BALǴABEK QYDYRBEKULY ATYNDAǴY JÚLDE
Satıra sarbazdary! Aýyzy dýaly, týmysynan saıqymazaq, ázil-qaljyńdy qanjyǵasyna baılap ósken qaljyńbas qalyń kópshilik, “Egemen Qazaqstan” gazeti óziniń “Sóz soıyl” ázil-syqaq otaýynda jarııalanatyn ótkir de ótimdi, salmaqty da saıqymazaq, shalymdy da shat-shadyman ázil-ospaq týyndylarǵa, naqty da nanymdy feletondarǵa – Balǵabek Qydyrbekuly atyndaǵy júldeni jalǵastyrady. Júldegerge beriler arnaıy dıplom, jetpis bes myń teńge syı-sııapatymyzdyń bar ekenin eskertemiz. Atsalysyńyzdar, baq synańyzdar.
Júlde sharttary:
• Júldege satıra-ıýmor, feleton, ázil-ospaqtyń barlyq aıdary arqyly berilgen materıaldar qatysa alady. Kólemi 3 betten aspaýy tıis.
• Báıge materıaldary – jarııalanǵan satıralyq týyndylar ishinen suryptalyp alynady.
• Jeńimpaz arnaıy qurylǵan sarapshylar al-qasy arqyly anyqtalady.
• Júlde jeńimpazy jyl basynda (kelesi naýryz aıynda) anyqtalyp, jarııalanady.
__________
Bárekeldi!
«SО́Z SOIYLDYŃ SERKESI»
«Egemen Qazaqstan» gazetinde «Sóz soıyl» ázil-syqaq otaýy boıynsha belgili jazýshy-satırık Balǵabek Qydyrbekuly atyndaǵy júlde úshin saıys jalǵasqan bolatyn. Mine, búgin júlde jeńimpazy anyqtaldy.
Sarapshylar alqasynyń sheshimimen «Sóz soıyl» ázil-syqaq otaýynda jyl boıǵy jaryq kórgen mazmundy da kórkem týyndylary úzdik dep tanylǵan Ermahan Shaıhyulyna Balǵabek Qydyrbekuly atyndaǵy júlde berildi.
JÚLDEGER
Ermahan ShAIHYULY.
1966 jyly Túrkistan qalasynda dúnıege kelip, 1993 jyly Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetin támamdaǵan. «Qazaq ýnıversıteti» baspasynda redaktor, «Túrkistan» gazetinde bólim meńgerýshisi, QazUÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetinde aǵa oqytýshy qyzmetterin atqarǵan. Qazir «Aıqyn» gazeti bas redaktorynyń orynbasary.
Qazaqstan Jýrnalıster jáne Jazýshylar odaǵynyń múshesi. «Aýyz tıe otyryńyz», «Bir túrli kitap», «Qazirgi qazaq satırasy», «Mynaýyń jyndy eken» atty kitaptardyń avtory.
* * *
Jańa jylǵa suraq:
ET ASA BILESIZ BE?
«Et degende bet bar ma?!» degen maqaldy qazekem silekeıin aǵyza otyryp, ynta-shyntasymen aıtqan. Qazirgi jastar «Et – etke, sorpa v mordý» dep ájeptáýir aran ashatyn maqaldy ázilge aınaldyryp júr. Árbir ázildiń túp tórkininde shyndyq jatatynyn eskersek, ettiń etke, sorpanyń betke quıylatyny ras.
Etti qazaq pen qasqyrlar óte jaqsy kóredi. Biraq ekeýiniń arasynda sál-pál aıyrmashylyqtar bar. Qazaq etti qazanǵa salyp, 2-3 saǵat býyn burqyrata qaınatyp, qamyr salyp baryp jese, qasqyrlar ettiń qanyn sorǵalata júrip, jylydaı jegendi unatady.
Etti qoıdyń, sıyrdyń, jylqynyń taǵy basqa adal janýarlardyń etinen asýǵa bolady. Al Jaıyqtyń boıynan bolsańyz, onda qyzyl balyqtan da et asa beresiz. Qazaq aptasyna eki-úsh ret et asyp jemese, kóńili kónshimeıdi. Tipti bazbireýler kúnde et asyp jeıdi desek, shyndyqqa qııanat jasamaımyz. Ásirese, Qazaqstannyń Shyǵys, Soltústik, Batys oblystaryndaǵy qazaqtar bir qoıdyń etin bir-aq assa, ońtústikqazaqstandyqtar bir qoıdyń etin soǵym etip, qys boıy japyraqtap jep shyǵady. Sondyqtan da bolar, Ońtústik Qazaqstanda týǵan ekonomıster kóp. Sońǵy ýaqytta bankrotqa ushyrap jatqan bankter men fırmalardyń basshylary álgi etti aıamaı asyp jeıtin Shyǵys, Batys, Soltústik Qazaqstannan ekendikteri shák keltirmeıdi.
Qazaq súıgen qyzyna óleń arnasa, súıikti asyna maqal shyǵarady. «Et jeseń tisińe kiredi, jemeseń túsińe kiredi» deıdi. Naǵyz pálsafa.
Sosyn qazaqtyń qarny ishinde emes, myna saýsaǵynyń ushynda bolady eken. Saýsaǵy kúımeı, qarny toımaıdy. Sondyqtan qazaqty sýyp qalǵan taǵammen aldaımyn deý – bos áýreshilik.
Sol sekildi, qazaqqa et asýdy úıretý de jumyrtqanyń taýyqqa aqyl aıtýymen birdeı.
Ermahan ShAIHYULY.
Almaty.
____________________________
QOIаN KELE JATYR!
Itke minip, túıe aıdaǵan,
Aldyna esek óńgeripti.
Bul ne degen ǵajaıyp ań
Artyna eshki bókteripti.
Shyn qazaq bolsańyzdar osy jumbaǵymdy oılanbaı sheshińizdershi, kánekı?
Árıne, bul ıt aıaqty, túıe erindi, esek qulaqty, eshki quıryqty qoıan ǵoı. Áńgimemizdi jumbaqtan bastaǵan sebebimiz, kádimgi qoıanyńyz jumbaǵy kóp ań. О́ıtkeni, onyń jyl atyn alyp jyljyp kelgende qysy qatty, jazy jumsaq, minezi eleń-seleń, bitimi oıqy-shoıqy, basqan izi qıqy-jıqy, júrisi uıqy-tuıqy, oıyny astan-kesteń bolatyn ejelgi ádeti.
Súıinshi jurtym! Mine, osyndaı minez-qulqymen, kelbet-keıpimen, bolmys bitimimen qoıan, ıaǵnı qoıan jyly kele jatyr.
Qoıan qońyr qoıdaı momyn ań ekeni dúnıe júzine aıan. Jan-janýar arasynda qorqaqtar konkýrsynyń altyn júldegeri, záre-qutsyzdar ǵylymdarynyń kandıdaty, sý júrekter qoǵamynyń múshesi. Biraq «orys araqtan qorqady, araq qazaqtan qorqady» degendeı, eń qyzyǵy sol qazaqtar, (sonyń ishinde Qytaı men Monǵolııada turatyn qazaqtar da bar) osy qoıannan (anyǵy qoıan jylynan) ólerdeı qorqady. 1917 jylǵy Qazan tóńkerisinen qaımyqpaǵan, qýjaq Goloshekıniń «Kishi Oktıabrinen» yqpaǵan, qazirgi ekonomıka qysymynan qysylmaǵan qazekemder qoıannyń qysymynan qatty sasady. Tarıhqa kóz salsaq, onyń da sebepteri bar eken.
Qoıanyńyz jaıshylyqta, ómirde momyn bolǵanymen, jyl atyn alyp, 13 jylda bir soqqanda arystan aıbarly, jolbarys jotaly, aıdahar tisti bolyp keledi. Ertedegi qazaqtardyń aýyzsha jazylǵan arhıvterinde óte qupııa ári ǵajap ǵylymı derekter saqtalǵan. Odan qoıan jylynyń aýyr zardaptaryn oqysańyz, uıyqtap jatqanda shoshyp oıanasyz nemese oıaý otyrsańyz uıyqtap ketesiz, tamaqtanyp otyrsańyz óńeshińizden as túgili, araq ta ótpeıdi. Sol qujattarǵa túńilsek te úńilsek: 1867-68 jylǵy jalpaq eldi jaıpaǵan jalpaq qoıan juty, 1879-80 jylǵy úreıdi alǵan úlken qoıan juty, 1891-92 jylǵy kúshti alǵan kishi qoıan juty, 1915-16 jylǵy jurttyń aqyr-taqyryn shyǵarǵan taqyr qoıan juty. Astapyralla, osy juttar mıllıondaǵan mal-jandy jutyp, qazaq elin jutatyp ketken! Qoıekeńniń sońǵy soqqysy 1963-64 jyly Keńes ókimetiniń keregesin qıratyp kete jazdady. Maldy aýdandardyń qoralary qańyrap, malshylar ańyrap qaldy. 1945 jyly fashısterdiń kúlin kókke, jeńisin jelge ushyrǵan Keńestiń keremet qýatty tankileri maldy aýyldarǵa kómekke kelgenimen, qoıan jylynyń qary men qyryna áli kelmeı qoıasy shyǵyp qalǵanyn kózimiz kórdi. Mine, qoıannyń kúshi qaıda jatyr! Demek qoıannan qorqyp qana qoımaı, odan saý adam saýysqannan beter saqtanýy da kerek. Saqtanbaǵandardyń betin qoıekeń saýys-saýys etip ketýi qıyn sharýa emes.
«Saqtansań – saqtarmyn» degen sóz bar ǵoı. Bul jyly ásirese jutqa ushyrap qalatyn maldy aýyldan góri jutqan saıyn jutyna beretin pátshaǵar paraqorlar aýyly saq bolǵany jón. О́ıtkeni, qoıannyń aıaǵy uzyn bolǵanymen, qoly qysqa. Sondyqtan ol para alǵandy ıttiń «nesinen» de jek kóredi! Olaı bolsa jemqorlar men paraqorlar, sýyqqoldy sumpaıy suǵanaqtar jyl boıy para dámetpeı omalyp otyra turǵany óte durys. Esesin odan keıingi jyldary eselep qaıtaryp ala jatar. Degenmen olar para beretinder aýyzdaryn «uryp» ketip, ulyp qalyp, josparyn oryndaı almaı uıat baspas úshin ulý jylyna kelisimshart jasap qoıǵany óte oryndy bolmaq. Atyn atamaı-aq qoıaıyq, biraq sotekeńder men qarjypoldyń tegin maltabarlary da «eı, táıiri, qoıan ba?» dep qoqyraıyp qoıanmen qoıan-qoltyq aıqasqa óte qatty bara bermesin. О́ıtkeni, onyń qysy ǵana emes, susy da, mysy da óte basym túse beredi. «Bir jylǵa qoıan terisi de shydaıdy» degendeı, aty atalǵan «alǵyshtar» bir jylǵa shydaı tursyn. Para almaı-aq kún kórip júrgen adal adamdardy sol aramdardyń qandy kózderi kórip, kereń qulaqtary estip júr ǵoı. Olardyń tońmoıyńdary, qolapaısyz qoldary men bastary temir tordy saǵynsa, ózderi bilsin, biraq túbi aıtpady demesin.
Qoıannyń bir qasıeti jyl atyn arqalanyp qaı zamanda kelse de ury-qary sııaqty urlanyp kelmeı, qyr kórsetip, qyrlanyp, sýyǵyn súıretip, sus kórsetip surlanyp kelgen. Onyń mundaı muńǵa batyrar mundarlyq ádetin jaqsy biletin qazekeńder baıaǵyda oǵan úı-jaı, as-sý ázirlep, aýzyn alýǵa qam jasaǵan. Qoıekeń qurmetine Qoıandy, Qoıanjan, Qoıanólmes dep jer-sýlarǵa at berip, Qoıandy jármeńkelerin ashyp, jatsa jastyǵy, tursa tósegi, jese jemi, oınasa oıynshyǵy, qýsa qýyrshaǵy men quıyrshyǵy bolǵan. Qoıan kelgen bette jańa týǵan balalaryna el Kójek dep ulyna, Aqkójek dep qyzyna at qoıyp, aldynan shyǵaryp, aýzyna túkirtip, basqan izine aýnatyp ábden rıza qylǵan. Aldarkósedeı aılakerdi týdyrǵan qazaq ta qý emes pe, shóp jeıtin qoıanǵa tátti de dámdi ósimdikter ósirip, oǵan qoıanshóp, qoıanjúzgin, qoıanjyn, qoıanjún, qoıansúıek dep at berip, aıdar taǵyp, osy shópterden qoıangúl, qoıanquıryq, qoıanbede, qoıanjapyraq degen «gúl-para» jasap usynǵan. «Bergen perde buzady» degen ras eken, Qoıan jyly buǵan jyly júz tanytyp, úsh júzge birdeı júz shaıyspaıtyn júz kúndik raıyn da, shyraıyn da kórsetken deıdi. Bul ras ta bolar, óıtkeni Qazaqstan egemendik alǵaly 1-2 ret kelip ketken qoıan qasqa tisin aqsıtqan joq.
Qazaqpyz. Muny umytpaıyq. Qudaıǵa qul, BUU-ǵa múshemiz. Ǵasyrlar jyljyǵan saıyn biz de jybyrlap jyljyp, ózgerip kelemiz. HV-XVIII ǵasyrda Qazaqııa atanyp, dástúr, saltymyz, ádet-ǵuryp, jón-josyǵymyz, «Jeti jarǵymyz» bar irgeli el boldyq. Shara bar ma, HH ǵasyrda dinsiz, tilsiz, araqsyz aıaq attamaıtyn, ǵasyr sońynda parasyz baspaıtyn orys tildi, qytaı kıimdi, káris minezdi halyq bolýǵa aınala jazdappyz. Alaıda aınymas ata saltymyz oń jolǵa salyp sanaly saltymyzdy qaıta qolǵa aldyq. Olaı bolsa, Qoıan jylynyń da yrym-tyıymdaryn, ádet-ǵurpyn estilerdiń esine sala keteıin.
Qoıan óte ósimtal ań. Ol jylyna 3-4 ret balalaıdy. Sondyqtan bıyl ómirge sábıler kóp kelýi ábden múmkin. Tek kelin-kepshikterdi mańdaıdan bir teýip, kójekterine kóje bermeı ketetin qoıanqylyqtan saqtasyn deıik. Bir erekshe aıta ketetin jaı, ekiqabat kelinshekter qoıan etine jerik bolyp qalmasyn. Betin aýlaq qylsyn, záýi saıtan oǵan jerik bola qalsa odan kózi tostaǵandaı, qulaǵy qalqaıǵan, erini jyrtyq, biraq jelmen jarysatyn jelaıaq týady. Reti kelse sol kelinder qoıan etin jemegeni durys bolar edi. Tipti jegisi kelip ólip bara jatsa, týǵanǵa deıin 24 saǵat buryn nemese týǵannan soń 24 saǵattan keıin jeýge ruhsat. Umytpaı turyp aıta keteıin, ana qoıanda aıdalada kezdesken jetim kójekti baýyryna alyp emize beretin meıirimdiligi men balajandyq qasıetter taǵy bar. Budan qazaqy kelinder ǵıbrat alsyn.
Qoıan týraly el ishinde shıki sóz, qısyq-qyńyr, maqal-mátelder kóp-aq. «Túlki júırik – dybys joq, qoıan júırik – tynys joq», «qoıannyń qarasyn kórip qaljasynan túńil», «qashqan qoıan jatqan qoıandy ala ketedi», «qoıandy qamys óltiredi» degen sııaqty namysqa tıetin qaǵytpalardy olardyń qulaǵyna jetkizbegen jón. «Qoıan aıaǵyn jegen», «qoıandaı zytyp», «qoıandaı qorqyp», «qoıandaı buǵyp» degenderdi jyl boıy aıtýǵa bolmaıdy, qoıannan uıat bolady. Qoıan degenińiz basyn burmaı-aq, jan-jaǵyn 360 gradýs kórip otyratyn kóregen janýar. Sol sııaqty uzyn qulaǵyn qaıshylap-qaıshylap jiberip, alys-jaqyndaǵy sybys pen sybdyrdy estip otyratyn «óneri» taǵy bar. Meniń qoıan týraly artyq-aýys, teris-keris, qańqý oı-pikir aıta bermeńizder degenim sol ǵoı.
Eger ańshylardyń qaqpanyna ne tuzaǵyna baıǵus qoıan baıqamaı túse qalsa, onyń aýzyna bir sábiz tistetip, bosatyp jiberse, saýaptyń úlkeni sol bolady jáne ańshylardyń sol sáttegi tilegi men batasy perishteniń qulaǵyna birden shalynady.
Umytpaı turyp aıta keteıin, qoıan jyly Naýryz merekesin ala keledi ǵoı. Bul kúni ulttyq salt-dástúrimizge sáıkes «qoıan men tazy», «qoıan tobyǵyn jutý» oıyndary, «qoıan qashty» salttary umyt qalmasyn. «Jıenquryqqa» alsań da osy merekege qoıan tumaǵyn, qoıan ishik kıip, qoıan jún oramal tartqan óte jarasty is. Alaıda «naýryzkójege» qoıan etin, sútin qosýǵa bolmaıdy. Solaı bola tursa da qoıannyń óti «qoıanshyq» dertine myń da bir em!
Aıtqandaı, yrym boıynsha qoıan jyly týǵandar qoıan baýyzdamaıdy, ony urmaıdy, sókpeıdi, boqtamaıdy, qorqytpaıdy, jaman sóz aıtpaıdy. Túsinde de bulaı etýge bolmaıdy. Biraq bul jyly týǵan sábılerge Qoıanbaı, Qoıankúl, Aqqoıan, Toqqoıan, Kójek, Kójekbaı dep at qoıýy mindetti túrde. Bul jaqsy yrym ári qoıan jylyn syılaý bolyp tabylady.
Oıbaı, qoıan kelip qaldy!
– Ýa, Qoıeke, tórge shyǵyńyz! Naýryz toıyna dál keldińiz. Ne ishesiz, ne jeısiz? Qoıan sábizden salat, qoıanaıaqtan qýyrdaq bar. Qoıanjuttan konıak jutyńyz, qoıanbededen qurǵaq sharaptan tatyńyz! Naýryzkójeden aýyz tıińiz!
Seıit KENJEAHMETULY.
Arqalyq.
_______________________
MEN JAILY MÁTELSYMAQTAR
Qoıan kóleńkesinen qorqady.
* * *
Bóri baılaýǵa kónbes, qoıan aıdaýǵa kónbes.
* * *
Qoıannyń qarǵysy qasqyrǵa jetpeıdi.
* * *
Kókpar tartqandiki, qoıan qaqqandiki.
* * *
Qoıan ózin qoıǵa balaıdy da,
«Átteń» dep qulaǵyna qaraıdy.
* * *
Bir jylǵa qoıan terisi de shydaǵan.
* * *
Qashqan qoıan jatqan qoıandy ala ketedi.
* * *
Kúshtilerdiń aldynda – qoıanmenen birdeımiz,
Álsizderdiń aldynda – qoıan emes, pildeımiz.
_______________________________
Múıisti júrgizgen Berik SADYR.
JÚLDEGER
Ermahan ShAIHYULY.
1966 jyly Túrkistan qalasynda dúnıege kelip, 1993 jyly Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetin támamdaǵan. «Qazaq ýnıversıteti» baspasynda redaktor, «Túrkistan» gazetinde bólim meńgerýshisi, QazUÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetinde aǵa oqytýshy qyzmetterin atqarǵan. Qazir «Aıqyn» gazeti bas redaktorynyń orynbasary.
Qazaqstan Jýrnalıster jáne Jazýshylar odaǵynyń múshesi. «Aýyz tıe otyryńyz», «Bir túrli kitap», «Qazirgi qazaq satırasy», «Mynaýyń jyndy eken» atty kitaptardyń avtory.
* * *
Jańa jylǵa suraq:
ET ASA BILESIZ BE?
«Et degende bet bar ma?!» degen maqaldy qazekem silekeıin aǵyza otyryp, ynta-shyntasymen aıtqan. Qazirgi jastar «Et – etke, sorpa v mordý» dep ájeptáýir aran ashatyn maqaldy ázilge aınaldyryp júr. Árbir ázildiń túp tórkininde shyndyq jatatynyn eskersek, ettiń etke, sorpanyń betke quıylatyny ras.
Etti qazaq pen qasqyrlar óte jaqsy kóredi. Biraq ekeýiniń arasynda sál-pál aıyrmashylyqtar bar. Qazaq etti qazanǵa salyp, 2-3 saǵat býyn burqyrata qaınatyp, qamyr salyp baryp jese, qasqyrlar ettiń qanyn sorǵalata júrip, jylydaı jegendi unatady.
Etti qoıdyń, sıyrdyń, jylqynyń taǵy basqa adal janýarlardyń etinen asýǵa bolady. Al Jaıyqtyń boıynan bolsańyz, onda qyzyl balyqtan da et asa beresiz. Qazaq aptasyna eki-úsh ret et asyp jemese, kóńili kónshimeıdi. Tipti bazbireýler kúnde et asyp jeıdi desek, shyndyqqa qııanat jasamaımyz. Ásirese, Qazaqstannyń Shyǵys, Soltústik, Batys oblystaryndaǵy qazaqtar bir qoıdyń etin bir-aq assa, ońtústikqazaqstandyqtar bir qoıdyń etin soǵym etip, qys boıy japyraqtap jep shyǵady. Sondyqtan da bolar, Ońtústik Qazaqstanda týǵan ekonomıster kóp. Sońǵy ýaqytta bankrotqa ushyrap jatqan bankter men fırmalardyń basshylary álgi etti aıamaı asyp jeıtin Shyǵys, Batys, Soltústik Qazaqstannan ekendikteri shák keltirmeıdi.
Qazaq súıgen qyzyna óleń arnasa, súıikti asyna maqal shyǵarady. «Et jeseń tisińe kiredi, jemeseń túsińe kiredi» deıdi. Naǵyz pálsafa.
Sosyn qazaqtyń qarny ishinde emes, myna saýsaǵynyń ushynda bolady eken. Saýsaǵy kúımeı, qarny toımaıdy. Sondyqtan qazaqty sýyp qalǵan taǵammen aldaımyn deý – bos áýreshilik.
Sol sekildi, qazaqqa et asýdy úıretý de jumyrtqanyń taýyqqa aqyl aıtýymen birdeı.
Ermahan ShAIHYULY.
Almaty.
____________________________
QOIаN KELE JATYR!
Itke minip, túıe aıdaǵan,
Aldyna esek óńgeripti.
Bul ne degen ǵajaıyp ań
Artyna eshki bókteripti.
Shyn qazaq bolsańyzdar osy jumbaǵymdy oılanbaı sheshińizdershi, kánekı?
Árıne, bul ıt aıaqty, túıe erindi, esek qulaqty, eshki quıryqty qoıan ǵoı. Áńgimemizdi jumbaqtan bastaǵan sebebimiz, kádimgi qoıanyńyz jumbaǵy kóp ań. О́ıtkeni, onyń jyl atyn alyp jyljyp kelgende qysy qatty, jazy jumsaq, minezi eleń-seleń, bitimi oıqy-shoıqy, basqan izi qıqy-jıqy, júrisi uıqy-tuıqy, oıyny astan-kesteń bolatyn ejelgi ádeti.
Súıinshi jurtym! Mine, osyndaı minez-qulqymen, kelbet-keıpimen, bolmys bitimimen qoıan, ıaǵnı qoıan jyly kele jatyr.
Qoıan qońyr qoıdaı momyn ań ekeni dúnıe júzine aıan. Jan-janýar arasynda qorqaqtar konkýrsynyń altyn júldegeri, záre-qutsyzdar ǵylymdarynyń kandıdaty, sý júrekter qoǵamynyń múshesi. Biraq «orys araqtan qorqady, araq qazaqtan qorqady» degendeı, eń qyzyǵy sol qazaqtar, (sonyń ishinde Qytaı men Monǵolııada turatyn qazaqtar da bar) osy qoıannan (anyǵy qoıan jylynan) ólerdeı qorqady. 1917 jylǵy Qazan tóńkerisinen qaımyqpaǵan, qýjaq Goloshekıniń «Kishi Oktıabrinen» yqpaǵan, qazirgi ekonomıka qysymynan qysylmaǵan qazekemder qoıannyń qysymynan qatty sasady. Tarıhqa kóz salsaq, onyń da sebepteri bar eken.
Qoıanyńyz jaıshylyqta, ómirde momyn bolǵanymen, jyl atyn alyp, 13 jylda bir soqqanda arystan aıbarly, jolbarys jotaly, aıdahar tisti bolyp keledi. Ertedegi qazaqtardyń aýyzsha jazylǵan arhıvterinde óte qupııa ári ǵajap ǵylymı derekter saqtalǵan. Odan qoıan jylynyń aýyr zardaptaryn oqysańyz, uıyqtap jatqanda shoshyp oıanasyz nemese oıaý otyrsańyz uıyqtap ketesiz, tamaqtanyp otyrsańyz óńeshińizden as túgili, araq ta ótpeıdi. Sol qujattarǵa túńilsek te úńilsek: 1867-68 jylǵy jalpaq eldi jaıpaǵan jalpaq qoıan juty, 1879-80 jylǵy úreıdi alǵan úlken qoıan juty, 1891-92 jylǵy kúshti alǵan kishi qoıan juty, 1915-16 jylǵy jurttyń aqyr-taqyryn shyǵarǵan taqyr qoıan juty. Astapyralla, osy juttar mıllıondaǵan mal-jandy jutyp, qazaq elin jutatyp ketken! Qoıekeńniń sońǵy soqqysy 1963-64 jyly Keńes ókimetiniń keregesin qıratyp kete jazdady. Maldy aýdandardyń qoralary qańyrap, malshylar ańyrap qaldy. 1945 jyly fashısterdiń kúlin kókke, jeńisin jelge ushyrǵan Keńestiń keremet qýatty tankileri maldy aýyldarǵa kómekke kelgenimen, qoıan jylynyń qary men qyryna áli kelmeı qoıasy shyǵyp qalǵanyn kózimiz kórdi. Mine, qoıannyń kúshi qaıda jatyr! Demek qoıannan qorqyp qana qoımaı, odan saý adam saýysqannan beter saqtanýy da kerek. Saqtanbaǵandardyń betin qoıekeń saýys-saýys etip ketýi qıyn sharýa emes.
«Saqtansań – saqtarmyn» degen sóz bar ǵoı. Bul jyly ásirese jutqa ushyrap qalatyn maldy aýyldan góri jutqan saıyn jutyna beretin pátshaǵar paraqorlar aýyly saq bolǵany jón. О́ıtkeni, qoıannyń aıaǵy uzyn bolǵanymen, qoly qysqa. Sondyqtan ol para alǵandy ıttiń «nesinen» de jek kóredi! Olaı bolsa jemqorlar men paraqorlar, sýyqqoldy sumpaıy suǵanaqtar jyl boıy para dámetpeı omalyp otyra turǵany óte durys. Esesin odan keıingi jyldary eselep qaıtaryp ala jatar. Degenmen olar para beretinder aýyzdaryn «uryp» ketip, ulyp qalyp, josparyn oryndaı almaı uıat baspas úshin ulý jylyna kelisimshart jasap qoıǵany óte oryndy bolmaq. Atyn atamaı-aq qoıaıyq, biraq sotekeńder men qarjypoldyń tegin maltabarlary da «eı, táıiri, qoıan ba?» dep qoqyraıyp qoıanmen qoıan-qoltyq aıqasqa óte qatty bara bermesin. О́ıtkeni, onyń qysy ǵana emes, susy da, mysy da óte basym túse beredi. «Bir jylǵa qoıan terisi de shydaıdy» degendeı, aty atalǵan «alǵyshtar» bir jylǵa shydaı tursyn. Para almaı-aq kún kórip júrgen adal adamdardy sol aramdardyń qandy kózderi kórip, kereń qulaqtary estip júr ǵoı. Olardyń tońmoıyńdary, qolapaısyz qoldary men bastary temir tordy saǵynsa, ózderi bilsin, biraq túbi aıtpady demesin.
Qoıannyń bir qasıeti jyl atyn arqalanyp qaı zamanda kelse de ury-qary sııaqty urlanyp kelmeı, qyr kórsetip, qyrlanyp, sýyǵyn súıretip, sus kórsetip surlanyp kelgen. Onyń mundaı muńǵa batyrar mundarlyq ádetin jaqsy biletin qazekeńder baıaǵyda oǵan úı-jaı, as-sý ázirlep, aýzyn alýǵa qam jasaǵan. Qoıekeń qurmetine Qoıandy, Qoıanjan, Qoıanólmes dep jer-sýlarǵa at berip, Qoıandy jármeńkelerin ashyp, jatsa jastyǵy, tursa tósegi, jese jemi, oınasa oıynshyǵy, qýsa qýyrshaǵy men quıyrshyǵy bolǵan. Qoıan kelgen bette jańa týǵan balalaryna el Kójek dep ulyna, Aqkójek dep qyzyna at qoıyp, aldynan shyǵaryp, aýzyna túkirtip, basqan izine aýnatyp ábden rıza qylǵan. Aldarkósedeı aılakerdi týdyrǵan qazaq ta qý emes pe, shóp jeıtin qoıanǵa tátti de dámdi ósimdikter ósirip, oǵan qoıanshóp, qoıanjúzgin, qoıanjyn, qoıanjún, qoıansúıek dep at berip, aıdar taǵyp, osy shópterden qoıangúl, qoıanquıryq, qoıanbede, qoıanjapyraq degen «gúl-para» jasap usynǵan. «Bergen perde buzady» degen ras eken, Qoıan jyly buǵan jyly júz tanytyp, úsh júzge birdeı júz shaıyspaıtyn júz kúndik raıyn da, shyraıyn da kórsetken deıdi. Bul ras ta bolar, óıtkeni Qazaqstan egemendik alǵaly 1-2 ret kelip ketken qoıan qasqa tisin aqsıtqan joq.
Qazaqpyz. Muny umytpaıyq. Qudaıǵa qul, BUU-ǵa múshemiz. Ǵasyrlar jyljyǵan saıyn biz de jybyrlap jyljyp, ózgerip kelemiz. HV-XVIII ǵasyrda Qazaqııa atanyp, dástúr, saltymyz, ádet-ǵuryp, jón-josyǵymyz, «Jeti jarǵymyz» bar irgeli el boldyq. Shara bar ma, HH ǵasyrda dinsiz, tilsiz, araqsyz aıaq attamaıtyn, ǵasyr sońynda parasyz baspaıtyn orys tildi, qytaı kıimdi, káris minezdi halyq bolýǵa aınala jazdappyz. Alaıda aınymas ata saltymyz oń jolǵa salyp sanaly saltymyzdy qaıta qolǵa aldyq. Olaı bolsa, Qoıan jylynyń da yrym-tyıymdaryn, ádet-ǵurpyn estilerdiń esine sala keteıin.
Qoıan óte ósimtal ań. Ol jylyna 3-4 ret balalaıdy. Sondyqtan bıyl ómirge sábıler kóp kelýi ábden múmkin. Tek kelin-kepshikterdi mańdaıdan bir teýip, kójekterine kóje bermeı ketetin qoıanqylyqtan saqtasyn deıik. Bir erekshe aıta ketetin jaı, ekiqabat kelinshekter qoıan etine jerik bolyp qalmasyn. Betin aýlaq qylsyn, záýi saıtan oǵan jerik bola qalsa odan kózi tostaǵandaı, qulaǵy qalqaıǵan, erini jyrtyq, biraq jelmen jarysatyn jelaıaq týady. Reti kelse sol kelinder qoıan etin jemegeni durys bolar edi. Tipti jegisi kelip ólip bara jatsa, týǵanǵa deıin 24 saǵat buryn nemese týǵannan soń 24 saǵattan keıin jeýge ruhsat. Umytpaı turyp aıta keteıin, ana qoıanda aıdalada kezdesken jetim kójekti baýyryna alyp emize beretin meıirimdiligi men balajandyq qasıetter taǵy bar. Budan qazaqy kelinder ǵıbrat alsyn.
Qoıan týraly el ishinde shıki sóz, qısyq-qyńyr, maqal-mátelder kóp-aq. «Túlki júırik – dybys joq, qoıan júırik – tynys joq», «qoıannyń qarasyn kórip qaljasynan túńil», «qashqan qoıan jatqan qoıandy ala ketedi», «qoıandy qamys óltiredi» degen sııaqty namysqa tıetin qaǵytpalardy olardyń qulaǵyna jetkizbegen jón. «Qoıan aıaǵyn jegen», «qoıandaı zytyp», «qoıandaı qorqyp», «qoıandaı buǵyp» degenderdi jyl boıy aıtýǵa bolmaıdy, qoıannan uıat bolady. Qoıan degenińiz basyn burmaı-aq, jan-jaǵyn 360 gradýs kórip otyratyn kóregen janýar. Sol sııaqty uzyn qulaǵyn qaıshylap-qaıshylap jiberip, alys-jaqyndaǵy sybys pen sybdyrdy estip otyratyn «óneri» taǵy bar. Meniń qoıan týraly artyq-aýys, teris-keris, qańqý oı-pikir aıta bermeńizder degenim sol ǵoı.
Eger ańshylardyń qaqpanyna ne tuzaǵyna baıǵus qoıan baıqamaı túse qalsa, onyń aýzyna bir sábiz tistetip, bosatyp jiberse, saýaptyń úlkeni sol bolady jáne ańshylardyń sol sáttegi tilegi men batasy perishteniń qulaǵyna birden shalynady.
Umytpaı turyp aıta keteıin, qoıan jyly Naýryz merekesin ala keledi ǵoı. Bul kúni ulttyq salt-dástúrimizge sáıkes «qoıan men tazy», «qoıan tobyǵyn jutý» oıyndary, «qoıan qashty» salttary umyt qalmasyn. «Jıenquryqqa» alsań da osy merekege qoıan tumaǵyn, qoıan ishik kıip, qoıan jún oramal tartqan óte jarasty is. Alaıda «naýryzkójege» qoıan etin, sútin qosýǵa bolmaıdy. Solaı bola tursa da qoıannyń óti «qoıanshyq» dertine myń da bir em!
Aıtqandaı, yrym boıynsha qoıan jyly týǵandar qoıan baýyzdamaıdy, ony urmaıdy, sókpeıdi, boqtamaıdy, qorqytpaıdy, jaman sóz aıtpaıdy. Túsinde de bulaı etýge bolmaıdy. Biraq bul jyly týǵan sábılerge Qoıanbaı, Qoıankúl, Aqqoıan, Toqqoıan, Kójek, Kójekbaı dep at qoıýy mindetti túrde. Bul jaqsy yrym ári qoıan jylyn syılaý bolyp tabylady.
Oıbaı, qoıan kelip qaldy!
– Ýa, Qoıeke, tórge shyǵyńyz! Naýryz toıyna dál keldińiz. Ne ishesiz, ne jeısiz? Qoıan sábizden salat, qoıanaıaqtan qýyrdaq bar. Qoıanjuttan konıak jutyńyz, qoıanbededen qurǵaq sharaptan tatyńyz! Naýryzkójeden aýyz tıińiz!
Seıit KENJEAHMETULY.
Arqalyq.
_______________________
MEN JAILY MÁTELSYMAQTAR
Qoıan kóleńkesinen qorqady.
* * *
Bóri baılaýǵa kónbes, qoıan aıdaýǵa kónbes.
* * *
Qoıannyń qarǵysy qasqyrǵa jetpeıdi.
* * *
Kókpar tartqandiki, qoıan qaqqandiki.
* * *
Qoıan ózin qoıǵa balaıdy da,
«Átteń» dep qulaǵyna qaraıdy.
* * *
Bir jylǵa qoıan terisi de shydaǵan.
* * *
Qashqan qoıan jatqan qoıandy ala ketedi.
* * *
Kúshtilerdiń aldynda – qoıanmenen birdeımiz,
Álsizderdiń aldynda – qoıan emes, pildeımiz.
_______________________________
Múıisti júrgizgen Berik SADYR.
