máke, siz tura turyńyz», dep álgi azamatty qolpashtap, sahnaǵa shyǵýyn ótindi. Ol da qup kórip, kıimin sheshpesten tórge umtyldy. Mákeńniń jasy úlken edi demedi. – Sonda adam emes, ataq sóıleıtin bol­ǵany ǵoı. – Shyndyq sol. Ony aıtasyń, nebir alqaly jıyndarǵa, ne toıǵa barǵanda laýazym ıeleri, ataǵy barlar, aıaq astynan shóp basyn syn­dyrmaı baıyp ketkender 80-90-ǵa kelgen qa­rııalardy attap ótip, kósile jóneletinine kýá bolyp júrmiz ǵoı. Osy arada bir dáıekke júginsem deımin. Muqtar Áýezovti salmaǵy úlken jazýshy retinde de, jasynyń úlkendigin de eskerip aldyn Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepovter qıyp ótpeıtin. Inilik izetterin bildirip júretin. Talanty da bar, ataǵy da jetip artylatyn Ǵafý Qa­ıyr­­bekov aqyn Sádý Mashaqovty tórge oz­dyryp, sózdiń aldyn berip, «Biz qartyn qa­dirlegen qazaqpyz!» dep kúndeı kúrkireýshi edi. Sol úlkeniniń aldyn qıyp ótpegen atam qa­zaqtyń úlgisin myna sur zaman jutyp qoısa, syılastyǵymyzdyń sıqy ketpeı qoımas. – Osy arada «Jasy kishi úlkennen uıalmaı júr, Suramsaqtar nápsisin tyıa almaı júr, Sálem – borysh, sóz – qýlyq bol­ǵannan soń, Qandaı jan syrttan sóz bop, sy­nalmaı júr», degen Abaı óleńi oıǵa oralǵanyn qarańyzshy. – Dál tóbesinen tústiń. Abaıdyń: «Jarly emespin, zarlymyn, Ony da oıla tolǵanyp», deýi de osyndaı keıistikterden týǵan bolý kerek. Aqyn-jazýshy qashanda halyq jaǵynda. Iá, bıliktiń de tilek-talabynan shet qalmaı­myz. Jasyratyn nesi bar – KSRO-ny áspet­tedik. О́leń jyrymyzdy ólsheýsiz arnadyq. Aıtqanyn eki etpeı oryndadyq. Biraq táýel­sizdik tusynda da Abaıdyń ósıetin oryndaýǵa kelgende arqasyna yńyrshaq batqan ógizdeı qaıqańdaıtynymyz bar. Soǵan qaraǵanda, biz Abaıdy tolyq túsine almaı kele jatqan­daı­myz. Túsinsek, boıymyzdaǵy jaman ádet­ten arylsaq kerek edi. Buryn bárin Máskeýge japtyq. Endigi kemshiligimiz óz moınymyzda qalady. Sony eskereıik, aǵaıyndar! – Dombyra tartasyz ǵoı? – Kishkentaı kezimnen qara dombyra serik bolyp keledi. Qara aǵashtan jasatqan kishkentaı qara dombyram bar. Qaıda barsam da ja­nymnan tastamaımyn. Ishegi – mysyqtyń ishegi. Odan ún keremet shyǵady. Qurmanbaı degen shal qartaıǵan mysyq ólgen soń ishegin keptirip, dombyraǵa ishek etip taǵatyn. Burynǵy zamannan qalǵan deıtin ol. Dombyranyń jy­laı­tyny, zarlaıtyny sodan deıtin. Álgi qara dom­byrany 1946 jyly Ahmet Jubanov Romanenko degen sheberge jasattyryp berip edi. Boıtumardaı kóremin, ólsem kórge birge qo­ıyńdar dep júrmin. Talantty kúıshi inim Seken Turysbekov qolqa salǵan edi, bermedim. Úıge qonaqqa kelgende Nurǵısa Tilendıev te surady. Qalaǵanyńdy al dedi. Kelispedim. Qazir úıimde bes dombyra, joǵaryda aıtqan­daı, qyrǵyzdar bergen qomýz saqtaýly. – Siz sóz arasynda 1943 jylǵy aqyndar aıtysyn kórdim degen edińiz... – Ákem maıdanda júrip Almatyda turatyn Dúısenjan degen aǵaıynymyzǵa hat jazyp, «Menen bir tuıaq qalyp edi, taýyp al», depti. Ol kisi meni Almatyǵa aldyrdy. Men Alma­tyǵa kelgende aqyndar aıtysy ótkeli jat­qanyn Dúısenjan aǵa aıtty. Baryp kórsem dedim. Meselimdi qaıtarmady, apardy. Ol aǵamyz da kóp keshikpeı maıdanǵa ketip, qaıta oralmady. Sol jerde men qazaq ádebıetiniń alyptary Muhtar Áýezovti, Sábıt Muqanovty, Ǵabıt Músirepovti, ánshi Kúlásh Baıseıi­to­vany, ózge de myqtylardy alǵash ret kórdim. Sah­na tórine jyr alyby Jambyl shyǵyp: «Alataýdan, Arqadan, Aqyndarym kelipsiń. Tilderińnen bal tamǵan, Jaqyndarym kelipsiń, Ertis, Edil, Ile, Syr, Bas qosqaly kelipsiń, Júrgen jeriń dýman jyr, Sender elge kórik­siń. Sharshy topta tógilgen, Sózderińdi sa­ǵyndym!»,  dep jyr nóserin tókti. Jurt keremet qol soqty. Bul maǵan jaýǵa atylǵan oqtaı, kórsetken sesteı kórindi. Halyqtyń rýhyn bir serpiltti. Teatrda tyńdaǵan aıtysker aqyn­dardyń maqamyn, óleńin úıge kelgende dom­byraǵa qosyp, qaıtalap aıtqanda Dúı­senjan aǵa tań qalatyn. «Munyń bárin qalaı jattap aldyń?», deıtin. Sol úrdis ómir boıy jal­ǵasyp keledi. Aqyndar aıtysy úsh kúnge sozyldy. Nartaı, Nurlybek, Qalqa, Shashýbaı, Kenen – nesin aıtasyń óren júırikter sóz sa­ıysyn quryp, birin-biri ala almaı, batyr­lar­sha tireskeni áli kúnge deıin kóz aldymda, únderi qulaǵymnyń túbinde tur. Bular týma talanttar ǵoı, sózge toqtaıtyn. Qysqa-nusqa jaýaptasyp aıtatyn. Saǵyzdaı sozyp, maltadaı ezip otyrmaıtyn. Bir mysal keltireıin, Nartaı men Nurlybek aıtysatyn boldy. Biriniń qolynda – dombyra, ekinshisiniń qo­lynda – syrnaı. Meniń búıregim Nurlybekke burady. Bul jershildikti qoısańshy. Ol da, men de Semeıdenbiz ǵoı. Onyń ústine Nurekeńdi Muhtar Áýezov kelistirip maqtady. Nurlybek aıqaı­men bastasa, Nartaı syrnaımen sy­zyl­typ, óz maqamynan aýytqymady. Bir tusta Nurlybek: «Kekesin kúlkimenen kú­limdeısiń, Beınebir meniń, Nartaı, pirimdeısiń, Soza tar­typ syr­naıdy jónelgende, Syrǵaqtaǵan sy­naptaı bilin­beısiń. Maqtaısyń Syr boıynda kúri­shińdi, Beınebir óziń jaldap ekkendeı-aq, Aı­tasyń ylǵıda sen kirisińdi, Biraq ta aıtpaı qoıdyń, aqyn Nartaı, Kemshilik pen qaptaǵan shyǵysyńdy. Aıtpadyń jyrtyǵyń men qýy­syńdy, Nartaıym, qoıshy endi dalbasańdy, Kezekpen meniń sózim jalǵasady, Kórmester túıeni de kórmes degen, Álemge aty máshhur bolyp ketken, Semeıde ataǵy shyqqan et kombınat, Kánservi, shujyǵy men kálbasadan», – dedi. Kolbasa degen sóz Nurlybekti jeńiliske ushyratty. Nartaı onyń osy sózin ilip alyp: «Nurlybek, sen de qoıshy dalbasańdy, Meniń de aıtar sózim jalǵasady, Dońyzdyń maıy ishinde órip júrgen, Tekke berseń jemeımin kálbasańdy. Aıtys dep kimder seni qystap otyr, Qo­qaı­ǵan kálbasańdy maqtaı berseń, Qos qoldap, kálbasańdy usta da otyr», dedi... Nurlybek jeńilgenin moıyndap, iltıpat jasap ornynan tu­ryp ketti. Mine, tekti aqyndar osyndaı bolǵan. Qazir de aıtys bar. Bir kezderi dúrildep shyqty, endi saıabyrsyp qalǵandaı ma, qalaı? Men ózim syılaıtyn bes-alty jaqsy aqyn top jaryp júr. Kóbisi sóz narqyna mán bere bermeıdi. Uıqas qýady, jattaǵanyn aıtady, aıtys aqynynyń ár sózi mirdiń oǵyndaı bolýy tıis. Ol úshin talant kerek, Qudaı saǵan aqyndyqty syılaýy tıis. Joǵaryda aıtqan aıtys alyp­tarynyń ár sózi bir dildaǵa tatıdy. – Siz Sábıt Muqanovtyń ózin synaǵan kórinesiz, sony esińizge túsire alasyz ba? – Nege túsirmeımin, ondaı jaǵdaı bolǵan. Ol zamanda ádebıetti ardyń isi deıtinbiz. Áli esimde, Syrbaı Máýlenovtiń «Juldyz» jýr­na­lyna bas redaktor bolyp kelgen kez edi. Bir kúni meni shaqyryp alyp, «Áı, sen óziń sa­tırıksiń, «Ara» jýrnalynda istegensiń, syn jazýǵa tóselip al­ǵansyń. Qalamgerlerdiń oqyr­man kóńilinen shyq­paı jatqan jınaqtary týraly óleńmen astarlap syn aıtsańshy. О́leń­ge qaraı sýretterin salyp shyǵaralyq. Anaý Ortalyq komıtet degen sha­qyryp alyp, syn joq, bolsa da az dep qysyp jatyr», dedi. «Onda, Syraǵa, men Sábeńnen bas­taǵym kelip tur», dedim. «Sábıt bolmaq tú­gil, Muhańnan bas­tasań da jaz!», dedi Syrbaı. «Jazǵa­nym­dy buzbaı shyǵarasyz ba?» deımin. «Basym ketse de basamyn!», dedi ol. Sodan Sábeńnen bastap taǵy basqa bir top aqyn týraly óleńdetip, syn jazyp ákeldim. Sábeń sol jyldary eki ret Eńbek Eri ataǵyn alǵan Nurmolda týraly «Aldabergenov týraly ańyz» degen poema jazyp shyǵarǵan edi. Kórkemdigi kóńilge qonbady. Onyń ústine uly qalamgerdiń «Sulýshash», «Botagóz», «Móldir mahabbat», ózge de aıtýly týyndy­la­ryna qanyqpyz. Al myna poema bizdi ekiudaı oıǵa qaldyrdy. Sol shyǵarma týraly men my­nandaı tórt jol óleń jazdym: «Qala­myn kún kózine shynyqtyryp, Sábeń otyr denesin tynyq­tyryp. Mynaýyńyz dastan ba, ocherk pe? Qıyn boldy aıyrý uǵyp, bilip», dep túıindedim. – Qaı qalamger synyńyzdy durys qabyldady? – Ulynyń aty uly ǵoı. Sábeń birden qup alypty. Bir kúni Jazýshylar odaǵyna kele jatyr eken, «Apyr-aı, ne der eken!», dep taı­saqtap turmyn. Qolda taıaq, basta bórik. «Áı, seniń synyńdy oqydym, eı, jaraısyń óziń. Aǵańdy jaqsylap turyp synapsyń. Syndy óris­tete ber. Táıt demese, adam esirip ketedi ǵoı!» – dep jatyr. Mine, arystar qandaı! Men As­tanada ótken keshte Muhtar Áýezov syndy ǵulamany, «Men senderdiń ógizderińmin, sender arta berińder, men tarta beremin», dep aǵynan jarylatyn aqedil Sábeńdi, mýzykanyń bilgiri, Qurmanǵazyny máńgige tiriltken Ahmet Jubanovty, ár sózi som altyn, minezge baı Ǵabıt Músirepovti, qazaqtyń dalasyndaı darhan Serke Qojamqulovty, júzdegen teatr tar­landaryn daıyndaǵan uly ustaz Asqar Toq­panovty, bitim bolmysy bólek, úni ór Syrbaı Máýlenovti sahna tórinen «sóı­lettim». Ja­zýshylar odaǵynyń sezinde Muqań drama týraly baıandama jasady. Sol sóz áli kúnge deıin meniń janymda jańǵyryp turady. Elor­dadaǵy keshte sony jurtshylyqtyń esine sal­dym. «Páli, búgin mynaý Abaı atyndaǵy teatrda ıne shanshyr jer joq. Taıly taıaǵymen kelip otyr jurt. Dramatýrgııamyz bar ǵoı, óren júırik poezııamyz bar ǵoı. О́zderińiz bi­le­sizder, maıda qońyr Ǵalı, aǵyny qatty Ábdilda, syrly-muńdy Qasym, qyrǵı tildi Asqar, óz aldyna bólek Syrbaı, izdengish te tapqysh Hamıt... poezııamyzdyń óren júı­rik­teri. Al osy poezııa janrymen qatar úzeńgi qaǵystyrýǵa jarap qalǵan dramatýrgııa bar. Dramatýrgııaǵa kelgende bar ǵoı, eń aldymen alabóten bólip alatyn bir adam bar. Ol Ǵabıt Mahmutuly Músirepov. О́ńgeni bylaı qoı­ǵan­da, epos, aýyz ádebıeti úlgisinde, ǵashyq­tyq jyrlary negizinde jazylǵan «Aqan seri – Aqtoqtynyń», «Qozy Kórpesh-Baıan sulý­dyń», «Qyz Jibektiń» ózi nege turady», dep maqtaı kelip: «Páli, Ǵabıt, sen meniń maqta­ǵanyma dańdaısyma. Amangeldige shamań keldi dep aıta almaımyn. Ult-azattyq kóterili­si­niń kó­semin kóreıik dep taıly-taıaǵymyz­ben drama teatryna kelgende kimdi kórdik. Aǵash atqa mingen aǵash batyrdy kórdik... Qaınaýy jetpegen shıki shyǵarmaǵa tap bol­dyq», dedi. Al Ǵabıden Mustafın Sábeń­niń kólem qýyp ketetinin, kitaptarynyń kirpish sekildi bola­ty­nyn aıtty. Kórdińiz be, ulylar birin-biri qalaı synaıdy. Biraq olar az-kem daýlas­qanmen, kórmesteı bolyp jaýlas­paı­tyn, qaı­ta birin-biri kótermelep júretin. Ǵabıt Músirepovtiń Muhtar Áýezovti «Bizdiń uly jazýshymyz» deýi soǵan dálel. – Siz «Ara» jýrnalynda biraz jyl qyz­met atqarǵansyz. Sol kezde «Aranyń» sy­nyna jurt, bıliktegiler qalaı qa­raı­tyn edi. – Ol bir baqytty kúnderim edi. Syndy halyq ta, bılik te qatty eskeretin. «Aranyń» redaktory Ǵabıt Músirepov syndy qazaq ádebıetiniń klassıgi bolǵan tustaǵy synnyń azýy alty qarys boldy. Alysqandy alyp jyq­ty, julysqandy julyp túsirdi. Bul Ǵa­beńniń arqasy edi. Ol kisiniń bedeli Ortalyq komıtet hatshylarynan kem bolmady. Gazet-jýrnaldyń bet-bedeli redaktordyń aby­ro­ıyna, qalam-qarymyna tikeleı táýeldi. Uly Ǵabeń bir tilshiniń telpegin qısaıtpady, murtyna «balta» siltetpedi. Qoldan kel­gen­niń bárin jasady. Bılikke jalpaqtaý, jaqsy kóriný degen bizde bolǵan emes. Mynandaı bir qyzyq oqıǵany aıtaıyn, Ǵabeń sol kezdegi Densaýlyq saqtaý mınıstri Qarynbaev tý­raly feleton jazýdy tapsyrdy. «Aranyń» tilshilerine qaıda barsa da jol ashyq, faktilerdi jınap alyp, «Densaýlyqty saqtamaý mınıstri» degen feletondy jarq etkizdim. – Siz jazǵan feleton olardy masa bolyp shaǵatyn ba edi? – Shaqqanyń ne, murttaı ushyratyn. Me­niń feletonym az bolǵandaı, «Qaryn­baev­tyń qara shybyny» dep Asqar Toqmaǵambetov syn jazdy. Men myna bir nárseni basa aıt­qym keledi, ol kezdegi feletondar ájýa emes, shyryldaǵan shyndyqqa qurylatyn. Taqyryp kózge uryp tursyn dep atyn oınatyp, aıqaı­latyp qoıatynbyz. Sondyqtan da bolar, bizdiń jazǵandarymyz kimdi de bolsa jalpasynan túsiretin. Ol kezde maqalanyń ishinde ıneniń ja­sýyndaı aqıqat aıtylsa, jaýapsyz qalmaı­tyn. Sodan da bolar, sol tustaǵy jýr­na­lıs­terdiń bedeli bıik, abyroıy joǵary boldy. Bir jo­ly Ǵabeń Qazaq KSR-nyń josparlaý komı­te­tiniń tóraǵasy Brachenkonyń óreskel qylyq­taryn jazýdy tapsyrdy. Ol Lenıngradtan kelgen adam bolatyn. О́zimen birge onshaqty qyzmetkerdi súırep júripti. Olar memleket­tiń jumysyn bylaı qoıyp, ózderi Máskeý men Lenıngradtaǵy úılerine barý úshin syl­taýratyp issaparǵa shyǵa beretin kórinedi. Birinshi feletonymnyń aty «1000 kúnnen asyp ketken komandırovka» dep atal­dy. Odan keıingi dáıekterdi jınastyra kelip, olardyń Máskeýdegi otbasylaryna memleket aqshasyn shy­ǵyndap barǵany jaıly «1001 tún» hıkaıa­syn eske salyp, «1002 tún» degen feleton jazdym. Ne kerek, sońynda tóraǵa kelgen izimen ketip, ornyna qazaqtyń ardaqty ul­dary­nyń biri, tóraǵanyń oryn­basary bo­lyp júrgen Ilııas Omarov otyrdy. Taǵy bir my­sal aıtaıyn, «Qazaqfılmge» bastyq bo­lyp Pıastolov degen keledi de, onda istep júr­gen kóne­kózderdi qyrǵı tıgendeı jumystan shyǵara bastaıdy. Olardyń qa­tarynda aı­týly jazý­shy Ilııas Esenberlın de bar eken. Ol kisi Ǵabeńe kelip, «Mynanyń qýǵyny qazaqty eseń­giretip barady. Ne isteýge bo­lady?», deıdi. Ǵabeń ol týraly feleton jazýdy taǵy maǵan tapsyrdy. Barsam, álgi sabaz «ıdı, shenok» degeni. Artymda Ǵabeńdeı alyp Alataý tirep turǵanda neden qorqamyn: «Men kúshik bolsam, sen tóbetsiń!», dep shy­ǵyp kettim de, materıaldardy tolyq jı­nastyryp alyp «Qa­rańǵyda qyz oınaq, kúndiz emes, túngi oınaq» degen feletondy jarq etkizdim. Onda álgi sabazdyń qyzǵa qyryn­daıtyn tustary aı­tylǵan edi. Pıastolov kóp keshikpeı qyzmet­ten ketti. Ol kezde ult, rý degendi bilmeımiz. Tek qoǵamǵa qyzmet etý birinshi kezekte turatyn. – Shyǵarmashylyǵyńyz týraly ne aıta alasyz? – Men osy suraqqa jaýap bererdiń al­dynda mynany aıta ketsem deımin. Joǵaryda syn týraly azdy-kópti áńgime qozǵadym. Qa­zir ondaı syn ádebıet úshin emes, jeke adam­­dardyń bir-birinen ósh alýy, kek qaıtarýy nemese bardy joq dep kórsetýge beıim turatyn pı­ǵylyna bet burǵan sekildi. Bul ultty oz­dyratyn emes, tozdyratyn qylyq. Qazir táýel­siz elmiz, osyny paıdalana almasaq, ju­dyryqtaı jumylmasaq, úlkenimiz úlkendeı, kishimiz kishideı bolmasaq, búgingi, erteńgi ur­paqqa aýyr tıedi, zııan ja­saıtyn bolamyz. Burynǵy kiná men kúnániń bárin Máskeýge jaýyp, abyroıymyzdy arashalap aldyq. Endi on­daı jymysqy jat qylyq jasasaq, ol ózi­mizdiń basymyzǵa taıaq bolyp tıeri sózsiz. Endi suraqqa kóshetin bolsam, men osyǵan deıin 42 kitap shyǵardym. Solardyń ishinen iriktep, úsh tomyn ǵana oqyrmanǵa usynyp otyrmyn. Mundaı úlgini Ǵabeń de kórsetken edi. Birinshi tom – satıralyq shyǵarmalardan, ekinshi tom – dastandar, uly adamdar jaıly jazbalardan, úshinshi tom – óleńderden turady. О́mir bolyp jatsa, taǵy da jazarmyz, aıtarmyz. Qazirshe osy jetkilikti dep bilemin. – Áńgimeńizge rahmet! Áńgimelesken Súleımen MÁMET.