Kazgıdromet: tabıǵat tamyrshysy

Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq gıdrometeoro­lo­gııa­lyq  qyz­metiniń qurylǵanyna toqsan jylǵa tarta ýaqyt bolypty. Sonaý 1922 jyly alǵash irgetasy qalanǵan bul mańyzdy or­talyq búginde elimizdiń Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrliginiń iri de irgeli ǵylymı-óndiristik kásip­oryny bolyp tabylady. «Qaz­gıdromet» respýblıkalyq memlekettik kásiporyny (RMK) osy jyldar ishinde eli­mizdiń gıdrome­teorologııalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda tynymsyz qyzmet kórsetip, ólsheýsiz eńbek sińirip keledi. Qazirgi tańda memlekettik ká­sip­orynnyń 3 myńnan astam qyzmetkeri ózderine júktelgen zor mindetti oryndaý úshin táýlik boıy qorshaǵan ortaǵa monıtorıng júrgizedi, aýa raıyn, sý, topyraq jáne ósimdikter álemi sııaq­­ty ártúrli ortadaǵy tabıǵı qubylystardy baqy­laı­dy, óz­geristerge ǵylymı taldaýlar júrgizedi, boljamdar jasaıdy. Tabıǵı apattardy boljap, adamdardyń ómi­ri men múlikterdi qorǵaýda saqtandyrý jasaıdy. 2008 jy­ly «Qaz­gıdromet» RMK Astana qalasyna kóship kelgen bo­latyn. Ulttyq gıdro­me­teo­ro­lo­gııalyq ortalyqtyń aýa ra­ıyn boljaýda, tabıǵı apattardyń aldyn alýda, eli­miz­diń ekologııalyq ahýalyn aıqyndaýda atqaryp otyrǵan qyzmetimen ja­qynyraq tanysý maqsatynda «Qaz­gıd­ro­met» RMK-nyń bas dırektory, Dúnıejúzilik Meteorologııa uıymynyń Qa­zaqstandaǵy turaqty ókili Talǵat ZEINÝLLINDI áńgimege tartqan edik. – Talǵat Maratuly, áńgi­memizdiń álqıssasyn qa­zaq­standyq sınoptıkterdiń qyz­­metine qysqasha sholý jasaýdan bastasaq. Aýa ra­ıyna boljaý jasaǵanda olar nege súıenedi, qandaı maǵ­lu­mat­tardy basshylyqqa ala­dy? – Bizdiń sınoptıkter aýa raıyn boljaǵanda, mindetti túr­de Qazaqstannyń barlyq óńirlerinde ornalasqan 260 jer meteostansalarynan, 8 iri aerologııalyq stansalardan já­­­ne jer serigi arqyly alyn­ǵan jan-jaqty maǵlumattardy negizge alady. Bul maǵlumat­tar atap aıtqanda, aýanyń tem­peratýrasy, atmosferalyq qy­sym, jeldiń baǵyty men ekpini, kúnniń bulttylyǵy tý­raly derekter túgelimen ar­naıy sı­noptıkalyq kartaǵa engizilip, ár úsh saǵat saıyn ja­ńar­ty­lyp, túbegeıli óńdeý­den ótki­zilip otyrady. Mun­daı aqpa­rat­tar sınoptıkterge aýa ra­ıynyń aldaǵy ýaqyt­taǵy óz­geristeri týraly, sıklon men antısıklondardyń ornalasýy týraly keń kólem­degi máli­metter beredi. Aýa ra­ıynyń keshegi jáne búgingi karta­la­ryn salystyra oty­ryp, sı­nop­tıkter árbir sıklon men antısıklonnyń naq­ty damý qu­bylystaryn anyq­taıdy. Iаǵ­nı, olar ótken táý­lik­terde qalaı qaraı jyl­jydy, olar­dyń jyldamdyǵy qandaı dá­re­jede boldy jáne olar júrip ótken aımaqtarda aýa raıy qandaı ózgeristerge ushyrady. Bul sıklondar men antısıklondar ózderi júrip ótken aımaqtardyń aýa raıy­nyń óz­gerýine qanshalyqty áser etti. Mine, osyndaı aq­parattardy jan-jaqty zertteı otyryp, sı­noptıkter endi sıklondar men antısık­lon­dardyń qalaı ózgeretinin, qa­laı qaraı jyl­jıtynyn jáne ózderi júrip ótetin aımaq­tar­dyń aýa raıyn qandaı óz­geristerge ushy­ra­ta­tynyn esep­­tep shyǵarady. Sonymen birge bizdiń sınoptık ǵalymdarymyz plane­tamyzda ornalasqan basqa da aýa raıyn boljaıtyn stan­sa­lardyń aqparattaryn da keńi­nen paıdalanady. Máselen, Va­shıngton jáne Reıdıng or­ta­lyqtarynan kelip túsetin boljam kartalary aýa raıyn 3-7 táýlikke deıin boljaýǵa múmkindik  beredi. Sonymen qa­tar aýa raıyn sandyq boljaý ádisterin de barynsha keń qoldanamyz – Aýa raıynyń ózgeris­teri týraly qanshalyqty dá­rejede  dál boljam jasaı alasyzdar? – Joǵarydaǵy aıtylǵan tásilderdiń bárin qoldan­ǵan­nyń ózinde aýa raıyn 100 pa­ıyz dál boljaý múmkin emes. Qazirgi ýaqytta aýa raıyn bol­jaý dáldigi orta eseppen 78 paıyzdy quraıdy. Aýa ra­ıynyń ózgerýi negizinen jer betkeıiniń bederlerine baıla­nysty bolady. Máselen, taý bókterli óńirlerde aýa aǵym­dary bıik jotalarda kesheýildep turyp qalýy nemese ba­ǵyt­taryn kúrt ózgertip, aýyt­qyp ketýi múmkin. Sóıtip, aǵym­dyq tasqyndar buzylyp, aýa aǵymynyń jyldamdyǵy ózgeredi. Jer bederleriniń keskinderi aýa temperatýrasynyń táý­liktik qozǵalysyna  eleýli yq­pal etedi. Taý betkeıimen jo­ǵary soqqan jel bulttyń qa­lyńdaýyna, jaýyn-shashyn­nyń kúsheıýine ákelip soqsa, al taý bókterlerinen ańǵar­larǵa qa­raı soqqan jel, kerisinshe, bult­tyń ydyraýyna, yl­ǵal­dylyqtyń azaıýyna yq­pal etip, aýa temperatýrasynyń kó­terilýine alyp keledi. – Aýa raıyn boljaýdyń dáldik merzimi qansha? Aýa raıynyń qaýipti qubylys­ta­ryn qansha ýaqyt buryn boljam jasap aıta alasyzdar? Maýsymdyq boljamdardy má­­­­selen, aldaǵy jazdyń qur­ǵaq­shylyǵyn nemese qys aı­la­ryn­da qanshalyqty qar tú­se­tinin anyqtaı alasyzdar ma? – Aýa raıyn uzaq merzimge boljaý basqarmasynda jylyna eki ret maýsymdyq boljam ja­ryq kóredi: * 12 naýryzda jyldyń jy­ly maýsymyna (sáýir-qazan aı­laryna), * 12 qazanda jyldyń salqyn maýsymyna (qarasha-naýryz aı­laryna). Maýsymdyq boljamdarda Qa­­zaqstan Respýblıkasy bo­ıyn­sha aýa temperatýrasynyń jáne jaýyn-shashynnyń aılyq mólsherden aýytqýy týraly to­lyq málimetter beriledi. Iаǵnı aldaǵy maýsymnyń ádettegiden sýyq nemese jyly bola­tyn­dy­ǵy, jaýyn-shashynnyń ádet­te­giden kóp nemese az jaýa­tyn­dyǵy týraly derekter naq­ty­lanady. Sonymen qatar eli­miz­diń ár oblysy boıynsha aýa tem­peratýrasy men jaýyn-sha­shyn­nyń  kóp jyldyq ortasha aılyq mólsheri usynylady. Maý­­sym­dyq boljamdardyń aqı­­qat­ty­ǵynyń ortasha paıyzy aýa tem­peratýrasy boıynsha – 68 pa­ıyz, jaýyn-shashynnyń mól­she­ri boıynsha 50 paıyzdy qu­raıdy. Árbir jyldyń maýsymdyq merzimindegi aýa raıynyń birkelki bolmaıtyndyǵyna jáne kóp­tegen atmosferalyq úderis­terdiń jıi almasyp otyrýyna baılanysty aýa raıynyń maý­symdyq boljamdary keńes tú­rinde ǵana beriledi. Aýa ra­ıy­nyń aılyq boljamdary árbir aıdyń 15 juldyzynda, mysaly, aqpan aıynyń aýa raıynyń bol­jamy 15 qańtarda, naýryz aıy­nyń boljamy 15 aqpanda degen sııaqty jarııalanyp otyrady. Árıne, qysqa merzimdi aýa raıy boljamdary, má­selen, aldaǵy  1-3 kúnniń aýa raıy bol­jam­dary dálirek bolady. Gıdrometeorologııa orta­ly­ǵyn­da aýa raıy táýlik boıy baqylanyp otyrady. Bul rette «Qazgıdromet» ortalyǵynyń bas­­­­ty maqsaty jergilikti  áki­m­ishilik organdarǵa, tıisti mekemelerge múmkin bolatyn tóten­she qaýipterdi, aýa raıynyń kúrt ózgerý qubylystary tý­raly, múm­kin bolatyn boran, daýyl jáne basqa tabıǵı apatty jaǵ­daılardyń málimetterin 12 sa­ǵat nemese múmkin  bolǵan jaǵ­daıda 1-3 táýlik buryn habarlap otyrý bolyp tabylady. Sony­men birge, Qazaqstannyń barlyq óńirleri boıynsha aýa raıy bol­jamdaryn jáne meteo­rologııa­lyq málimetterdi tuty­nýshy­lar­ǵa der kezinde jetkizip otyrady. – Qazirgi kezde keıbir tur­ǵyndar gıdrome­teor­talyq­tyń boljamdarynan góri ja­ýy­ryn­­shylar men eks­tra­sens­terdiń boljamdaryna kó­bi­rek senetin sııaqty. Jalpy, E.Qo­jam­seıi­tov sııaqty aýa ra­ıyn bol­jaý­shylarǵa qan­sha­lyqty senýge bolady? – Kóripkelderdiń aýa raıyn qalaı boljaıtynyn jáne qan­daı derekterge súıenip sáýe­geılik jasaıtynyn naqty aıta almaımyn. Olardyń boljam­da­rynyń qanshalyqty shyn­dyq­qa keletinin de aıtý qıyn. «Qaz­gıdromet» RMK Búkilálem­dik meteorologııalyq uıymnyń mú­shesi bolǵandyqtan halyq­ara­lyq talaptarǵa sáıkes qa­lyp­tasqan ǵylymı sınoptı­ka­lyq-statıstıkalyq zertteýlerge sú­ıenedi. – Gıdrologııalyq apat­tar­dy qansha ýaqyt buryn jáne qanshalyqty dáldikpen bol­jaýǵa bolady? – Apatty gıdrologııalyq qu­bylystarǵa kóktemgi sý tas­qyn­dary, taýly ózenderdiń kúrt erigen qar nemese qatty jaýǵan jańbyrlardan tasýy, sel jáne qar kóshkini jatady. О́zen­der­degi qatty sý tasqynyn keıde 1 aı nemese odan da uzaq ýaqyt buryn eseptep, eskertýge bola­dy. Máselen, aqpan aıynyń sońynda ózen saǵalarynda erekshe mol qar qory jınaqtalady. Eger kún kúrt jylynsa nemese qalyń jań­­byrǵa ulassa, sa­naý­ly kúnniń ishin­de-aq apatty ahýal qalyp­ta­sýy múmkin. Mun­daı qubylys al­dyn-ala sınoptı­ka­lyq málimet­terge sáı­kes 1 nemese 3 kúnge deıin naqty bol­ja­nady. Osyǵan baı­lanysty tıisti eskertýler jasalyp, da­byl qaǵylady. Taýly aýdandardaǵy uzaq mer­zimdi boljamdar ortasha esep­­pen alǵanda 1 aı nemese bir toqsan buryn ártúrli deńgeıde júrgizilip otyrady. Bul boljamdar sý qoımasynyń jumys rejimin, óńirlerdegi sýarmaly tásilderdi júrgizý normalaryn anyqtap otyrý úshin kerek. Taý ózenderiniń tasýyn, sel jáne qar kóshkini sııaqty tabıǵı qu­bylystardy aldyn-ala dál boljaý múmkin emes. Mundaı apat­tardyń paıda bolýyna áser etetin qubylystar óte tez arada, keıde birneshe saǵattyń ishinde-aq oryn alady. Taýly aımaq­tardaǵy qalyń jańbyr nemese mol qar jaýatyn ke­zeń­derdi gıdro­meteorolo­gııa­lyq fak­tor­larǵa súıene otyryp, negizinen 12-den 24 saǵatqa deıin aldyn-ala boljaýǵa bolady. Al qar kóshkini týraly qaýip birneshe kún buryn anyqtalyp, ha­bar­lanyp otyrady. Sonymen birge, iri ózenderdegi kóktemgi muz keptelisiniń áserinen sý deń­ge­ıiniń kúrt kóterilýi sal­darynan bolatyn apatty ahýaldar da aldyn-ala eskertiledi. «Qazgı­dro­met» RMK sondaı-aq Kaspıı jaǵalaýyndaǵy sý deń­geıiniń kóterilýin de turaqty túrde ba­qylap otyrady. Sońǵy on jyl ishinde Ult­tyq gıdrometeorologııalyq qyz­­met elimizde oryn alǵan bir­qatar tabıǵı apattardy aldyn-ala dál boljap, tıisti óńir­ler­diń ákim­dik­teri men tótenshe jaǵdaılar organdaryna kúni buryn eskertýler jasap, dabyl qaqty. Má­selen, 1988 jyldyń maýsym aıynda Kúmbel óze­ninde oryn alǵan seldi, 1990 jyldyń shildesindegi Bedelbaı ózenin­degi sý tasqynyn, 2008 jyly aqpanda Ońtústik Qazaq­stan ob­lysynda oryn alǵan qat­ty sý tasqynyn, 2010 jyldyń naýryz aıynda «Almataý» taý shańǵysy bazasy aýmaǵynda bol­ǵan úlken kó­lemdegi qar kóshkinin kúni buryn anyqtap, der kezinde da­byl qaq­ty. Osynyń nátı­je­sinde adam jáne materıaldyq shyǵyndarǵa jol berilmedi. – Talǵat Muratuly, siz­derdiń mekemelerińiz elimizdiń aýmaǵynda turaqty eko­logııa­lyq monıtorıng júrgizedi. Osy rette Baıqońyr ǵarysh aı­laǵynyń Qazaqstan ekolo­gııa­syna tıgizgen keri áseri qaqynda ne aıtasyz? – Baıqońyr ǵarysh aıla­ǵy­nan ushyrylǵan zymyran­dar­dyń ártúrli bólshekteriniń jerge qulaýy, asa ýly jaǵarmaı qal­dyqtarynyń tógilýi, qor­sha­ǵan ortaǵa jáne sol óńirde turatyn halyqtyń densaý­ly­ǵyna erekshe keri áserin tızigip otyrǵandyǵy jasyryn emes. Ásirese, «Proton» zymyran­da­ryn ushyrǵan kezde asa qaýipti geptıl otynyn paıdalaný ta­bıǵı ortaǵa orny tolmas shy­ǵyn keltirip otyr. Geptıl qa­ýiptiligi jaǵynan 1-shi klasqa engen ýly lastaǵysh bo­lyp esepteledi. Onyń qura­myn­daǵy kanserogendi jáne mýtagendi zııandy elementter topy­raqta, ósimdikterde jáne ja­nýar­lar­dyń aǵzasynda jınaq­talý qa­bileti joǵary ýytty las­taǵysh­tar bolyp tabylady. Ǵa­lym­dardyń deregi boıynsha, ǵa­rysh zymyrandarynyń jerge qula­ǵan bólshekterinde úsh ton­naǵa jýyq paıdalanylmaǵan gep­­­tıl saqtalady jáne jer betine tó­giledi. Al onyń shekti mól­sheri atmosferalyq aýanyń 1 tekshe shaqyrymynda 1 kılogramm ǵana bolýǵa tıis. Aı­maqtyń geptılmen lastaný jaǵ­daıy qor­sha­ǵan ortanyń tabıǵı tepe-teń­diginiń buzylýyna, to­py­raqtyń lastanyp, ósimdik ataý­­lynyń qu­ryp ketýine ákelip soǵady. Qazir «Qazgıdromet» RMK zy­myran ushyrý aýdan­darynyń ma­ńyndaǵy eldi mekenderdegi atmosferanyń jaı-kúıin ba­qylaý maqsatynda zy­myran ushy­rýdan buryn jáne ushyr­ǵannan keıingi kezeńde tu­raqty túrde ekspedısııalyq zert­­­teýler júrgizip, jınaǵan má­limet­terin tıisti organdarǵa tapsy­ryp otyrady. – Balqash kóli Aral te­ńiziniń kebin kıedi, Kaspıı te­ńiziniń jaǵalaýy ekologııa­lyq apatty aımaqqa aına­lady degen boljamdar týraly pi­ki­rińiz qandaı? – Balqash kóli Ile jáne Jońǵar Alataýynyń betkeıinen bastalatyn ózenderdiń sýy esebinen qalyptasqan Eýrazııa qur­lyǵyndaǵy iri sý kóziniń biri bolyp sanalady. Kólge quıa­tyn sýdyń 80 paıyzy Ile ózeniniń enshisine tıedi. Ile-Balqash basseınindegi jer beti sýlarynyń jalpy kólemi 28,85 tekshe shaqyrym bolsa, onyń 17,4 tekshe shaqyrymy Qytaı Halyq Res­pýb­lı­kasy aý­maǵynda qu­ra­la­dy. Sońǵy ýaqytta Bal­qash kóli tóńireginde sý máselesi ót­kir oryn alyp otyr. Atap aıt­qan­da, mem­le­ket­ter ara­syn­daǵy sý bó­li­sý máselesinen tý­­­­­yn­da­ǵan kól eko­­­júıesi qyz­me­­­tiniń nasha­­r­laýy, sý deń­ge­ıiniń kúrt tó­mendeýi, taýly aý­dandarda or­man­dar­dyń ota­lýy tabıǵı ortanyń nashar­la­ýyna keri áse­rin tı­gizip otyr. Ile-Balqash basseınindegi sýdyń las­ta­nýy erekshe alań­daý­shylyq tý­ǵy­zý­da. Sý qorynyń únem­­di paı­dala­nyl­maýy sal­da­ry­nan Ile óze­ni­niń sýy jyl saıyn 20 pa­ıyz­ǵa azaıyp, ózen arnasy aı­tar­lyqtaı tarylyp ket­ken. Esep­siz júr­­gi­zilgen eginshilik teh­nolo­gııasy Balqash jáne Qap­shaǵaı ma­ńyn­daǵy sý­dyń las­ta­nýy­na, bat­paq­ta­nýy­na áke­lip so­ǵýda. Balqash kó­liniń las­tanýyna Qy­taı elinen keletin ártúrli tehnogendik qaldyqtar, Balqash mys qorytý kombı­nat­ynyń teh­nı­kalyq qaldyqtary orasan zor zııanyn tıgizýde. Ile-Balqash bas­­seıninde ekologııalyq monıtorıng júrgizý sońǵy ýaqytta birshama ulǵaıtyldy. Alaıda, bul aımaqta gıdrome­teo­ro­lo­gııalyq jáne ekologııalyq tekseris júr­gizetin stasıonarlyq oryn­dar az. 2006 jyldan bastap kóldiń ońtústik-shyǵys bóli­ginde jaz­ǵy-kúzgi kezeńde ekspe­dısııalyq zertteýler júrgizilip keledi. Bizdiń qazirgi qoly­myz­daǵy má­li­metter boıynsha, Bal­qash kóli­niń lastaný deńgeıi 4 klasqa ja­tady. Iаǵnı, kól sýy­nyń lasta­nýy óte joǵary deńgeıde. «Qazgıdromet» RMK gıdro­loktarynyń úzdiksiz júrgizgen monıtorıng derekteri kórsetip otyrǵandaı, sońǵy jyldary Ile ózeniniń joǵarǵy aǵysynda (QHR) jáne orta aǵysynda (QR) sýdy kóp mólsherde bógeýdiń sal­darynan Qapshaǵaı qalasy mańyndaǵy jarmada ózen aǵy­synyń jylyna 3,5-4,0 tekshe shaqyrym, al keı jyldary 4,5 tekshe shaqyrym qysqaryp otyr­­ǵandyǵy anyqtaldy. Esepteýler kórsetip otyrǵanyndaı, mundaı sý bógetteri bolmasa Bal­qash kóliniń deńgeıi 343,2 metr bolar edi. Al qazirgi ýa­qytta kól sýynyń deńgeıi 342,1 metr deńgeıge tómendegen. Sol sebepti keleshekte qazirgi sý qoldaný tásili ózgertilmeıtin bolsa, Qapshaǵaı GES-niń sý qoımasyna kelip tú­setin jáne Balqash kóline quıa­tyn sý mól­sheri budan da azaıyp, apatty jaǵdaıǵa ákelýi ábden múmkin. Sońǵy 3-4 jyl­dyń ishinde ǵana (2005-2009) Balqash kóliniń deńgeıi 0,5 metrge (46 sm.) tómendegen. Aldaǵy ýaqytta Qytaı memleketi aýmaǵynda sý bógeýlerdiń kóbeıýine baılanysty kóldiń sýy odan saıyn tómendeıdi. So­nymen qatar, onyń mıneral­dylyǵy 2 g/l-ge deıin ulǵaıǵan. Bul Balqash qalasy men Balqash mys qorytý kombınatyn tushy sýmen qamtamasyz etýdi qı­yndatady. «Qazgıdromet» ǵa­lym­­dary Ile ózeniniń aǵysy tó­mendegen jaǵdaıda Batys Bal­qashqa keletin tabıǵı apattyń keri áserin jeńildetý shara­laryn belgilep, usynystar ázir­ledi. Ile ózeni alabynda qazirgi sý qoldaný tásilin óz­gertpese, Balqash kólin 341,0 metr shekti deńgeıde ustap qalý múmkin emes. Balqash kó­lin tabıǵı qal­pynda saqtap qalý úshin Ile ózenimen jy­lyna keminde 11,5 tekshe metr sý kelýi kerek. Ile ózeninen sý alýdy ósirý úshin taratý kanaldaryna fıltrasııa júı­lerin jasaý jáne býlaný shy­ǵyndaryn azaıtý qajet. So­nymen birge, Ile ózeniniń sýyn QHR-men birge tıimdi paıdalaný máselelerin sheshý kerek. Balqash Aral teńiziniń taǵdy­ryn qaıtalamaýy úshin QHR men Qazaqstan Respýb­lıkasy arasynda sýdy paı­dalanýdyń tıimdi tásilderin belgileý tý­raly shuǵyl sharalar qabyl­danýy qajet. – «Qazgıdromet» RMK An­traktıdany zertteý ekspe­dı­sııasyna qatysty. Osy bir mańyzdy ǵylymı sapar tý­raly ne aıtasyz? – Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdik alǵannan bergi jyl­­­dar shejiresinde alǵash ret Ońtústik polıýstegi júrgizilip jatqan ǵylymı-zertteý ju­mys­taryna qatysýǵa múm­kin­dik aldy. Bizdiń ortalyq qyz­metkerleri bul ǵylymı-zert­teý jumystaryna Reseıdiń Ark­tıka jáne Antarktıda ıns­tıtýtynyń qoldaýymen qatys­qan bolatyn. Bizdiń mamandar osy ǵylymı-zertteý jumys­ta­rynyń barysynda Antarktıda muzdaryndaǵy gıdrohı­mııalyq jáne bıologııalyq qos­pa­la­ry­nyń spektorlyq qu­ramyn Qa­zaq­stannyń ońtústik-shyǵy­syn­daǵy taýly aımaq­tar­daǵy muzdaqtardyń spek­tor­lyq qu­ramymen sa­lystyrý ju­mys­taryn júr­gizdi. So­ny­­men birge, Reseıdiń An­tarktıdada júrgizip otyr­ǵan gıdro­me­teo­ro­lo­gııa­lyq, okeano­gra­fııalyq já­ne bas­qa da ǵylymı-zertteý jumys­tary­nyń maz­munymen jáne ony suryptaý tásil­de­rimen tanys­ty. Bul ǵy­lymı sapardaǵy taǵy bir mindet  at­mosfe­ra­daǵy lastanýǵa áser etpeıtin qospalardyń sho­ǵyr­laný deń­geıin anyq­taý bo­latyn. Bizdiń mamandarymyz «Akademık Fedorov» ǵy­lymı-zert­teý kemesiniń qu­ramynda ótken jylǵy aqpan-sáýir aılarynda Oń­tústik Afrı­kanyń Keıptaýn portynan bastalǵan eks­pe­dı­sııa qura­mynda Antarktıda­nyń 6 ja­ǵalaýlyq stansala­ryn­da bo­lyp, zertteý jumys­ta­ryn júrgizdi. Novolazerevskaıa, Pro­gress, Drýjnaıa-4, Mır­­nyı  stansalarynan alyn­ǵan muz synamalar muz ja­mylǵy­sy­nyń fızıkalyq sıpa­ty, qa­lyp­tasý ereksheligi tur­ǵysynda zertteýler júr­gizdi. Iаdrolyq fızıka ınstıtýtynda bul muz bólshekterine synaq júrgizý nátıjesinde onyń qu­ramynan qorshaǵan ortany las­­taıtyn kadmıı, myshıak sııaqty metaldardyń mar­dymsyz mólsheri tabyldy. So­nymen birge, Antarktıda mu­zynyń quramynan Ile Ala­taýynyń muzdaqtarynyń keı­bir  elementteri tabyldy. Biz­diń maman-ǵa­lym­­darymyz­dyń bul sapar  ba­ry­syn­da jı­na­ǵan derekteri elimizde júr­­giziletin al­da­ǵy ǵylymı-zert­teý jumys­ta­ry­na zor úles qo­satyny sózsiz. – «Qazgıdromet» RMK-niń halyqaralyq yn­tymaqtas­tyǵy qandaı dá­rejede? – Biz óz jumysymyzda Dú­nıejúzilik meteoro­logııa­lyq uı­ym­­men (DMU) tyǵyz qa­rym-qatynasta júrgizemiz. So­ny­men birge, DMU-nyń II jáne IV óńir­lik assosıasııa­synyń ju­mysyna qatystyq. Basqa da gıdrometeo­rolo­gııa­lyq or­ta­lyq­­tarmen tu­raqty túr­de ekijaqty baıla­nystar júr­­gizemiz. Aıta ketetin taǵy bir má­sele, 23 naýryz – Dúnıe­jú­zilik meteorologııa kúni. 1950 jyly osy kúni Dú­nıe­jú­zilik meteo­rologııalyq uıy­myn qu­rý tý­raly kon­ven­sııa kúshine endi. Búginde bul kúndi álem­niń 189 memleketi atap ótedi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jylqybaı JAǴYPARULY.