Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń buıryǵy № 558

2010 jylǵy 1 qyrkúıek, Astana qalasy Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardy qurý nemese keńeıtýdiń jaratylystaný-ǵylymı jáne tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeleriniń jobalaryn ázirleý erejesin bekitý týraly «Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 2006 jylǵy 7 shildedegi Zańynyń 20-babyna sáıkes, buıyramyn: 1. Qosa berilip otyrǵan Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardy qurýdyń nemese keńeıtýdiń jaratylystaný-ǵylymı jáne tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeleriniń jobalaryn ázirleý erejesi bekitilcin. 2. «Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardy qurý nemese keńeıtýdiń tabıǵı-ǵylymı jáne tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeleriniń jobalaryn ázirleý erejesin bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy komıteti tóraǵasynyń 2007 jylǵy 15 aqpandaǵy № 67 (Qazaqstan Respýblıkasy normatıvtik quqyqtyq aktilerdi memlekettik tirkeý tiziliminde 4583 nómirmen tirkelgen, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ortalyq atqarýshy jáne ózge de ortalyq memlekettik organdarynyń aktiler jınaǵynda, 2007 jylǵy 3 tamyzda Zań gazetinde jarııalanǵan) buıryǵynyń kúshi joıyldy dep tanylsyn. 3. Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Tabıǵat resýrstaryn paıdalaný strategııasy departamenti (Omarov J.Y.) osy buıryqtyń Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginde tirkelýin qamtamasyz etsin. 4. Osy buıryq alǵash ret resmı jarııalanǵan qúninen keıin on kúntizbelik kún ótken soń qoldanysqa engiziledi. Mınıstrdiń m. a.   E.AMAN. Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń m. a. 2010 jylǵy 1 qyrkúıektegi № 558 buıryǵymen bekitilgen Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardy qurýdyń nemese keńeıtýdiń jaratylystaný-ǵylymı jáne tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeleriniń jobalaryn ázirleý erejesi 1. Jalpy erejeler 1. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardy qurýdyń nemese keńeıtýdiń jaratylystaný-ǵylymı jáne tehnıkalyq-ekonomıkalyq negiz­deme­leriniń jobalaryn ázirleý erejesi (budan ári - Ereje) «Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 2006 jylǵy 7 shildedegi Zańynyń (budan ári – Zań) 20-babyna sáıkes respýblıkalyq jáne jergilikti mańyzy bar erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar uıymdastyrý jáne olardyń ár túrleriniń jumys isteýi jóninde negizdelgen sheshimder qabyldaý maqsatynda qabyldandy. 2. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardy qurýdyń nemese keńeıtýdiń jaratylystaný-ǵylymı jáne tehnıkalyq-ekonomıkalyq negiz­demeleriniń jobalaryn ázirleýdi erekshe qorǵa­latyn tabıǵı aýmaqtar salasyndaǵy ýákiletti organnyń (budan ári – ýákiletti organ), qaraýynda erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar qurylatyn nemese keńeıtiletin ortalyq nemese oblystyq (respýblıkalyq mańyzy bar qala, astana) atqa­rýshy organdardyń tehnıkalyq tapsyrma­lary boıynsha mamandandyrylǵan ǵylymı (ǵylymı-zertteý) jáne jobalaý (jobalaý-izdestirý) uıym­dary eki kezeńmen júrgizedi. 3. Birinshi kezeńde erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar qurýdyń nemese keńeıtýdiń jaratylys­taný-ǵylymı negizdemesiniń jobasy (budan ári – jaratylystaný-ǵylymı negizdemeniń jobasy) ázirlenedi. 4. Ekinshi kezeńde ýákiletti organ bekitken nemese onymen kelisilgen jaratylystaný-ǵylymı negizdemege oraı erekshe qorǵalatyn tabıǵı aý­maq­tardy qurýdyń nemese keńeıtýdiń tehnı­kalyq-ekonomıkalyq negizdemesiniń jobasy (budan ári – tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme­niń jobasy) ázirlenedi. 5. Tehnıka-ekonomıkalyq negizdemeniń jobasy jer ýchaskeleriniń menshik ıelerimen jáne jer paıdalanýshylarmen, oblystyq (respýblıkalyq mańyzy bar qala, astana) atqarý organdarymen, jer resýrstaryn basqarý jónindegi ortalyq ýákiletti organnyń aýmaqtyq organdarymen kelisiledi. 6. Jaratylystaný-ǵylymı jáne tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeleriniń jobalary memlekettik ekologııalyq saraptaýǵa jatady jáne olardy ýákiletti organ nemese ýákiletti organmen kelise otyryp, qaraýynda erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar qurylatyn nemese keńeıtiletin oblystardyń (respýblıkalyq mańyzy bar qala­nyń, astananyń) atqarýshy organdary 30 (otyz) kúntizbelik kún ishinde bekitedi. 2. Jaratylystaný- ǵylymı negizdemeniń jobasyn ázirleý 7. Jaratylystaný-ǵylymı negizdemeniń jobasy: 1) jobalaý aýmaǵynyń tabıǵı keshenderiniń jáne onda ornalasqan memlekettik tabıǵı-qoryq qory obektileriniń biregeıligin, mańyzdylyǵyn jáne tanymaldylyǵyn; 2) zerttelip otyrǵan aýmaqtaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaılardyń jaı-kúıiniń ba­ǵalanýyn; 3) zerttelip otyrǵan aýmaqtaǵy ekologııalyq júıelerdiń jáne memlekettik tabıǵı-qoryq qory obektileriniń jaı-kúıin, olardy saqtaý jónin­degi táýekelderdi, qaterlerdi jáne olardy qorǵaý, qalpyna keltirý jáne paıdalaný jónindegi sharalardy; 4) erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń sanaty men túrin; 5) olardyń shekarasyn, kólemin, sondaı-aq jumys isteý aımaqtaryn, olardy qorǵaý jáne paıdalaný rejımderin aıqyndaıdy. 8. Tabıǵı ortany jan-jaqty baǵalaý negizinde jobalaý aýmaǵynyń tabıǵı keshenderiniń jáne onda ornalasqan memlekettik tabıǵı-qoryq qory obektileriniń biregeıligi, mańyzdylyǵy jáne tanymaldylyǵy aıqyndalady. 9. Tabıǵı ortany zertteý obektileri: relef, topyraq, klımat, geologııa, jerdiń ústindegi jáne astyndaǵy sýlar, flora, faýna, aýmaqta bolyp jatatyn fızıka-geologııalyq prosester bolyp tabylady. 10. Relefti baǵalaý releftiń jalpy erekshelikterin, onyń belgili bir geomorfologııalyq aımaqqa jatýyn sıpattaýdy, negizgi orogra­fııa­lyq erekshelikterdi (joǵarǵy jáne tómengi ýchas­kelerdiń bóliný sıpaty) sıpattaýdy kózdeıdi. Ta­nymdyq jáne estetıkalyq turǵydan alǵanda meılinshe kórikti jáne qyzyqty aýmaqtar belgilenedi. Jobalaý aýmaǵynyń ınjenerlik-geologııalyq sıpattamasy, teris fızıka-geologııalyq prosesterge taldaýy beriledi, biregeı geologııalyq obektilerdi saqtap qalý múmkindigi qaralady. 11. Qorshaǵan ortanyń jaılylyq dárejesin, ony jaqsartýdyń jáne erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqty paıdalanýdyń yqtımal joldaryn aı­qyndaý maqsatynda jalpy klımattyq jaǵdaıǵa taldaý jasalyp, baǵa beriledi. Ulttyq jáne aı­maqtyq saıabaqtardy jobalaý kezinde dem alýdyń negizgi túrleri úshin rekreasııalyq kezeńniń uzaqtyǵy, jyldyń ártúrli kezeńderinde aýa raıynyń turaqtylyǵy anyqtalady. 12. Aýmaqty gıdrologııalyq baǵalaý qazirgi sý aıdyndary men aǵyn sýlarǵa taldaý jasaýdy, olar­dyń uzaqtyǵyn, kólemin, rejımin, sý aı­dyndarynyń jyldamdyǵyn, tereńdigin jáne enin, aǵysyn, aýmaqtyń batpaqtyǵyn anyqtaýdy kóz­deıdi. Olardy rekreasııa jáne týrızm maq­sattarynda paıdalaný (sýǵa shomylý, sý sportyn uıymdastyrý) múmkindigi qaralady. Gıdromıneraldyq jáne basqa da shıpaly resýrtaryn zerdeleý kezinde: kenishterdiń qura­my, ornalasqan jeri, qorlary, kúzetý jaǵdaı­lary, olardy paıdalanýdyń yqtımal baǵyty men kólemi anyqtalady. 13. О́simdikter qabatyn zerdeleý jáne taldaý kezinde fıtosenozdardyń negizgi túrleriniń ke­ńistikte taralý zańdylyqtary (relefpen, topy­raqpen, ylǵaldaný rejımimen ózara baılanysy, taýlardaǵy beldeýlilik), basym jáne biregeı fı­tosenozdardyń ózgerý jáne saqtalý dárejesi, olardyń qalyptasý sharttary anyqtalady. Shu­ǵyl qorǵaý is-sharalaryn qajet etetin ósim­dikterdiń nemese fıtosenozdardyń sırek kezdesetin, joıylyp bara jatqan, endemıkalyq jáne basqa da qundy túrleri ósip turǵan jerlerin anyq­talady. Sırek kezdesetin jáne joıylyp bara jatqan túrlerdiń, qaýymdastyqtardyń tizbesi jasalady. 14. Janýarlar dúnıesin zerdeleý qundy jáne sırek kezdesetin túrler mekendeıtin jerlerdiń jaǵdaılaryn, olardyń taralý aımaǵyn, taralym­darynyń turaqtylyǵyn, san alýan túrleriniń maýsymdyq mekenderin jáne qonys aýdarý jolda­ryn, faýnanyń qundy túrleri taralymdarynyń saqtalýyna áser etetin antropogendik faktor­lardy, sondaı-aq, olardyń sanyn baqylaýdyń nemese basqarýdyń yqtımal amaldaryn egjeı-tegjeıli zertteýdi qamtıdy. Osynyń nátıjesinde qorǵaýdy qajet etetin obektiler belgili bolady jáne qajetti is-sharalardyń tizbesi aıqyndalady. Sırek kezdesetin jáne joıylyp bara jatqan túrlerdiń tizbesi jasalady. 15. Zerttelip otyrǵan aýmaqtaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaılardyń jaı-kúıin baǵalaýda: aımaqtyń qysqasha áleýmettik-ekonomıkalyq sıpattamasy (ekonomıkalyq qyzmettiń sıpat­tamasy, jobalaý aýmaǵyndaǵy halyqtyń quramy, árbir eldi meken turǵyndarynyń sany, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq uıymdastyrý jospar­la­nyp otyrǵan aýmaq halqynyń keleshektegi sany); qolda bar óndiristik jáne turǵyn úı qorynyń sıpattamasy, onyń jaı-kúıi jáne paıdalanylýy; aýmaqtyń mádenı-turmystyq qyzmet kórsetý júıleri men obektileriniń sıpattamasy; jergilikti halyqtyń tabıǵı resýrstar jónin­degi qajettiligi keltiriledi. 16. Zerttelip otyrǵan aýmaqtaǵy ekologııalyq júıelerdiń jáne memlekettik tabıǵı-qoryq qory obektileriniń jaı-kúıinde jobalaý aýmaǵynda nemese oǵan jaqyn mańda ornalasqan tabıǵı-qoryq qory obektileriniń jáne tarıh pen má­denıet eskertkishteriniń sıpattamasy beriledi. Alynǵan materıaldyń negizinde taqyryptyq kartalar: ekojúıeler kartasy men landshaftyq karta jasalady. 17. Ekojúıeler kartasy aeroǵarysh túsiri­limderiniń negizinde qaz-qalpyndaǵy dalalyq zertteýlerdiń nátıjeleri boıynsha jasalady. Landshaftyq kartadan ózgesheligi – ekojúıeler kar­tasyna beriletin baıandaýda bıologııalyq obek­tilerdiń (ósimdikterdiń, janýarlar dúnıe­siniń negizgi meken-jaılarynyń) egjeı-tegjeıli sıpattamasy beriledi. Ekojúıeler kartasynda biregeı jáne sırek kúzet obektileri bólip kór­setiledi, al baıandaýda olar mekendeıtin jerlerdiń ekologııalyq jaǵdaılary da sıpattalady. 18. Landshaftyq karta, tarıh pen mádenıet eskertkishterin qosa alǵanda, aýmaqtyń landshaftyq ártúrliligin, sondaı-aq erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń ınfraqurylymyn utymdy paıdalaný, qorǵaý jáne ornalastyrý is-sharalaryn josparlaý úshin jasalady. Landshaftyq karta arnaýly materıaldardy (ár obektiniń kartalaryn) qaz-qalpynda zertteý jáne óńdeý negizinde jasalady. Landshaftyq kartada biregeı jáne etalondyq tabıǵı keshender, týrızm men rekreasııany damy­tý­ǵa tejeýshi nemese shekteýshi yqpal etetin qa­ýip­ti prosester men qubylystar bólip kór­setiledi. Qorshaǵan tabıǵı ortaǵa antropogendik áser etýdiń tabıǵı jaǵdaılary men faktorlaryna taldaý jasaý nátıjesinde jobalaý aýmaǵynyń land­shaftaryna keshendi baǵalaý júrgiziledi. 19. Aýmaqty keshendi baǵalaý dep erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardyń alýan túrin uıymdastyrý úshin onyń jaramdylyǵy turǵy­synan alǵanda tabıǵı, sharýashylyq-ekono­mı­kalyq jáne josparlaý faktorlarynyń búkil jıyntyǵyn baǵalaýdy túsiný kerek. Aýmaqtyń: 1) tabıǵat qorǵaý; 2) rekreasııalyq; 3) peızajdyq-estetıkalyq baǵalanýy júrgiziledi. 20. Aýmaqtyń tabıǵı qorǵalýyn baǵalaýdy ázirleý kezinde tabıǵı júıelerdiń etalondaryn, faýna men floranyń genetıkalyq qoryn nemese jansyz tabıǵat obektilerin saqtaýdy qoryqtar qurýdyń basty maqsaty retinde, al aýmaqty rekreasııalyq uıymdastyrý múmkindigin – ulttyq jáne aımaqtyq saıabaqtar, tabıǵı rezervattar qurýdyń quraly nemese sharty retinde qarastyrý kerek. Landshaftardyń, ósimdikterdiń, janýarlar dúnıesiniń, faýna men floranyń jekelegen túr­leriniń saqtalǵan qurylymy bar aýmaqtar, sondaı-aq tabıǵı júıelerdi nemese flora men faýnanyń jekelegen túrlerin saqtaý úshin yqtı­mal aýmaqtar retinde qarastyrylýy múmkin sharýa­shylyq maqsattar úshin paıdalanylmaıtyn nemese onsha jaramdy emes jerler ózindik tabıǵat qorǵaýdy baǵalaý obektileri bolýǵa tıis. Aıqyndap alýǵa jáne baǵalaýǵa sondaı-aq mynalar jatady: landshaftyń jáne flora men faýnanyń sırek kezdesetin jáne joıylyp bara jatqan túrleriniń mekendeıtin jerleri, uıa basa­tyn, ýyldyryq shashatyn oryndar, qonys aýda­ratyn túrlerdiń maýsymdyq mekendeıtin jerleri, ǵylymı qyzyǵýshylyq týǵyzatyn jandy jáne jansyz tabıǵattyń jekelegen obektileri, sý qorǵaý, topyraq qorǵaý jáne gıgıenalyq mańyzy bar obektiler. Osynyń nátıjesinde tabıǵat qorǵaýdy baǵalaý qorǵaý obektilerin, qorǵalatyn aýmaqtardyń kólemi men shekarasyn belgileıdi, tabıǵı keshenderdi nemese olardyń jekelegen komponentterin qalpyna keltirý jónindegi is-sharalar aıqyndalady. 21. Aýmaqtyń rekreasııalyq baǵalanýyn ázir­leý kezinde tabıǵı ortanyń qasıetterin, olar­dyń demalystyń jekelegen túrlerin uıym­dastyrýǵa jaramdylyǵyn kórsetetin faktorlar alynady. Negizgi rekreasııalyq resýrstarǵa tabıǵı nemese mádenı landshaftardy, etnografııalyq jáne basqa da osyndaı obektilerdi, rekreasııa úshin aýdannyń jalpy qolaılylyǵyn sıpattaıtyn klı­mattyq jaǵdaılardy jáne demalystyń jekelegen túrlerin damytý múmkindigin anyqtaıtyn klımat faktorlaryn, ózderiniń balneologııalyq baǵasy­men birge gıdromıneraldyq resýrstardy (mıneraldy sýlar, shıpaly balshyqtar) jatqyzady. Aýmaqtyń rekreasııalyq baǵalanýy resýrs­tardy túgendeý jáne baǵalaý jónindegi, sondaı-aq olardyń neǵurlym qundylaryn tańdap alý jónindegi daıyndamalar júıesi bolyp tabylady. Osy kórsetkishterdiń jıyntyǵy – resýrstar túri, kólemi, uzyndyǵy, maýsymnyń uzaqtyǵy, yqtı­mal mamandanýy, rekreasııalyq júkteme qaralady. 22. Landshaftyń peızajdyq-estetıkalyq qa­sıetin baǵalaý obektileri mynalar bolyp ta­bylady: peızajdyq ártektilik nyshandary boıynsha (orman, shabyndyq, dala, shatqal, batpaqty, kóldi jerler) nemese olardyń aralas kezdesýi boıynsha (ormandy-shabyndyq, kóldi-batpaqty, sırek orman) ózgeshelenetin landshaft túrleri; biregeıligimen nemese jeke ereksheligimen ózgeshelenetin tanymdyq sıpattaǵy jekelegen tabıǵat obektileri (ósimdikterdiń ekzotıkalyq nysandary, úńgirler, quz-shatqaldar, sarqyra­malar, apandar); keń kórinisti jáne san salaly peızajdardy (shyńdar, jotalar, relef ıilisiniń shetteri, jekelegen kórý núkteleri, asýlar, ashyq tóbeshikter) tamashalaýdy qamtamasyz etip, kórý kezinde basa nazar aýdaratyn kórinister men domınant rólin atqaratyn landshaftyń jekelegen elementteri. Landshaftyń peızajdyq-estetıkalyq qun­dyly­ǵynyń ólshemi onyń syrtqy, morfo­lo­gııalyq qurylymy týraly aqparattyń jalpy kólemi bolyp tabylady. Qurylym releftiń, ósimdikter toptamalarynyń, sý aıdynynyń jaǵalaı syzyǵynyń alýan túrligimen, jer betiniń tastaqtyǵymen aıqyndalady. Osy qasıetterdiń ashylatyn keńistiktiń keń kórinisimen jáne san salalyǵymen úılesim tabýy landshaftyń jalpy aqparattylyǵyn jáne onyń peızajdyq-este­tıkalyq qundylyǵyn ulǵaıtady. Mynadaı landshaftar bólip alynady: biregeı jáne ǵajaıyp landshaftar, sondaı-aq tek qana estetıkalyq máni bar jáne qorǵaý men arnaıy paıdalaný rejımin qajet etetin tabıǵat obektileri; aýmaqty rekreasııalyq maqsatta paıdalan­baýǵa tyıym salý nemese shekteý usynylatyn baǵaly landshaftar men tabıǵat obektileri; sonshalyq baǵaly emes jáne rekreasııalyq mańyzy joq landshaftar. Landshaftardyń peızajdyq-estetıkalyq ba­ǵa­lanýy landshaftardyń peızajdyq-estetıkalyq qasıetterin keńistik boıynsha tepe-teń bólip, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqqa kelýshiler úshin tartymdy neǵurlym yqtımal jerlerdi anyqtap alýǵa múmkindik beretin baǵalaý karta shemasyn jasaýdy qamtıdy. 23. Sharýashylyq qyzmet jáne onyń zerttelip otyrǵan aýmaqtyń tabıǵı keshenderine áseri, onyń ishinde: 1) ónerkásiptiń; 2) aýyl sharýashylyǵynyń; 3) orman jáne ańshylyq sharýashylyǵynyń; 4) kóliktiń; 5) týrıstik qyzmettiń; 6) eldi mekenderdiń áseri qaralady. 24. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń ekologııalyq tepe-teńdiginiń saqtalýyna jáne osy aýmaqtyń tıimdi damýyna jáne jumys isteýine járdemdesetin jobalaý aýmaǵyndaǵy qorshaǵan ortanyń negizgi komponentterin qorǵaý jóninde usynystar ázirleý maqsatynda erekshe qorǵala­tyn tabıǵı aýmaqtyń ekologııalyq júıelerin qorǵaý jóninde is-sharalar ázirlenedi. 25. Jobalaý kezinde ekologııalyq júıelerdi qorǵaýǵa baǵyttalǵan is-sharalardyń mynadaı eki toby bólip alynady: 1) ósimdikter jáne janýarlar dúnıesiniń sırek kezdesetin, endemıkalyq jáne Qyzyl kitapqa engizilgen túrleriniń, sondaı-aq seleksııalyq ju­mys úshin qundy genetıkalyq qor bolyp sanalatyn túrlerdiń mekendeıtin jerleri bolyp tabylatyn aýmaqtyń tabıǵı ýchaskelerin qoryq rejıminde saqtaýǵa baǵyttalǵan is-sharalar; 2) jaıly jáne tabıǵaty kórkem saýyqtyrý, tanymdyq, týrıstik jáne sporttyq ýchaskeler retinde olardyń tartymdylyq qasıetterin saqtaý jáne qalpyna keltirý maqsatynda qazirdiń ózinde qaýyrt rekreasııalyq áser etý oryndary bolyp tabylatyn aýmaqtardaǵy antropogendik áserdi joıýǵa nemese jumsartýǵa baǵyttalǵan is-sharalar. 26. Ekinshi top is-sharalarynyń kesheni óz kezeginde erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń ekologııalyq júıelerin asa qaýipti tabıǵı prosesterdiń (selder, kóshkinder, qar tasqyn­dary) áserinen qorǵaýǵa baǵyttalǵan sharalarǵa jáne antropogendik áserdi joıý jónindegi is-sharalarǵa bólinedi. 27. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń tabıǵat qorǵaý is-sharalarynyń toby: 1) ósimdikter dúnıesin qorǵaýdy; 2) janýarlar dúnıesin qorǵaýdy; 3) topyraq qorǵaýdy; 4) landshaftardy qorǵaýdy; 5) sý kózderin qorǵaýdy; 6) áýe basseınin qorǵaýdy; 7) ekologııalyq júıelerdi rekreasııalyq áser­den qorǵaýdy; 8) tarıh jáne mádenıet eskertkishterin qorǵaýdy; 9) erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń ýchaskelerin qaýipti geologııalyq prosester men qubylystardan ınjenerlik qorǵaýdy qamtıdy. 28. О́simdikter dúnıesin qorǵaý jónindegi is-sharalar: 1) erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqta ózgergen ósimdikter qabaty bar, sondaı-aq antropogendik faktorlarǵa neǵurlym osal jáne tabıǵı pro­sesterdiń áserimen ózgeriske ushyraǵan ýchaskelerdi bólip alýdy, olarda keleńsiz zardaptardy joıý jónindegi sharalardy jedel qabyldaý maqsa­tynda turaqty baqylaý uıymdastyrýdy; 2) ósimdikterdiń alýan túrlerin qalpyna keltirý jáne júktemelerdi shekteý jóninde is-sharalar ázirleýdi; 3) ormandardy molyqtyrýdy qosa alǵanda, ormandardy kúzetý jáne qorǵaý jónindegi is-sharalardy; orman qorǵaý is-sharalaryn, órtke qarsy is-sharalardy, orman zııankesterimen jáne aýrý­larymen kúres jónindegi is-sharalardy qamtıdy. 29. Janýarlar dúnıesin qorǵaý jónindegi is-sharalar: 1) janýarlardyń tabıǵı mekendeýiniń jaıly jaǵdaılaryn búkil jyl boıyna saqtaý múm­kindigin eskere otyryp, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń shekarasyn belgileýdi; 2) janýarlardyń mekendeý oryndarynyń jáne osynda ósetin ósimdikterdiń saqtalýyna kepildik beretin aýmaqtyń aımaqtalýyn (qoryqtyq, qaýmaldyq, ekspozısııalyq-kórsetý ýchaskelerin bólip alý), al ekspozısııalyq-kórsetý ýchaskelerinde – týrıster úshin barynsha kórnekilikti júzege asyrýdy; 3) ańdar men qustar úshin «shaǵyn qoryqtar» men tynyǵý aımaqtaryn uıymdastyrýdy; 4) qustar uıa basatyn kezeńde aǵash kesýdiń barlyq túrin júrgizýge, mal jaıýǵa jáne shóp shabýǵa tyıym salýdy; 5) qýysy bar aǵashtardy saqtaý, qumyrsqa ıleýlerin qonystandyrý; 6) ańdar men qustar úshin qorǵanyshtyq jáne azyqtyq mańyzy bar aǵash jáne buta tuqym­darynyń barlyq ekpelerine ǵylymı negizdelgen kirispeni; 7) qozǵalysy qaýyrt joldarǵa janýarlardyń shyǵyp ketýine tosqaýyl bolatyn sharbaqtar, tıisti jol belgilerin ornatýdy; 8) jabaıy janýarlardy esepke alýdy uıymdastyrýdy qosa alǵanda, bıotehnıkalyq is-sharalar keshenin jobalaýdy qamtıdy. 30. Topyraqty qorǵaý jónindegi is-sharalar: 1) paıdalaný rejımi shekteýli ýchaskelerdi jaıylymdar retinde paıdanýǵa tyıym salý engizýdi; 2) ońtaıly jol-soqpaq jelisin qalyp­tastyrýdy; 3) topyraq betindegi ósimdikter qabaty búlingen nemese osyndaı qabaty joq ýchaskelerdi shóp tuqymyn sebý jolymen kógaldandyrýdy; 4) topyraq qabatyn lastaıtyn turaqty jáne jyljymaly kózderden zııandy zattardyń tas­tandylaryn azaıtý jóninde sharalardy ázirleýdi jáne iske asyrýdy; 5) erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqta jáne kúzet aımaǵynda pestısıdter men ýly hımıkattar paıdalanýǵa tyıym salýdy engizýdi qamtıdy. 31. Landshaftardy qorǵaý jónindegi is-sharalar: 1) erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń rek­reasııalyq keshenderi men rekreasııalyq qyzmet kórsetý ortalyqtaryn neǵurlym qundy tabıǵı landshaftar oqshaýlanatyndaı nemese jeńil rek­reasııalyq júktemeler aımaǵynda bolatyndaı etip ornalastyrýdy; 2) erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń jumys isteýi úshin qajet rekreasııalyq qurylysty, joldar tartýdy, kommýnıkasııalardy negizinen or­man­syz, estetıkalyq turǵydan alǵanda qun­dylyǵy shamaly ýchaskelerde ornalastyrýdy; 3) joldarmen jáne soqpaqtarmen tıisinshe júrip ótý arqyly qozǵalý kezinde jergilikti jer panoramasynyń kórinýine jaǵdaıdar jasaýdy qamtıdy. 32. Sý kózderin qorǵaý jónindegi is-sharalar: 1) sý arnalary týrıstik soqpaqtarmen jáne marshrýttarmen qıylysatyn tustarda sý jaǵalaýyn bekitý sharalaryn, sý arnalarynyń jaǵalaýlarynda – týrıstik toptardyń aıaldaýy úshin arnaıy jabdyqtalǵan demalys oryndaryn jasaýdy; 2) mıneraldyq sý kózderi shyǵatyn aýmaqta shıpaly resýrstardy qorǵaýǵamen jáne paıdalanýmen baılanysty emes jer qazý jáne qurylys jumystaryna tyıym salýdy qamtıdy. 33. Áýe basseınin qorǵaý jónindegi is-sharalar: 1) erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń qajettiligi úshin negizinen elektr qýatyn paı­dalanýdy, sondaı-aq balama energııa kózderin jobalaýdy; 2) jyljymaly lastaý kózderine baqylaý uıymdastyrýdy; 3) shekteý belgileri jáne shlagbaýmdar ornatý arqyly erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń neǵurlym osal ýchaskelerimen demalýshylardyń motorly kólikpen júrip-turýyna tyıym salýdy qamtıdy. Avtomobıl qozǵalysynyń sońǵy núktesi bolyp tabylatyn aýmaqta avtokólik úshin turaqtar bolýy tıis. Birshama qashyq tanystyrý marshrýttary erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq­tyń arnaıy kóliginiń (shaǵyn avtobýstar, salt atpen serýendeý) kómegimen júzege asyrylady; 4) demalýshylardyń motorly kólikpen kelip jetý oryndaryn erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń shetinde nemese odan tys jerlerde shoǵyrlandyrýdy qamtıdy. 34. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń ekologııalyq júıelerin rekreasııalyq áserden qorǵaý jónindegi is-sharalar: 1) tabıǵı resýrstardy rekreasııalyq maqsatta paıdalanýdy belgilengen rekreasııalyq júk­temelerge sáıkes uıymdastyrýdy qamtıdy. Árbir qorǵalatyn aýmaq úshin negizgi ereje onyń aý­maǵyn aımaqtaý jóninde, demalys sıpaty jó­ninde josparlaý sheshimderin ázirleý jáne belgili bir rekreasııalyq ýchaskelerde bolýdyń arnaıy rejımderin engizý bolyp tabylady; 2) rekreasııalyq aımaqtarda demalýshylar kóp jınalatyn oryndarda qyzyqty, jarqyn jáne tartymdy demalys jáne kóńil kóterý obektilerin jobalaýdy; 3) jazǵy maýsymda sany erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń rekreasııalyq syıym­dy­ly­ǵynan áldeqaıda asyp túsýi múmkin jeksenbi kúngi demalýshylar lekterin rettep otyrý jó­nindegi usynystardy; 4) rekreasııalyq aýmaqtardy kórkeıtýdi, onyń ishinde qysqa merzimdi demalys oryndarynda (ózenderge jaqyn mańdar, alańqaılar, tóńirekti sholyp qaraý núkteleri) kórkeıtýdi qamtıdy. 35. Tarıh jáne mádenıet eskertkishterin qorǵaý jónindegi is-sharalar: 1) erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń maq­sattary men mindetteriniń jalpy kesheninde tarıh jáne mádenıet eskertkishteriniń atqaratyn fýnksıonaldyq rólin aıqyndaýdy; 2) eskertkishterdi qorǵaý jóninde usynystar ázirleýdi qamtıdy. Bul jumys mádenı-tarıhı murany qorǵaý jónindegi memlekettik organ­dardyń ókilderimen birlese otyryp oryndalady. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtaǵy eskert­kish­terdiń ornalasýynyń karta-syzbasy jasalady; 3) erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqta mádenı-tarıhı muranyń ártúrli nysandary bolǵan jaǵ­daıda aýmaq ishinde ártúrli mamandaný aımaq­taryn: tarıhı-sáýlet, arheologııalyq, etnogra­fııalyq aımaqtardy bólip alýǵa bolady; 4) ashyq aspan astyndaǵy murajaılar qurý jóninde usynystar ázirleýdi qamtıdy. 36. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń ýchaskelerin qaýipti geologııalyq prosester men quby­lys­tardan ınjenerlik qorǵaý jónindegi is-shara­lar: asa qaýipti tabıǵı prosesterden – selderden, qar kóshkinderinen jáne taý betkeılerindegi joıqyn prosesterden – tasqyndar men jerdiń opyrylyp qulaýynan aldyn alý sharalaryn ázirleýdi qamtıdy; aýmaqty sel prosesterinen qorǵaý jónindegi is-sharalar uıymdyq-sharýashylyq (belsendi) jáne gıdrotehnıkalyq (báseń) is-sharalar bolyp bólinedi. Jerdiń opyrylyp túsýine qarsy jáne kóshkinge qarsy is-sharalar: qaýipti alqaptardyń jaǵdaıyn anyqtaýdy; tireýish qabyrǵalar, kontrforstar, plombalar, beldeýler, ankerlik bekitkishter, qadalar qoıý, jaryqshaqtardy biteý arqyly nyǵaıtýdy, aralas tásilderdi; taý jynystaryn tireýish qondyrǵylarymen bekitýdi; fıtoorman melıoratıvtik jumystardy kózdeıdi. 37. Zerttelip otyrǵan aýmaqtaǵy tabıǵı keshenderdi jáne tabıǵı-qoryq qorynyń obek­tilerin saqtaý, qalpyna keltirý jáne utymdy paıdalaný maqsatynda ǵylymı-zertteý, ekologııalyq-aǵartý jáne rekreasııalyq qyzmet júrgiziledi. 38. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń ǵylymı-zertteý jumystary mazmunynyń negizi mynadaı eki baǵyt bolyp tabylady: tabıǵı keshenderdi zertteý jóninde júıeli baıqaýlar uıymdastyrý, tabıǵı prosesterdiń monıtorıngi, sondaı-aq bıologııalyq san alýandyq­ty saqtaýdyń, memlekettik tabıǵı-qoryq qory­nyń ekologııalyq júıeleri men obektilerin qal­pyna keltirýdiń ǵylymı negizderi men ádisterin ázirleý; tabıǵı keshenderdiń ekologııalyq-tanymdyq jáne rekreasııalyq qundylyqtaryn zerdeleý, aýmaqty teńdestirilgen, rettelmeli rekreasııalyq maqsatta paıdalaný jóninde sharalar ázirleý. 39. Ekologııalyq-aǵartý qyzmetin josparlaý kezinde týrıster men demalýshylardyń negizgi tobyn erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń qatań túrde belgilengen oryndary men obektilerine tartýǵa baǵyttalǵan sharalar ázirleý qajet. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń ekologııalyq-aǵartý qyzmeti eki fýnksııany – tikeleı aǵartý, adamǵa ekologııalyq tárbıe berý fýnksııasyn jáne asa qundy jáne qatań qorǵaýdy qajet etetin ýchaskelerden rekreasııalyq lekter­diń nazaryn basqa jaqqa aýdartý, olardyń osynda kelýin kidirtý fýnksııasyn oryndaıdy. 40. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń aqparaty men nasıhatynyń negizgi quraly myna baspa basylymdary bolyp tabylady: kitaptar, kitapshalar, prospektiler, anyqtamalyqtar, kartalar, jolkórsetkishter, paraqshalar, jarna­malyq-baspa qyzmeti jáne ınternet-resýrstarda aqparat ornalastyrý. Buqaralyq aqparat qural­darymen jumys júrgizý úlken ról atqarady. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń tabıǵı resýrstaryn paıdalaný erekshelikterin nasıhat­taýdyń basqa bir nysany aqparattyq stendiler men anshlagtar bolyp tabylady. 41. Týrıstik marshrýttar men soqpaqtardy tańbalaýǵa da nasıhattyq, túsindirý jáne aqparattyq sıpat berý kerek. Jol-soqpaq jelisinde, qajet bolǵan jerlerde marshrýttar kórset­kishterin ornatý kózdeledi, olardyń taqyryby, qashyqtyǵy, demalys oryndarynyń ataýlary, osy ýchaskeniń shemalyq jospary kózdeledi. 42. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń sanaty men túrin tańdaý kezinde: 1) tabıǵı etalondar, biregeı jáne kóne túrler, genetıkalyq rezerv, ǵylymı zertteýler, ekolo­gııalyq aǵartý jáne bilim berý nysany retinde erekshe ekologııalyq jáne ǵylymı qundylyǵy bar aýmaqtyń tabıǵı keshenderiniń saqtalýy dárejesi; 2) aralas aýmaqtarda júzege asyrylatyn sharýashylyq qyzmetke jol bermeıtin nemese eleýli túrde álsiretetin aýmaqtyń oqshaýlanýy; 3) landshaftardyń biregeıligi men kórkemdigi jáne olardyń joǵary peızajdyq jáne este­tıkalyq erekshelikteri; 4) tabıǵı landshaftar men ekologııalyq júıe­lerdiń saqtalýynyń aıtarlyqtaı joǵary deńgeıi; 5) memlekettik tabıǵı-qoryq qory obek­tileriniń ólshemderine sáıkes keletin tabıǵı keshen­derdiń, jandy jáne jansyz tabıǵat obek­tileriniń bolýy; 6) tanymdyq jáne tárbıelik mańyzy bar obektilerdiń bolýy, rekreasııa men týrızmniń ártúrli nysandaryn uıymdastyrýǵa aýmaqtyń jaramdylyǵy; 7) rekreasııalyq resýstardy paıdalanýǵa múmkindik beretin kólik baılanystarynyń bolýy eskeriledi. 43. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq shekarasyn belgileý kezinde mynalar eskeriledi: 1) ózderin erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq quramyna qosý talaptaryna jaýap beretin tabıǵı keshenderdiń tabıǵı shepteri; 2) jobalyq aýmaqta ornalasqan ártúrli kásip­oryndardy syrtqa shyǵarý jáne qaıta maman­dandyrý qajettiligi máseleleri. 44. Qoryqtardyń, ulttyq jáne aımaqtyq saıabaqtardyń, tabıǵı rezervattar men tabıǵat eskertkishteriniń shekarasyn belgileý kezinde mynadaı shekteýler eskeriledi: erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardyń negizgi aýmaǵynda óndiristik kásiporyndar, áýejaılar, shahtalar, paıdaly qazbalar óndirý jónindegi karerler, sondaı-aq paıdalanýǵa yqtımal jaram­dy paıdaly qazbalar kenishteri ornalas­tyryl­maýǵa tıis; landshaftardyń qazirgi jaı-kúıi, aýmaqtardy paıdalaný sıpaty boıynsha erekshe qorǵanatyn tabıǵı aýshaqtardy paıdalaný maqsattaryna saı kelmeıtin aýmaqtar esepke alynbaıdy. Bul rette: qalyptasqan antropogendik landshaftardyń ózge­rý dárejesi men kelbeti, tabıǵat paıda­laný­dyń erekshelikteri jáne olarǵa ilespe tabıǵı prosester, onyń ishinde sharýashylyq qyzmetten týyn­daǵan lastaný men jaısyz zardaptar eskeriledi. 45. Qoryqtar, tabıǵı saıabaqtar, tabıǵı rezervattar shekaralary boıyna kúzet aımaǵyn ornalastyrý kózdeledi. Syrtqy shekarasy menshik ıeleri men jer paıdalanýshylardyń jer ýchaskeleriniń shekara­lary nemese tabıǵı geografııalyq shepter boıynsha belgilenetin kúzet aımaǵynyń eni eki shaqyrymnan kem bolmaýy tıis. Qazaqstan Respýblıkasynyń Jer Kodeksine jáne Zańǵa sáıkes oblystyq (respýblıkalyq mańyzy bar qalalar, astana) atqarýshy organdary sheshim shyǵarý úshin kúzet aımaǵynyń aýmaǵynda kúzet rejımi men tabıǵat paıdalaný tártibi aıqyndalady. 46. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq sheka­rasyn belgileý kezinde erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń jalpy kólemi, onyń shekarasy usyny­lady, kúzet obektileri aıqyndalady, búlingen ta­bıǵı keshenderdi qalpyna keltirý, kúzet rejımi, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardy fýnksıo­nal­dyq aımaqtaý jónindegi is-sharalar belgilenedi. 3. Tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeniń jobasyn ázirleý 47. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq qurýdyń nemese keńeıtýdiń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negiz­demesiniń jobasy myna bólimderdi oryn­daýdy qamtıdy: 1) erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń shekarasy, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń quramyna alynatyn (satyp alynatyn) menshik ıeleri men jer paıdalanýshylar jer ýchas­keleriniń koordınaty, sanaty jáne kólemi, alyp qoıylmaı erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq­tardyń quramyna engiziletin menshik ıeleri men jer paıdalanýshylar jer ýchaskeleriniń sanat­tary men kólemderi, sondaı-aq kúzet aımaǵynyń shekarasy men kólemi sıpattalǵan erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń jerlerin bólýdiń jerge ornalastyrý jobasy (budan ári – jerler bólý jobasy); 2) menshik ıeleri men jer paıdalanýshylardan jer ýchaskelerin satyp alýǵa jáne (nemese) olardy alyp qoıý jónindegi zalaldardy óteýge, kúzet aımaǵynda sharýashylyq qyzmetti shekteýge baılanysty, sondaı-aq jerlerdi alyp qoımaı erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar qurý jaǵdaılaryndaǵy shyǵyndar; 3) erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń ınfraqurylymyn qurýǵa jáne osy aýmaqty kútip ustaýǵa, memlekettik tabıǵı-qoryq qorynyń obektilerin kúzetý, qorǵaý jáne qalpyna keltirý jónindegi is-sharalardy oryndaýǵa jumsalatyn shyǵyndar; 4) rekreasııalyq júktemeler normalaryn aıqyndap alyp, aýmaqty fýnksıonaldyq aımaq­taýdy, belgilengen fýnksıonaldyq aımaqtar sheginde tabıǵı keshenderdi rettelmeli týrıstik, rekreasııalyq jáne shekteýli sharýashylyq qyz­met maqsattarynda paıdalaný sharttary; 5) ekologııalyq týrızmdi damytýdy eskere otyryp, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqty josparlaý jobasy jáne onyń ınfraqurylymy (ın­fra­qurylymdy damytýdyń bas josparyn): týrıstik soqpaqtardy, tamashalaý alańdaryn, dem alý alańqaılaryn, kólik turaqtaryn, kempıngterdi, shatyrly lagerlerdi, qonaqúılerdi, motelder, týrıstik bazalardy, qoǵamdaq tamaqtandyrý, saýda jáne basqa da mádenı-turmystyq maqsat­taǵy obektilerdi, qubyrlardy, elektr jáne baı­la­nys jelilerin, joldardy ornalastyrý oryndary. 48. Jer bólýdiń jerge ornalastyrý jo­basynda kartografııalyq materıaldyń negizinde ákimshilik oblystar men aýdandar sheginde erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq shekarasynyń sıpat­tamasy, geografııalyq koordınattar beriledi, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqqa turaqty jer paıdalanýǵa beriletin jer ýchaskeleriniń eksplı­kasııasy keltiriledi. Alynbaı erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardyń quramyna engiziletin menshik ıeleri men jer paıdalaný­shylardyń jer ýchaskeleriniń kólemi kórsetiledi. 49. Respýblıkalyq mańyzy bar erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardyń jer bólý jobasy ýákiletti organmen kelisýge jáne oblystyq (res­pýblıkalyq mańyzy bar qala, astana) jer qatynastary jónindegi ýákiletti organymen bekitýge jiberiledi. 50. Jergilikti mańyzy bar erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardyń jer bólý jobasy ýákiletti organnyń aýmaqtyq organymen, qorshaǵan ortany qorǵaý jónindegi oblystyq organdarmen kelisiledi jáne oblystyń (respýblıkalyq mańyzy bar qala, astana) jer qatynastary jónindegi ýákiletti organymen bekitiledi. 51. Tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemede men­shik ıeleri men jer paıdalanýshylardan jer ýchaskelerin alyp qoıý (satyp alý) jaǵdaıyndaǵy shyǵyndardyń boljamdy somalary, kúzet aımaq­tarynda sharýashylyq qyzmetti shekteýge baıla­nysty shyǵyndardy óteý úshin qajet, sondaı-aq jerlerdi alyp qoımaı erekshe qorǵalatyn tabıǵı aımaqtar qurý jaǵdaılaryndaǵy shyǵyndardyń somalary keltiriledi. 52. Tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemede erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń ınfra­qurylymy obektileriniń qurylysyna (qaıta jańartýǵa), materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtan­dyrýǵa jumsalatyn shyǵyndardyń boljamdy somalary keltiriledi. 53. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqty mindetti tabıǵat qorǵaý maqsattarymen úılestire otyryp, ony rekreasııalyq paıdalanýdyń, aýmaq­tyń landshaftyq erekshelikteriniń sıpaty bo­ıynsha onyń josparlanatyn ishki sharýashylyq qurylymy aıqyndalady. 54. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar aınalmalarǵa (ınspektorlyq ýchaskelerge) bóli­nip, olar tehnıkalyq ýchaskelerge biriktiriledi. bir ınspektorǵa shaqqandaǵy bir aınalmanyń normatıvtik kólemi «Memlekettik orman qory ýchaskelerinde ormandardy kúzetý, qorǵaý, molyqtyrý jáne orman ósirý jónindegi normalar men normatıvterdi bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2004 jylǵy 19 qańtardaǵy № 53 qaýlysyna sáıkes aıqyndalady. 55. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqty jobalaý kezinde ortalyq ýsadbanyń ornyn tańdaýǵa jáne kordondardyń ornalasýyna erekshe nazar aýdarylady. 56. Kordondar kúzet qyzmetiniń ınspek­torlary barlyq aınalmalardy birkelki kúzetýdi qamtamasyz etip, barlyq negizgi joldar men qatynas baǵyttaryn baqylaı alatyndaı etip jobalanady. Memlekettik tabıǵı qoryqtarda kordondardy kúzet aımaǵynda aýmaqtyń perımetri boıynsha ornalastyrý kózdeledi. 57. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqty basqarý qurylymy tabıǵat qorǵaý uıymynyń maqsattarymen jáne mindetterimen, tabıǵı erek­she­likteriniń sıpatymen, aýmaqtyń ıgerilý dárejesimen, rekreasııalyq obektilerdiń bolýy­men, turaqty jáne ýaqytsha turatyn turǵyndar sanymen, tabıǵı keshenderde bolyp jatatyn prosesterge baqylaý jasaý qajettigimen aı­qyndalady. 58. Tabıǵat qorǵaý jáne ǵylymı memkemeler bolyp tabylatyn memlekettik tabıǵı qoryqty, memlekettik ulttyq jáne óńirlik tabıǵı saıa­baqtardy, memlekettik tabıǵı rezervatty bas­qarýdyń úlgilik qurylymy ákimshilik-basqarý apparatyn, tabıǵı keshenderdi qorǵaý bólimin, ǵylym, aqparat jáne monıtorıng bólimin, ekolo­gııalyq aǵartý jáne týrızm bólimin, qarjy jáne uıymdyq jumys bólimin, sharýashylyq bólimin qamtıdy. Josparlanyp otyrǵan erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń erekshelikteri eskerile otyryp, ózge de basqarý qurylymy da usynylýy múmkin. 59. Tabıǵat qorǵaý mekemeleri kúzet qyzme­tiniń shtat sany aýmaqtyń kólemine, bólingen tehnıkalyq ýchaskeler men aınalmalardyń sa­nyna baılanysty. 60. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar qyzmetiniń ekonomıkalyq tetigi qurylys, tabıǵı keshenderdi ustaý, qorǵaý jáne molyqtyrý jónindegi is-sharalardy qarjylandyrýǵa res­pýblı­kalyq jáne jergilikti bıýdjetterden bó­linetin qarajatty jáne olardyń negizgi qyz­metine jat­paıtyn taýarlar (jumystar, qyz­metter) ótki­zý esebinen jınalǵan qarajatty jumsaýdy qamtıdy. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqty jobalaý kezinde qarjylandyrý kózderi aıqyndalady, olardyń qatarynda: bıýdjettik qarajat; tabıǵat qorǵaý mekemeleriniń qarajaty; granttar, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq­tardy damytý qorlarynyń qarajaty, jeke jáne zańdy tulǵalardyń erikti jarnalary men qaıy­rym­dylyq qarajaty bolady. Erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń shy­ǵyndary myna maqsattarǵa: 1) kúrdeli qurylysqa, kúrdeli jóndeýge jáne ınfraqurylym obektilerin qaıta jańartýǵa; 2) tabıǵı keshender men obektilerdi saqtaýǵa jáne qalpyna keltirýge; 3) ekologııalyq tártip buzýshylyq zardap­taryn joıýǵa; 4) aqparattyq qyzmet kórsetýge, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtyń tabıǵı jáne mádenı qundylyqtaryn nasıhattaýǵa; 5) aýmaqty kórkeıtýge