Jaıylymnyń tamyrshysy

Qazaq qashanda «Shyǵar bıigiń tuǵyrly bolsyn!» degen sózdi bo­la­shaǵynan mol úmit kúttiretin tul­ǵaly azamattarǵa arnap aıtady. Halqymyzdyń osy dana sózin eske alǵan saıyn bu dúnıeden ozǵanyna eki jyldyń júzi bolǵan dosym, úlken ǵalym Qasym Asanov kóz aldyma keledi. Qazirgi Atyraý oblysynyń Qur­manǵazy aýdany, О́teri aýy­lynda qa­rapaıym otbasynda 1931 jyly 1 qań­tarda dúnıege kelgen Qasymnyń balalyq shaǵy sol oblystaǵy Ba­lyq­shy aýdany, Tasqala aýylynda ótedi. Almatyǵa 1947 jyly jetken ol sol kelgennen birden Qazaqtyń aý­yl sharýashylyǵy ınstıtýtyna oqý­ǵa túsedi. Oqýdy bitirgen soń ja­lyndap turǵan jas mamandy úki­met pen partııa 1952 jyly Mań­ǵystaý respýblıkalyq aýylsharýashylyq ınstıtýtynyń bas mamany qyz­me­tine, keıin, ıaǵnı 1955 jyly aýyl­dy kótereıik degen úndeýge baı­lanysty Almaty oblysyna jiberedi. Bul kezderi Qasym Máskeýdegi Tımırıazev atyndaǵy aýylsharýa­shy­lyq akademııasyn támamdap, Qazaq aýylsharýashylyq ınstıtý­tyn­da aǵa oqytýshy bolyp qyzmet etip júrgen bolatyn. Sodan ne kerek, kolhoz-sovhozdardy kóterý úshin baryn salyp 15 jyldaı eń­bek etti. O basta tańdap alǵan mamandyǵynyń arqasynda Qasym Ábýuly aýyl sharýashylyǵynyń barlyq uńǵyl-shuńǵylymen jete tanysyp, bolashaq ǵylymı jumys­tarynyń arqaýyna aınalatyn baı tájirıbeden ótti. 15 jylǵy eren eńbek, mańdaı ter bosqa ketpedi. Sosıalıstik Eń­bek Eri ataǵyna ıe bolyp, «Altyn jul­dyz» jáne Lenın ordenimen mara­pat­taldy. Ádil de bilikti bas­shy retinde baǵalaǵan kolhozshylar óz bas­shylarynyń qoladan jasal­ǵan mú­si­nin kolhoz ortalyǵyna qoıdyrǵan. Bul halyqtyń júregin shyn jaryp shyq­qan asa úlken qurmettiń belgisi edi. Sharýashylyqty kitaptan nemese basylym betterinen ǵana bilý emes, praktıka men teorııany ush­tas­tyrǵanda ǵana meńgerýge bola­tynyn, sonda ǵana ǵylymı jumys­tar­men aınalysyp, aýyl sharýa­shy­lyǵyna qajetti, onyń eń ur­ym­tal máselelerin dóp basyp, ony ári qaraı órkendetýge septigin tıgizetin ǵylymı jumystar týyndatýǵa bolatynyn Qasym Asanov shyn máninde dáleldedi. Asfaltta ós­ken ǵalymdarmen salystyrǵanda, onyń ashqan jańalyqtary men ǵy­lymı ádistemelik usynystarynyń arasy jer men kókteı bolatyny da sodan bolsa kerek. Aýyl sharýa­shy­lyǵyna jetik maman osynyń bárin mise tutpaı, taǵy da bilim jetildirsem degen oımen 1969-73 jyldary doktorant, keıinnen K.A. Tı­mırıazev atyndaǵy Más­keý aýyl­sharýa­shy­lyq akademııasynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri bol­dy. 1972 jyly dok­tor­lyq dıs­ser­ta­sııa­syn qorǵady. Zaman aǵymynyń ta­­myryn tap basyp, oı-sananyń órisin ke­ńeı­tý úshin Qasym Ábý­uly ult­tyń ósý, órkendeý, qa­lyptasý kezeńderine kóz júgirtip, ata-baba jaı­la­ýynyń kóz aldynda tozyp bara jatqanyna jany aýyrdy. Tirshi­lik­tiń qatal talaptaryn te­reń túsinýge tyrysyp, kóz ilespes jyldamdyq­pen ótip jatqan zy­my­ran ýaqytta «atom zamanynda ómir súrip ja­tyr­myz, bizge mal ja­ıy­lymdarynan góri atom stansa­la­ryn salý mańyz­dyraq» degen ja­lań kózqarastyń jeteginde ketip bara jatqan bılik basynda­ǵy­lardyń nazaryn qarapaı­ym jurt­ty asyrap otyrǵan jer jaǵdaıyna aýdarýdy óziniń paryzy dep eseptedi. «Biz Keńes odaǵy jaıyly­my­nyń 55 paıyzyna ıemiz. Tabıǵat­tyń bul syıyna tek tu­ty­nýshy retinde qaraıtyn bolsaq, endi 20 jylda balalarymyz ben nemerelerimizge dym qalmaıdy» dep jazdy ol ortalyq basylymdar betindegi maqalalarynda. Ol 1987-2003 jyl­dary «Azyq jáne jaıylym» ǵy­lymı-óndiristik birlestiginiń bas dırektory bolyp qyzmet atqaryp júrgen kezinde óziniń janaıqaıyn osyndaı maqalalar arqyly da bılik basyndaǵylar nazaryna jıi salyp otyrdy. Asanovtyń jetekshiligimen respýblıkalyq maqsat­tyq ǵylymı-tehnıkalyq «Azyq jáne jaıylym» baǵdarlamasy ja­salyp, nátıjesin­de, respýb­lı­ka­nyń jaılaý, sýary­la­tyn jáne jaıylym jerlerinde ón­diris máseleleri sheshildi. Akademık Asanovtyń tikeleı jetekshiligimen, aımaqtarda demeý pýnktteriniń jelisi paıda bolyp, Kaspıı teńizi, Volga jáne Oral jaǵalaýyndaǵy aýdandardyń jaılaý sharýashylyǵyn jaq­sartý boıynsha jobalar ázirlendi. Atyraý qalasynda Azyq ón­di­risi jáne jaılaý ǵy­lymı-zertteý ıns­tı­tý­tynyń batys bólimi quryldy. Qasym Ábý­uly jetekshilik etken jyldary tek Qazaq­standa ǵana emes, so­nymen qatar alys já­ne jaqyn shetelderge de tanylyp úlgergen Qazaq azyq óndirisi jáne jaılaý ǵylymı-zertteý ınstıtýty iri ǵylymı ortalyqqa aınaldy. Q.Asanov halyqaralyq ICARDA ǵy­lymı ortalyǵy, Kalıfornııa ýnıversıtetteri, Kolorado jáne Vashıngton halyqaralyq damý or­talyǵy, jáne Ulybrıtanııa jerdi paıdalaný ınstıtýty, Qytaıdaǵy dala ınstıtýty ǵalymdarymen bir­lesip ótkizetin jaılaý ekologııasy boıynsha ǵylymı-zertteýler baǵ­dar­lamalarynyń jetekshisi boldy. Aıtýly ǵalym 150 ǵylymı eń­bekter, azyq óndirisi jáne jaılaý sharýashylyǵynyń mańyzdy máse­leleri boıynsha 11 monografııa, kóp­tegen oqýlyqtar jarııalady. Ol elimizde alǵashqy «Qazaq­stan­nyń jaılaý sharýashylyǵy» oqý­ly­ǵynyń avtory bolyp tabylady. Oqýlyq qazaq jáne orys tilderinde jaryqqa shyǵyp, Japonııada aǵylshyn tilinde basyldy. Ujym basqarýdyń aýyrtpa­ly­ǵyn, onyń jaýapkershiligin abzal azamat qana arqalaıtyny belgili. Oǵan táýekel dep kirisken bas­shy­nyń jantorsyǵy qashanda tereń oı, elim, jerim dep soqqan ystyq júrek, adal nıet bolýy tıis. Osy­nyń bári Asanovta bar edi. Adal da, jankeshti eńbeginiń arqasynda ol Almaty oblysy, Ońtústik Qa­zaq­stan oblysy, Saıram aýdany, Almaty oblysy, Talǵar aýdany­nyń Qurmetti azamaty ataqtaryna ıe boldy. Qazaqstan ǵylymyn kóp­te­gen halyqaralyq kongrester men konferensııalarda pash etý quqy­ǵyna ıe bolyp, qazaq ǵylymynyń flagmany retinde ol halyqaralyq jıyndarda qazaqstandyq ǵylym­nyń jetistikterimen tanystyrdy. «Jaıylym sharýashylyǵyna tú­begeıli ózgeris jasaý úshin ony keshendi túrde ıgerý qajet. Ǵy­lymı-óndiristik «Jem-shóp jáne jaıylym» birlestigi zertteý, tá­jirıbe jumysyn júrgize otyryp, jaıylymdy keshendi ıgerýdiń úlgi­sin usyndy. Bul úlgige burynǵy mal qystaýlary negizge alynǵan. 1200-1500 bas saýlyq qoıdy baǵýǵa múmkindik beretin óndiristik jáne turǵyn úı nysandary, kepildi sýy bar, jan-jaǵy qorshalǵan mádenı jaıylymdy biriktiretin keshen bolýǵa tıis. Ol aınaladaǵy ortany qorǵaý talaptaryna saı keledi», dep jazypty ol 1991 jyly «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda. Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrligi mal sharýa­shy­lyǵyn damytyp, órkendetý jó­nin­de reforma jasamaqshy. Mine, Asanovtardyń ǵylymı-zertteýler­ge negizdelgen usynystary men ád­istemeleri daıyn tur. Mınıstrliktegiler tek nazar aýdaryp, táji­rı­be júzinde engizse bolǵany. Qasym Asanov 2008 jyly bu dúnıeden ozdy. Jaqsy adam, adal dos, bilikti maman, ǵulama ǵalymnan taǵdyr­dyń jazýymen aıyrylyp qalǵan kez­de baryp, onyń ornyn eshte­ńe­niń de, eshkimniń de toltyra al­maı­tynyn jan-dúnıeńmen sezinesiń. Al Qasymnyń asyl jary Darııa Orazqyzynyń máńgilik saǵynyshqa aınalǵan ótken ómir belesterimen ómir súrip, Qasymmen ótkergen árbir jyldy, kúndi jan júregi eljireı eske alýmen kele jatqanyn jaqsy túsinemin. Rahymjan ELEShEV, akademık, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory.