Sapaly tamaq – densaýlyq kepili

15 naýryz – Halyqaralyq tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý kúni Tabıǵı aqýyz tekti tamaq ónim­derimen halyqty qam­ta­ma­syz etý aıryqsha mańyzdy min­detterdiń biri. Ásirese, tórt tú­lik maldan aly­natyn et, sút ónim­­deri qazaq hal­qynyń ejelden kúndelikti tutynatyn ult­tyq taǵamdarynyń quramdas bóligi bolyp keldi. Sol se­bepti biz­diń halyq erte zamannan jyl­dyń ár mezgilinde mal­dyń ba­ǵym-kúti­mi­ne erekshe mán berip, tuqym­dyq erekshelikterin es­kere oty­ryp suryptaý, jyldyń tórt mez­gilinde jaıylym ja­ńar­tý arqyly tórt túliktiń deni­niń saý, qońynyń jaqsy bolýyn qam­­tamasyz etýmen birge, azyq úshin soıylatyn maldy iriktep daıyn­daý, saqtaý, as mázirin ázir­leý sııaq­ty tehnologııalyq úr­dis­ter­diń ádis-tásilderin qalyp­tas­ty­ryp, urpaqtan-urpaqqa jal­­ǵas­tyryp keldi. Ata-babalarymyz tórt túlik maldy erekshe qasterlep, ıesi­niń óz malyna degen qamqor­ly­ǵynyń joǵary deńgeıde bolýyn dárip­tep, malmen kúndelikti qa­rym-qa­tynastyń izgilikti qaǵı­da­laryn ustaný dástúrin urpaq­tyń boıyna sińirýdi maqsat tut­qan. Mysaly, maldy uryp-soǵý, ásirese, soıar aldynda qınaý, qa­ty­gezdik jasaýdan mal aǵzasynda paıda bolatyn túrshigý, shoshy­ný­dyń áserinen mal­dyń eti men sútiniń quramyna óz­gerister enip, bıologııalyq qun­dy­­ly­ǵy men sa­pa­lyq qasıeti tó­men­deı­tindigin qazirgi ǵylym dá­lel­­deý­de. Osy­laı­sha bizdiń ata-ba­ba­­lary­myz tirshilik arqaýy bol­ǵan tórt túlik maldyń qadir-qa­sıetin qas­ter­leı otyryp, onyń baǵym-kúti­mine erekshe mán berý arqyly et, sút ónimderiniń qorek, qýat­ty­ly­ǵyn tolyqtaı paıdalana bildi. Sonyń arqasynda táni saý, jany taza, aq peıildi halyqty osy­naý ulan-baıtaq ólkeniń zań­dy mura­geri etip qaldyryp ketti. Adam aǵzasynyń qalypty da­mýynda, deniniń saý, sanasynyń ser­gek bolýynda tabıǵı da taza ta­maq ónimderiniń róli asa jo­ǵa­ry bolatyndyǵy belgili. Alaıda, qazirgi zamanda ártúrli tehnogendik áserlerden, qorshaǵan or­ta­­nyń lastanýy saldarynan álem­de mal­­dyń qaýipti juqpaly aýrý­lary paıda bolýymen qatar, adam aǵzasy úshin asa qaýipti hımııalyq zııan­dy elementter (mys, qorǵa­syn, synap, myrysh qatarly ýly metaldar, radıonýklıdter, pes­tısıdter men antıbıotıkter t.b.) maldyń jaıylymy men jem-shóp, ósimdik arqyly malǵa berilip, mal ónimderi arqyly adam aǵza­sy­na enip, árqıly aýrý­lar­dyń týyn­daýy­na sebepker bolýda. Sondaı-aq qazirgi kezeńdegi ón­­diristik tehnologııanyń damýy ná­tı­jesinde azyq-túlik taǵam­daryn dám­dendirý, saqtalý merzimin uzar­tý maq­satymen túrli taǵamdyq qos­pa­lardy paıdalaný da azyq-tú­lik ónim­deriniń tabıǵı quramyna aı­tar­lyqtaı ózgerister keltirýde. Keı­bir óndiris oryndary ónim kó­lemin ul­ǵaıtý úshin de taǵamdyq qos­palardy paıdalanýdyń túrli teh­nologııalyq ádis-tásilderin qol­danýda. Mysaly, shujyq óndirý kezinde sapasy tómen shıkizat qal­dyq­tary men maldyń ishki aǵza­la­ryn paıdalana otyryp ónimniń ózin­dik qunyn azaıtyp, óndiris kó­le­min ulǵaıtý is áreketin búrke­me­leý úshin de ártúrli dámdeý­shi, ár­leýshi qospalardy qoldana­ty­ny bel­gili. Búginde álemniń damyǵan kóptegen elderinde azyq-túlikke, so­nyń ishinde, et ónimderine ja­sandy qospalardy paıdalaný táji­rı­besi keńinen óris alýda. Et ónimderinen adam aǵzasy asa qajetti tabıǵı aqýyz, túrli mı­­ne­raldy zattar men dárý­men­der ala­tyn­dyqtan basqa taǵam túr­lerine qaraǵanda bıologııalyq qundylyǵy óte zor etke halyq­tyń suranysy da árqashan joǵary bolyp keldi. Álem elderinde et ónimderin óndirý kóle­min ulǵaıtý úrdisi tek tabıǵı shıkizat kózderi esebinen ǵana júzege asy­rylyp otyrǵan joq. Ásirese, soń­ǵy kezderi et óńdeý kásip­oryn­dary óz múddelerin tutynýshy múd­de­si­nen joǵary qoıyp, ónim kóle­min art­tyrý úshin taǵamdyq qundy­ly­ǵy tómen qosymsha ónimder (ók­pe, baýyr, ishek, qaryn t.b.) men ár­túrli qospalardy keńinen paıdalanýda. Mundaı qospalar tamaq ónim­deriniń bıologııalyq qundy­l­y­ǵyn tómendetedi. Sebebi, ónim quramyn­da tolyqqundy aqýyz mólsheri jetkilikti bola almaıdy. Al kúndelikti ómirde qara­pa­ıym tutynýshy et ónimderin sa­typ alarda tek sezim músheleriniń kómegimen syrtqy túr-túsi, ıisi, konsıstensııasy sııaqty kórset­kish­terine baǵa berý, orama syr­tyn­daǵy aqparatpen tanysý ar­qyly ǵana, sol ónimdi satyp alý nemese almaý týraly sheshim ja­saıdy. Iаǵnı adamdardyń ettiń hı­­mııalyq jáne mıkro­bıolo­gııa­lyq kórsetkishterin anyqtaıtyn múmkindigi joq. О́nim quramyn­daǵy zııandy zattardy anyqtaý tek zerthanalyq tásil arqyly jú­zege asyrylady. Al ónimniń syrt­qy oramasyna jazylatyn tutyný­shyǵa arnalǵan aqparattar sol ónim týraly shynaıy málimetterdi to­lyq qamtı bermeıdi. Tipti keıbir kásiporyndar men fırmalar­dyń ónimge qosylǵan bógde qos­pa­lar­dy jasyryp, jalǵan aqparat berý oqı­ǵalary da kezdesedi. Mun­daı jaǵ­daı­lar adamdardyń den­saý­ly­ǵy­na zııan keltirip, tipti ómir­leri­ne qaýip tóndirýi de múm­kin. Son­dyq­tan mem­leket pen tu­ty­nýshy qaýym ta­rapynan azyq-túlik ónim­deri­niń qaýipsizdigin ba­qylaý, qa­da­ǵalaý is sharalaryn jo­ǵary deń­geıge kó­te­rip, jetildirý­diń mańyzy zor. Sońǵy jyldary bizdiń elde tamaq ónimderiniń qaýipsizdigi jó­ni­nen birqatar tehnıkalyq reglamentter men zań aktileri qabyl­dan­dy. Solardyń biri 2010 jyly mamyrda qabyldanǵan «Tutyný­shy­lardyń quqyqtaryn qorǵaý týraly» Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń Zańy. Bul zańda tutyný­shy men satýshynyń quqylary men mindetteri, ásirese, tutyný­shy­­lar múddesi turǵysynan jan-jaq­ty qarastyrylyp, aıqyndal­ǵan. Osy zańda kórsetilgendeı, sapasy tıisti talaptarǵa saı emes taýardy tutynýshy satýshyǵa qaı­taryp berýge, oǵan tólengen aqsha­laı soma­ny qaıtaryp alýǵa quqy­ly. Son­daı-aq, taýardyń jáne kór­­setilgen qyzmettiń kemshilikteri saldary­nan ómirine, densaý­ly­ǵyna nemese múlkine keltirilgen zııandy to­lyq kólemde óte­tý­ge tutyný­shy­nyń quqyǵy bar. Tutynýshynyń osyndaı quqy­laryn tolyqtaı qamtamasyz etý úshin taýardy (ónimdi) zerthana­lyq tekserýden ótkizýdiń barlyq múmkindikteri jasalýy tıis. Ol úshin qazirgi jeke menshik forma­daǵy sertıfıkattaý organdary men synaq zerthanalardan tys ar­naıy memlekettik baqylaý júr­gizý uıymdary men synaq zert­ha­na­lary jumys isteýi qajet. Ol uıymdar memlekettik bıýdjetten qarjylandyrylýy tıis. Sony­men qatar, ózderine qandaı bir daýly másele kelip túsken kezde tekserý jumysynyń shyǵyndary sol kináli mekemeniń qarajaty esebinen jumsalýy kerek. Kazirgi kezde tutynýshy­lar­dyń óz quqylaryn tolyq paıdalana almaý jaǵdaılary jıi kezdesedi. Onyń eń negizgi sebebi tu­tynýshylardyń zańmen qorǵalǵan óz quqylaryn tolyq bile bermeýinde. Osyǵan baılanysty elimiz kóleminde ónim óndirý, qyzmet kórsetý jáne saýda-sattyq sala­syn­daǵy memlekettik baqylaý, qa­da­ǵalaýdy uıymdastyrý forma­laryn odan ári jetildirý qajet­tiligi týyndap otyr. Kazirgi kezde Qazaqstanǵa qa­jetti et ónimderiniń 50-55 paıy­zy ımporttyń úlesine tıedi. Azyq-tú­lik ónimderin óndirý kólemi asa jo­ǵary bolyp keletin memleketterden bizdiń rynokqa kelip tús­ken et ónim­deri óziniń taǵamdyq qun­dylyǵy jáne hımııalyq qura­my boıynsha erekshelenedi. Ásire­se, ol elderde et ónimderin uzaq saqtaýǵa arnalǵan tehnologııalyq ádis, tásilderdiń jedel damýyna baılanysty ónimniń sapasy men qaýipsizdigin baqylaý, qadaǵalaý máselesine jete kóńil aýdarý qa­jettiligi týyndaıdy. Elbasynyń Qazaqstan halqy­na arnaǵan bıylǵy Joldaýynda aldaǵy jyldary elimizde etti mal sharýashylyǵyn damytý jónin­degi jańa jobany júzege asyrý ar­qyly 2016 jyly 60 myń tonna et ónimin eksporttaý maqsaty qo­ıyldy. Sondyqtan Úkimet baǵ­dar­lama qabyldap, joǵarydaǵy maq­satty júzege asyrý is-shara­lary qolǵa alyna bastady. Alaıda, atalǵan strategııalyq jos­par-jobalardyń tıimdiligin art­­ty­rý úshin sapa men qaýip­sizdik má­selesine basa nazar aýdarý qa­jet. Sebebi, qazirgi kezeńde ónim­niń sapasy men qaýipsizdigi báse­ke­lestiktiń basty ólshemi retinde qarastyrylýda. Ásirese, eks­port­­qa shyǵarylatyn et ónim­deri­niń sapasy men qaýipsizdik deńgeıi ha­lyqaralyq standart talap­taryna saı bolýy shart. Damyǵan elderde et ónim­deri­niń sapasy men qaýip­siz­di­gi­ne asa úlken mán berilip, zań­na­m­alyq deń­geıde retteledi. Adam aǵzasy úshin et ónimderiniń sa­pa­sy men qaýipsizdiginiń ózekti­li­gin eskere otyryp halyq­ara­lyq deńgeıde bir­­­qatar qujattar bekitilgen. Olar­­dyń ishinde tehnı­kalyq kedergiler jónindegi Búkilálemdik saýda uıy­my kelisimi mindetti jáne usy­nym­dyq talaptardy bel­gileý, son­daı-aq ázirleý, qol­daný úrdisteri­niń naq­ty­lyǵyn qam­tamasyz etý boıynsha negizgi erejelerdi anyq­taıdy. Standarttaý jónindegi ISO ha­lyqaralyq uıymynan et ónim­deri­ne qoıylatyn talaptar, termınologııa, organoleptıkalyq ba­ǵa­laý júrgizý, et ónimderiniń hı­mııalyq jáne mıkrobıologııalyq kórset­kish­terin anyqtaý ádisteri­ne baıla­nysty 30-dan astam standart bekitilgen. Osy standart­tar­dy ulttyq standarttar retinde qol­­danýǵa bo­lady jáne olardy qoldaný et ónim­deriniń sáıkes­ti­gin baǵalaý nátıje­lerin ózara mo­ıyndaý, qabyldaý negizi bolyp tabylady. Tamaq ónimderi, sonyń ishinde et ónimderiniń qaýipsizdigin qam­ta­masyz etý salasyndaǵy eń jetik zańnama Eýropalyq odaqta qa­byldanǵan. Et ónimderiniń qaýip­­siz­digine qoǵam tarapynan qoıy­latyn talaptardyń kún sanap ósýi­ne baılanysty EO osy ónim­niń óndirilýi kezindegi gıgıena­lyq normalardy barynsha qataı­tý­­ǵa tyrysýda. Eýropalyq standarttar son­daı-aq et ónimderine qosylatyn taǵamdyq qospalar men hosh ıistendirgish zattarǵa qoıylatyn ta­laptardy belgileıdi. Sonymen qa­tar, et ónimderiniń qaýipsizdigi men sapasyna áser etýshi asa ma­ńyz­dy faktorlardyń biri bolyp taby­latyn mal azyǵynyń sapa kórset­kishteri men taǵamdyq qos­palardy baqylaýdyń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Sondyq­tan EO jáne­de basqa damyǵan el­derdiń et ónim­derine qatysty stan­dart­ta­ry­na biz­diń otandyq stan­dart­tar­dy úı­les­tirý kezinde olardyń ar­tyq­shy­lyq jaqtaryn ońtaıly paıda­la­ný­dyń mańyzy zor. Saıt ZAHAN, Beıbit JÝSIN, S.Seıfýllın atyndaǵy QATÝ dosentteri.