Qyzyr baba kóshesindegi qýanysh

Aqseńgirlikter halqymyzdyń salt-dástúrine adal ekenin áıgiledi Alty alashtyń balasy bas qos­qan Aqseńgir atty aýylǵa bıyl áz Naýryzdyń shýaǵy molynan quıy­lyp­ty. El táýelsizdiginiń mereıli 20 jyldyǵy qarsańynda oblysta kó­te­rilgen ár eldi mekende 20 myń túp aǵash kóshetin egý bastamasyn qyzý quptaǵan olar kóktem merekesinde ózge de kóptegen mádenı sharalardy júzege asyrdy. Atap aıtsaq, Aqseń­gir aýylyndaǵy ortalyq stadıonǵa 13 kıiz úı tigilip, arnaıy is-jos­parǵa saı ázirlengen sharalar kóri­nisi dúıim jurtshylyqtyń kókeıinen shyqqany birden kózge túsedi. Musylmandyq paryzyn adal óteý maqsatynda Mekkege úsh ret qajylyq sapar shekken Saýytaqyn qarııanyń jasy bıyl toqsanǵa kelipti. Aýyldastaryna aq bata arnaý­dyń reti, árıne, osy kisiniń jóni dep uıǵarylǵany, qandaı jarasymdy. Jalpy, bul óńirde jasy toqsannan asqan qarııalar az emes eken. Otan soǵysynyń ardageri Orysbek Rahımov, Mútásh, Yntybaı ata, Sara, Keýerhan apa tárizdi súıegi asyl jan­dardyń qurmeti óz aldyna bir bólek. Al, Altyn jáne Kúmis alqa taǵyn­ǵan ardager analar qatary 80-nen asyp jyǵylady. Oǵan bir ǵana Mels pen Mákenniń shańyraǵynan ósip-óngen 16 balany qosyńyz. Ol bólek aıtylyp, jeke jazylatyn taqyryp. Mine, kún shuǵylasyna molynan ma­lynǵan bıylǵy mereıli merekede osynaý ardagerlerdiń bárin qurmet­tep, olarǵa syı-sııapat jasaǵan, ar­daqty analarǵa kájekeı kıgizip, oramal sal­ǵan ákimdiktiń yqylasyna jınalǵan el dán rıza. Naýryz – ulttyq salt-dástúrdi sanaǵa sińiretin salıqaly meıram. Sondyqtan árbir úı óz daıyndy­ǵy­na saı ázirlegen kórinisterin ortaǵa saldy. Qyz uzatý, kelin túsirý, quda kútý, shildehana, besik toı rásimin jasaý, tusaýkeser, súndet toı salta­natyn aıshyqtaý ne degen ónegeli dástúrler deseńizshi. Máre-sáre bo­lysqan jurtshylyq, bir-biriniń már­te­besin keý-keýleı kóterisken aǵaı­yn. Ejelgi saltyn erteńgi urpaqtyń qolyna dáýirlete tapsyryp otyrǵan osyndaı óreli eldiń óziń de bir bólshegi ekenińdi sezingende, keýdeń­di erekshe sezim bıleıdi eken. Bul kún aqseńgirlikter úshin este qalarlyq boldy. Máselen, aldyn ala arnaıy satylǵan 300-den asa lotoreıa boıynsha utys alǵandar máre-sáre. Júldeleri de aýyz toltyryp aıtarlyqtaı. Tońazytqysh, teledıdar, kilem, mıkrotolqyndy pesh, uıa­ly telefondar, útik, taǵy basqa utystar tizbesi jeterlik. Án aıtyp, bı bılegender de syılyqtan qur qalmady. Naýryz kóje ishýden ótken jarys tipti qyzyq. Sahnadan án áýe­ledi. Altybaqanda terbetilgen jas­tar­­dyń alaýlaǵan júzinen nur shashyldy. Almatydan arnaıy shaqyrylǵan estrada ánshisi Ermek Baljigittiń óne­rine jerlesteri tánti kóńilmen qol soqty. Kópten beri mundaı keń kólem­di sharany tamashalamaǵan aý­yl adam­darynyń shattyǵynda shy­nyn­da shek joq. Iá, uıymdastyra bilse, kóp­shiliktiń jylda bir keler kók­temgi tól qýanyshyn aıta júrer­likteı etip ótkizýge ábden bolady eken-aý. Aqseńgir aýyly asyl tuqymdy aqtyly qoı ósirýden ataǵy aýmaqqa keń jaıylǵan qutty meken edi. Kezinde tyń ıgerý dúrmegimen uıym­dastyrylyp, keıin mal sharýashy­lyǵyn óristetýde baǵy janǵan. Qa­zir bul okrýgke qarasty Aqseńgir, Jaısań, Kókdala aýyldary men Jı­renaıǵyr temir jol beketinde 704 aýla bar, onda 6449 adam turady. Osynda ábden ornyǵyp qalǵan orys, ýkraın, túrik otbasylaryna birli-jarymdy ózge ulystardy qosa eseptegende, onnan astam ult ókilderi meken etedi. Deni ózimizdiń qazaqtar. Sońǵy jyldary Mońǵolııadan, Qy­taı­dan, О́zbekstannan kóship kelgen qan­dastarymyz qosylyp, demogra­fııa­­lyq ahýal meılinshe túzele túsipti. Okrýgte 2 orta, bir bastaýysh mek­tep bar. 17 sharýa qojalyǵy eń­bek etedi. Halyqqa qyzmet kórse­tetin densaýlyq saqtaý, áleýmettik jáne saýda nysandary turaqty ju­mys isteıdi. О́tpeli kezeńderdiń túr­li qıynshylyqtaryn bastan keshirgen okrýgtegi jalpy turmystyq jaǵ­daı jyl saıyn jaqsara túsýde. Má­se­len, bıyl Aqseńgir aýylynan ba­la­baqsha ashý úshin bıýdjetten 46 mln. teńge qaralǵan. Qur qańqasy ǵana qalǵan burynǵy Mádenıet úıi­ne kúrdeli jóndeý jumystaryn júr­gizýge 85 mln.teńge bólinse, or­ta­lyq kóshege tolyqtaı asfalt tó­selmek. Jáne bir aıta ketetin jaı, jyl saıyn kóktemgi sý tasqyndary kezinde aýylǵa aıtarlyqtaı qorqy­nysh týdyratyn irgedegi ózen arna­syn batysqa qaraı 400 metrge jyl­jytý kózdelgeli de biraz ýaqyt ótip­ti. Bıyl osy maqsatqa qajetti 12 mln.teńge mólsherinde qarjy sura­lyp, atqarylatyn jumystardyń al­ǵashqy sharalary qolǵa alyna bas­taǵany qýanyshty jaıt, árıne. Ras, osynyń bári «Bolar istiń basyna, jaqsy keler qasyna» degen halyq qaǵıdasynan tym alshaq ketpegen. Aýdan ákimi Mahabbat Bıgel­dıevtiń basshylyǵymen júzege asy­rylmaq sharalar. Jáne, osy aýyl­dyq okrýgtiń tizginin ustaǵan Álim­han Qosbasarovtyń da uıymdasty­rý­shylyq qabiletine aýyldastary rızashylyq bildirýde. Tyń ıgerý kezinde túlegen aýyl kósheleri de túp-túzý. Oryssha ataýlar óz yńǵaıymyzǵa saı túzelgen. «Shu­ǵy­la», «Otan», «Qyzyr baba», Almaty, Jambyl, taǵy solaı jal­ǵasa beredi. Jarasymdy. Ásirese, Qy­zyr baba kóshesindegi Naýryz qýa­nyshy qyzyq­tyrdy. Dastarqan basynda tórt ur­paqtyń ókili túgel­deı bas qosqan. Orta toltyrǵan oralman aǵaıyndardan sóz alǵan О́keı Úrimhanulynyń jú­rek­jardy lebizi tipti jan terbeterlik. – Men Mońǵolııada týyp-ósip, erjetip, bilim aldym. Otbasyn qurap, urpaq ósirip, el qatarly ómir súr­dim, 26 jyl eńbek ettim. Qaıta qurý bastalyp, «Qazaqstanda qazaq sany az, kóbeımese bolmaıdy. Sondyqtan Qazaqstanǵa kóshý qajet» degen ún­deý arqaý boldy da, atamekenge bet burdym. Aǵaıyn týysqa bul pikirimdi aıtyp edim, «tanys-týysyń joq, bolmasa buryn baryp kórgen jeriń emes, kóshýge bolmaıdy» dep ymy­raǵa kelmedi. Aıtqanymnan qaıtpa­dym. Tý­ǵan-týys, dos-jaran, mal-múlik, úı baspana, jumys-mansapty tastap, bo­lashaqty boljap, atamekenge Moń­ǵo­lııanyń eń alǵashqy kóshin bastap, otbasymdaǵy 10 adammen keldim. Oqýlyqtardan asyl sózin estip tanyǵan Jambyl babanyń kıeli jerine jetýdi armandaǵanmyn. Sodan da bolar, Qudaı qoldap, 1991 jyly tamyz aıynda 4 otbasy kelip, osy Aqseńgir aýylyna qonystandyq. Al­ǵashqy kezde qıynshylyqtar boldy. «Jamanshylyqty amanshylyq jeńe­di» degen sóz ras eken. Tózim­di­li­gi­miz­diń nátıjesinde aǵaıyn, týys jı­naldyq. Qazir tek Aqseńgirdiń ózin­de Moń­ǵo­lııadan kelgen 60-taı otbasy bar. Kıeli jerdiń topyraǵynan nár alyp, el qatarly ómir súrip ja­tyr­myz. Zaıybym Mádenıet ekeýmiz de zeınetkermiz. Ol da muǵalim maman­dyǵyn alǵan. Qyryq jyl ustaz boldym. Sońǵy 15 jylda Aqseńgir orta mektebinde shákirt tárbıeledim. О́sirgen ul-qyzdarymyzdan 15 nemere, bir shóbere súıdik. Taǵdyrǵa rızamyz, – deıdi О́keı. Iá, Aqseńgirdegi aǵaıynnyń bú­gingi baqyty – osyndaı aýyzbirlik pen yntymaqta. Ony sútteı uıytyp otyrǵan О́keıdeı el aǵasy atanǵan erlerdiń, Mádenıetteı asyl analar­dyń aq nıet, shyn peıilderi. Endeshe, alty alashtyń balasy túgel jı­nal­ǵan baq-berekeli, yrysty Aq­seń­gir­diń tútini túzý usha bersin dep tiledik. Kúmisjan BAIJAN. Almaty oblysy. ––––––––––––– Sýrette: Naýryzdy toılaý sátinen.