Organıkalyq ónimge oń kózqaras qajet

Elimizdiń azyq-túlik baǵdarlamasynyń altyn qazyǵy bolyp otyrǵan aýyl sharýashylyǵy salasynyń kóterer júginiń barǵan saıyn kólemi ulǵaıyp, jaýapkershiligi de arta túsip otyr. Egin sharýashylyǵyndaǵy organıkalyq eginshilik mádenıetin zamanaýı talaptarǵa saı damytý aldymyzdaǵy aıqyn talaptardyń biri bolyp tabylady. Ony tehnologııalyq talaptar boıynsha oryndaı bilsek, ǵylymı turǵydan izdenis pen zertteýdi tereńdete tússek olqylyq ataýlydan arylarymyz anyq. Sondyqtan da osyǵan oraı organıkalyq eginshiliktiń búgini men erteńi jaıly oı tolǵap, óz usynys, pikirimdi ortaǵa salýdy jón kórdim. Atap aıtqanda, eginshilik ónimin óz máninde molaıtý nátıjesinde álem­dik qaýymdastyq azyq-túlik máse­lesine qatysty problemalardy sheshýde úlken tabystarǵa jetip keledi. Deı turǵanmen, asa joǵary mańyzy bar osy baǵyttaǵy jetistiktermen qatar, túbegeıli sheshimin taba almaı otyrǵan problemalardyń da týyndap otyrǵanyn jasyra almaımyz. Sonyń ishinde ekologııa­lyq sıpattaǵy máseleler aldyńǵy qatar­da tur. Álemniń kóptegen elderi egin­shilikti qarqyndy júrgizgenimen, jahandyq deń­geıdegi ekologııalyq daǵdarys­ta turǵan aımaqtar qataryna endi. Amerıkalyq ekolog Barrı Kom­monsom «Bári de ózimizdiń úıles­tire bilýimizge baılanysty» degen túıindi tujyrymdamany durys aıtqan. Bizdiń planetamyz qan­daı úlken bolyp kóringenmen, onda bolyp jatqan prosesterdiń barlyǵy ózara baılanysta. Máse­len, Eýropa men Soltústik Amerı­ka elderinde qoldanylatyn pes­tısıd­ter (DDT) Antarktıdany meken­deıtin pıngvınderdiń baýyry­nan tabylǵan. Al, Chernobyl AES radıonýklıdteri Ýkraına, Belorýssııa men Reseıdiń ǵana emes, sonymen qatar GFR, Shve­sııa, Nor­vegııa jáne basqa da baty­seýro­palyq elderde turatyn áıelderdiń sútiniń quramynan tabylǵany tań­dan­dyrmaı qoımaıdy. Sońǵy kezderi adamzattyń qı­syn­­syz áreketteriniń saldarynan jerlerdiń shóleıttený úrdisi údeı tústi. Adamzattyń damý tarıhy kezinde ónimdi bolǵan jerlerdiń 1 mıllıardtan astamy shóleıtke aı­nalyp ketti. Tabıǵatty únemdi paı­dalanbaýdyń, aýany, sý men topyraqty hımııalyq lastaýdan, sonymen qatar búldirgish tabıǵı prosesterdiń saldarynan álemde jyl saıyn 6 mıllıon gektar jer sharýashylyq aınalymynan shyǵyp qalýda. Taǵy 20 mıllıon gektar jer aýylsharýashylyq maqsatta paıdalanýǵa jaramsyz jaǵdaıda. Munyń ózi topyraq qunarlylyǵyn qalpyna keltirý úshin ekonomıkalyq turǵydan kól-kósir qarajatty talap etedi. Osy qaýipti jahandyq ekologııalyq kúızelis, topyraqtyń azýy men tozýynan ǵana emes, sondaı-aq, ekologııalyq turaqsyzdyqtan, tipti tabıǵı kórinisterdiń búlinýinen de anyq baıqaýǵa bolady. О́ziniń sharýashylyq qyzmeti prosesinde, aýylsharýashylyq daqyl­darynyń ónimdiligin arttyrý maq­satynda kóptegen agro tásil­der paıdalanylady. Olar – mıne­ral­dy tyńaıtqyshtardyń bastap­qy mólsherin, aýrýlardan, zııan­kes­ter men aramshópterden qor­ǵaý­dyń hımııalyq zattaryn en­gizý. Jyl saıyn álemde mıllıon­nan astam pestısıd óndiriledi. Mıneral­dy tyńaıtqyshtarmen birge pestısıd­terdi álemdik deńgeı­de óndirý únemi ósip keledi. Pes­tı­sıdter, ystaǵyshtar jáne taǵy bas­qalary negizinen topyraqta ydyramaıdy ári topyraqta ósimdik landshafyna kóp rette keri áser etýmen bolady. Árıne, hımııalyq zattardy engizý aýylsharýashylyq daqyldarynyń ónimdiligin arttyrýǵa aıtarlyqtaı yqpal etedi. Alaıda, hımııalyq turǵydan tosqaýyl qoıýmen qatar, topyraq qunarlylyǵynyń negizin, onyń gýmındi zattaryn buzady. Naqty hımııalyq amaldardy qol­daný nátıjesinde topyraqtyń qaıta qurylymy júzege asady. Isik aýrýlaryn zertteý jónin­degi halyqaralyq agenttiktiń máli­metterine sáıkes, adamdarda paıda bolatyn isikterdiń 85 paıyzyn qorshaǵan ortanyń teris faktorlarymen baılanystyrýǵa bolady. Planetamyzdaǵy halyq sany udaıy ósýde, sonymen birge azyq-túlikke degen qajettilik te únemi ulǵaıýda. Tuqymdyq ınjenerııa ádisimen aýylsharýashylyq daqyldarynyń jańa, joǵary ónimdi sorttary men janýarlardyń tuqymy shyǵary­lyp, keńinen qoldanylýda. Búgingi tańda gendik ózgertilgen aǵzany tamaqqa júıeli túrde paıdalaný adamda bıologııalyq jańa belginiń paıda bolýyna alyp keletindigin kishkentaı balaǵa deıin biledi. Sondyqtan da, zamanaýı agro­landshaftarda ekologııalyq jaǵ­daılardy jaqsartý máseleleri, topyraq qunarlylyǵyn saqtaý men jańǵyrtý, daqyldardyń ónimdi­li­gin arttyrý men aýyspaly egistik­ter­diń alýantúrliligimen ekologııalyq qaýipsiz agroeko júıelerdi jasaý arqyly ósimdik sharýashylyǵyn júrgizý qazirgi tańda óte ózekti bolyp otyr. Qorshaǵan ortany qorǵaý men ekologııalyq taza ónim alý maq­satynda jalpy eginshiliktiń or­ga­nıkalyq júıesin júrgizý, eko­logııalyq turaqty jáne qaýipsiz teh­nologııalar men amaldardy qol­daný qajettigi týyndaýda. Organıkalyq aýyl sharýashy­ly­ǵyn zertteý ınstıtýty (FiBL) jáne Halyqaralyq organıkalyq aýyl sharýashylyǵy qozǵalysy federasııasynyń (IFOAM) máli­metteri boıynsha, álemde orga­nıkalyq eginshilikke paıdalanylatyn jerlerdiń kólemi udaıy artýda. Sońǵy 16 jylda olardyń kólemi 4 esege ulǵaıdy jáne 2016 jyly 48,7 mıllıon gektar alqapty qurady. Organıkalyq óndiris týra­ly statıstıkalyq málimet 172 elden kelip túsedi. Álemde bar­lyǵy 2,3 mıllıonǵa organıkalyq óndirýshiler sertıfıkattalǵan, olardyń tórtten úsh bóligi damýshy elderde ornalasqan. Organıkalyq ónimniń negizgi mól­sheri de álemniń joǵary damyǵan ındýstrııaly elderinde saýdalanady. Jalpy tutyný jaǵynan shamamen 78 paıyzy Batys Eýropa men Soltústik Amerıka elderine tıesili. Qazaqstan úshin de ekologııalyq taza aýylsharýashylyq ónimderin óndirýdiń jáne satýdyń tıimdiligi zor. Osy baǵytty berik maqsat us­tanyp, álemdik naryqta nyq oryn­ǵa ıe bolýǵa umtylý kerek. Kezinde ekonomıkalyq baı­lanys­tar­dyń úzilýi, sharýashy­lyq júrgizý for­masy­nyń aýysýy, mıneraldy tyńaıtqyshtardyń qymbattaýy saldarynan 1990 jyldan bastap respýblıkada 672,1 myń tonna mıneraldy tyńaıtqysh óndirilgen. О́ndiris kóleminiń de, tanaptardy paıdalanýdyń da aýqymy kúrt tómendegeni baıqalady. Bul úrdis búgingi kúnge deıin saqtalyp keledi. 2015 jyly Qazaqstanda mıneraldy tyńaıtqyshtardy paıdalaný gektaryna 5 kılo áser etý­shi zat shamasyna ǵana jetti. Al, bul kórsetkish damyǵan elderde 300-400 kılodan quraldy. Elbasy N.Nazarbaev óziniń halyqqa arna­ǵan Joldaýlarynda bizdiń respýb­lıkamyzda aýyl sharýashyly­ǵyn júrgizýdiń basym baǵyty orga­nıkalyq eginshilik bolyp tabylatynyn únemi aıtyp júr. Bul sala álem boıynsha qarqyndy túrde damyp keledi. «Jasyl ekonomıkany» qalyp­tastyrý Qazaqstan damýynyń strategııalyq vektory negizinde Prezıdentimiz bylaı degen: «Bizdiń elimizde jerlerdiń 90 paıyzy hımı­kattarmen lastanbaǵan. Son­dyqtan da, búkil álem boıynsha úlken suranysqa ıe bolatyn taza organıkalyq aýylsharýashylyq ónimderin ósirýge múmkindik bar. Azyq-túlikke degen suranys 2050 jyly 40 paıyzǵa artady jáne «jasyl ekonomıka» ındýstrııalyq revolıýsııanyń negizi bolady», degen bolatyn Memleket basshysy. Osy turǵyda birqatar mindetter de aldymyzǵa qoıyldy. Olar – eginshilik mádenıetin ózgertý, mal sharýashylyǵyn jandandyrý, et, sút jáne ósimdik sharýashylyǵy ónimderiniń iri eksporttaýshysy bolý. Qabyldanǵan sharalardyń nátıjesi retinde 2050 jylǵa deıin aýylsharýashylyq ónimi elimizdiń IJО́ úlesinde 5 esege artýy tıis. Qazirgi kezde elimizde organı­kalyq ónim óndirýdiń statıstıkalyq máli­met­teri júrgizilmeıdi. Bul baǵyt Qazaq­standa endi damyp kele jatyr. Degen­men, zertteýler barysynda anyq­­talǵandaı, jalpy kólemi 300 myń gektar alqapta ósimdik sharýa­shy­lyǵynyń organıkalyq ónimderi­niń eksporty júzege asyrylady. Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǴZI-da 1996 jyldan bastap eginshilikti bıologııalandyrý baǵytynda aýylsharýashylyq daqyldaryn ósirýdi zertteý bo­ıynsha keshendi synaqty zertteý­ler júr­gizilýde. Ol eń aldymen, topy­raq qunarlylyǵyna oraı ón­diris qarqyny yqpalynyń teris áserin tómendetýdi, sonymen qatar, zamanaýı jer paıdalaný jaǵ­daı­larynda keńinen qoldaný mú­m­kin­digi men ońtaıly júzege asyrýdy qarastyrady. Instıtýt ǵalym­dary sıderaldy daqyldardy, ósim­dik qaldyqtaryn jáne bıologııalan­dyrý amaldaryn (bıogýmýs, kóń, saban jáne t.b.) qoldaný negizinde eginshiliktiń organıkalyq júıe­sin, Qazaqstannyń ońtústik-shyǵy­syn­daǵy sýarmaly jáne tálimi topyraq jaǵdaılarynda egin­shiliktiń organıkalyq júıesinde topyraq qunarlylyǵyn retteýdiń ǵylymı negizderin ázirledi. Qazaqstannyń jyrtylatyn jerleri qorynyń 80 paıyzdan as­tamyn tálimi jerler quraıdy. El­diń ońtústik-shyǵysynda tálimi jerler sur topyraq jáne ashyq-sur topyraqtardan turady. Olar tómen tabıǵı qunarlylyǵymen sıpat­talady, ashyq sur topyraqtar­daǵy gýmýs quramy shamamen 0,6-1,2 paıyzdy quraıdy. Kádimgi sur topyraqta – 1,5-1,8 paıyz, al ashyq qońyr topyraqtarda 1,9-2,4 paıyz shamasynda bolady. Instıtýt ǵalymdary alǵash ret topyraqty eń tómengi jáne nóldik óńdeý amaldaryn zerttedi. Osylaısha, alynǵan málimetter negizinde aýyspaly egistikterdegi bıologııalandyrý amaldary ekonomıkalyq jáne ekologııalyq turǵydan ózin-ózi aqtady. Biraq, bizdiń respýblıkamyzda organıkalyq óndiristi keńinen damytý úshin áli de kóptegen sharalar qajet. Osynaý mańyzdylyǵy joǵary máse­leler ómirdiń ózinen týyn­dap otyrǵan qajettilikter. Eger olar­dy is júzinde óndiris aýqy­myn­da paıdalanatyn bolsaq, bel­gili bir nátıjelerge qol jetkize alatynymyz anyq. Buǵan tek ynta men yqylas qajet. Sonda ǵana taza organıkalyq eginshiliktiń atap aıtýǵa turarlyq bıik deńgeıinen kórinetin bolamyz. Serik KENENBAEV, Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǴZI bas dırektory, aýyl sharýa­shy­lyǵy ǵylym­darynyń doktory