Ulttyq parktiń ulyq mindeti

Tabıǵat-anany aıalap, onyń qoı­naýyndaǵy baılyqty kózdiń qara­shyǵyndaı saqtaý, ony qoǵam ıgiligi úshin tıimdilikpen paıdalaný osy iske jaýapty memlekettik organdar­dyń tikeleı mindeti bolǵanymen, bul sharadan adamzat balasy qalys qalmaýǵa tıisti. О́ıtkeni, qorshaǵan orta men orman-kólderdi qorǵaý  ǵalamdyq problema retinde kún tártibinen túspeı keledi. BUU sheshimimen bıylǵy jyldyń Búkil­álem­dik orman jyly bolyp jarııa­lanýy da sondyqtan. Biz «Kókshe­taý» memlekettik ulttyq tabıǵat parkiniń bas dırektory Husaıyn Savazovtan kópshilikti tolǵandyryp otyrǵan máselelerge qatysty óz ujymynda atqarylyp jatqan ju­mystar jaıly áńgimelep berýin ótingen edik. – Tabıǵı keshenderdi aıalap saq­taý aıryqsha qorǵalatyn tabıǵı aı­maqtardaǵy qurylymdardyń eń bas­ty mindeti bolyp sanalady. Osy­ǵan oraı byltyrǵy jyly bizdiń memlekettik ulttyq park aýmaǵynda or­man jáne tabıǵat qorǵaý zańdylyq­ta­rynyń burmalanýyn anyqtaý maqsatynda 491 reıd pen tekseris ótkizildi,–dedi bas dırektor Hu­saıyn Hákimuly Savazov áńgime tıegin aǵytyp. – Bulardyń qorytyn­dy­­lary boıynsha 577,9 myń teńgege ákimshilik aıyp salynyp, onyń 521,3 myń teńgesi óndirilip alyn­dy. Sol sııaqty basqa da tártip buzýshylyqtar jóninde tıisti sharalar qoldanyldy. Al, jyl ishinde atqarǵan jumys jaıyna kelsek, dedi ulttyq park basshysy odan ári, osy merzimde josparlanǵan aldyn alý, profılak­tıkalyq sharalardyń bári tolyǵy­men oryndaldy deýge bolady. Jekeleı toqtalar bolsaq, 370,5 shaqyrymǵa mıneraldandyrylǵan jolaqtar salynyp, burynǵysyn qosyp eseptegende, osyndaı 1965 shaqyrymdyq jolaqqa kútim jasal­dy. Aýylsharýashylyq qurylymda­ryna 153 ǵylymı usynystar men nusqaýlyqtar, 410 dana únparaqtar taratyldy. Ártúrli taqyrypta júz­den astam semınarlar ótkizilip, leksııalar oqyldy. Kóktemgi egis ýaqytynda «Fıtosanıtarııa» memlekettik kásipornynyń kúshimen 1758 gektar alqapqa orman zııankesterine qarsy «Dımılın-48%» jáne «Gerkýles» preparattarymen óńdeý júrgizilip, basqa da bıologııalyq sharalar atqaryldy. Bizdiń maqsat – orman alabynyń seldireýine jol bermeý. О́tken ýaqyt aralyǵynda jospardaǵy 125 gektardyń ornyna 134 gektar alqapqa aǵash kóshetterin otyrǵy­zyp, onyń 56 paıyzy boıynsha oń nátıjege qol jetkizdik. Onyń ús­tine, qalǵandarynyń ornyn tolty­rý úshin taǵy da 45 gektar alańǵa qosymsha jas óskinderdi otyrǵyzý isimen aınalystyq. Jyl ishinde jospardaǵy 575 kılonyń ornyna 605 kılo japyraqty jáne qylqan japyraqty aǵash tuqymdarynyń túrin daıyndap, 4880 kılo qaraǵaı búrlerin jınadyq. Onyń barlyǵy qaıta óńdeý úshin ózimizdiń búrkep­tirgish qoımalarda saqtalýda. Ulttyq parktiń qaraýynda aýma­ǵy 19 gektar turaqty, 2,3 gektardaı ýaqytsha orman pıtomnıkteri bar. Inventarızasııalaý talaptary boıyn­sha olarda 175 myń dana bir­jyldyq jáne 1004 myń dana ekijyldyq standartty ekpe kóshetteri kútimge alynǵan. Onyń ústine 10 myń gektardan astam alqapta orman kúti­mine qatysty barlyq sharalar júrgizilip, aǵash keskinderi, basqa da qaldyqtar jınap alyndy. Ádettegideı, aralyq paıdalaný úshin aǵash kesý, ony daıyndaý Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi­niń orman jáne ań sharýashylyǵy komıtetiniń arnaıy ruqsaty negizinde júrgizilýde. Bizge jasalyp jatqan kómektiń kólemi de artyp keledi. Mysalǵa, ótken jyly jal­py somasy 4554,0 myń teńgege bıotehnıkalyq sharalar, sonyń ishinde, jabaıy ańdardy qorǵaýǵa – 1722,5 myń, olardyń sanynyń esebin júrgizýge – 296,3 myń, qysqy maýsymda ańdardy qosymsha azyq­tandyrýǵa – 1552,7 myń, ańshylyq-sharýashylyq jáne balyq sharýa­shy­lyǵy salasyn nyǵaıtýǵa tıisinshe 6125,5 myń jáne 367,0 myń teńge qarjy jumsaldy. Bıylǵy qysqy kezeńde jabaıy ańdarǵa arnap 21900 dana azyqtyq sypyrtqy, 64,5 tonna shóp daıyndalyp, 44,0 tonna quramajem jáne 6,3 tonna tuz satyp alyndy. Naýqanǵa daıyn­dyq barysynda 47 astaýsha, 52 sortań alań, 66 qorshaý tártipke keltirilip, qosymsha 16 azyqtan­dyra­tyn alań, 9 qoıma jabdyqta­lyp, eki baqylaý munarasy turǵy­zyldy. Eńbegimiz esh ketpegenin de aıtýǵa tıispiz. Iаǵnı, burnaǵy jyl­men salystyrǵanda, byltyr tek ańshylyq sharýashylyǵynan ǵana kásipornymyz 4070,8 myń teńge taza paıda tapty. Naqtylaı kelsek, jyldyq ósim 32 paıyzǵa jetse, sporttyq-áýesqoı ańshylyqtan kirgen kiris 3320,4 myń teńgeni qurady, al balyq aýlaýdan 750,4 myń teńge paıda alyndy. Janýarlar álemin paıdalanǵanymyz úshin respýblıkalyq bıýdjet esebine 506,7 myń teńge mólsherinde qarjy aýdardyq. Taǵy bir aıta ketetin másele, bizdiń enshimizdegi «Zerendi balyq ósirý ortalyǵy» memlekettik mekemesi negizinen balyqtyń «Sıgtik» túrleriniń ýyldyryqtaryn, «Tu­qy» balyǵy men onyń túr-túrin kóbeıtýmen aınalysyp keledi. Sol sebepti, qazan-qarasha aılarynda ınkýbasııalaý úshin 100,1 mıllıon dana balyq ýyldyryǵy daıyndal­dy. Bul aldyńǵy jyldaǵydan 20,7 paıyzǵa kóp. Osy rette, bizde ýyl­dyryq daıyndaý eki sý qoımasynda – Zerendi jáne Jaqsy-Jalǵyztaý kólderinde júzege asyrylatynyn aıtqym keledi. Mysalǵa, byltyrǵy jyly zaýyttyq ádispen tuqynyń 6 mıllıon dana shabaǵy alyndy. Son­daı-aq, Zerendi kóline balyq­tyń osy túriniń 1 mıllıon dana shabaǵy shashylyp, 5 mıllıondaıy ósip-jetilgenge deıin toǵandarǵa jiberildi. Sóıtip, tuqy segokletka­la­ry­nyń 200 myń danasy Zerendi kóline toǵytylsa, 53 myń danasy ózge áriptesterge satyldy. Bul jumystar bıyl da eleýli ósimmen atqarylatyn bolady. Ulttyq parkimizde Qazaq orman sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ıns­tıtýty mamandarymen birlese oty­ryp «Aıryqsha qorǵalatyn tabıǵat aımaqtaryndaǵy qaraǵaı kóshette­riniń jaıy jáne olardyń ekologııa­lyq-ekonomıkalyq áleýeti degen taqyrypta ǵylymı zertteý júr­gizilgendigin de aıta ketýimiz qajet. Jyl saıynǵy «Parkter marshy» aksııasy kezinde ekologııalyq vık­torınalar, kóńildiler men tapqyr­lar saıystaryn, baıqaýlar, konferensııalar, taqyryptyq keshter ótkizilýde. Sol sııaqty, Aqmola jáne Soltústik Qazaqstan oblysta­rynyń bilim mekemelerinde tabıǵat qorǵaý taqyrybyna leksııalar, áńgimeler uıymdastyryp, tabıǵat murajaılaryndaǵy kezdesýlerdi dás­túrge aınaldyrýdamyz. «Parkter marshy-2010» respýblıkalyq baı­qaýy­nyń qorytyndysymen bizdiń ujym Orman jáne ańshylyq sha­rýashylyǵy komıtetiniń Qurmet gramotasymen marapattaldy. Osy rette ulttyq parkimiz ekologııalyq aksııalardy, basqa da tálimdik sharalardy «Ekos», «Eko-Kókshe» qoǵamdyq birlestikterimen, joǵary oqý oryndarymen, úkimettik emes uıymdarmen birlesip júrgizetinine ekpin túsirgim keledi. О́lkemizdiń tartymdylyǵyn art­ty­rýda da aıtarlyqtar jumystar atqaryldy. О́tken jyly «Kókshe­taý» memlekettik ulttyq tabıǵat parkiniń aýmaǵynda týrıstik saparmen 25 myńnan astam adam boldy. Qazirgi ýaqytta bizde 17 týrıstik marshrýt, sonyń ishinde jaıaý júr­gin­shilerge arnalǵan – 12, avtobýspen saıahattyń – 3 jáne eki sý marshrýty jumys isteýde. Qa­raýymyzda bir mezgilde 433 adam demalatyn alty mekememiz de bar. Bıylǵy Joldaýda atap kórsetil­genindeı, qorshaǵan ortany qorǵaý, qolda bar tabıǵı resýrstardy tıimdi paıdalaný men ony molaıtý basty mindet sanalady. Sondyqtan, aldaǵy ýaqytta da ózimizge júktel­gen abyroıly mindetterdiń údesi­nen shyǵýǵa kúsh salatyn bolamyz. Saılaý KО́ShKENULY, jýrnalıst, Baqbergen AMALBEK. Aqmola oblysy.