«Dıagnozdy» dóp qoıatyn qalamger

Qostanaı óńirindegi asyldardyń izin jalǵap kele jatqan tegeýrindi toptyń bel omyrtqasyndaı bolyp júrgen jazýshy Ǵumar Ahmetchınniń esimi árkez qurmetpen atalady.  Ol qazaq ádebıetindegi satıra janrynyń jandanýyna  úles qosýmen keledi. Erteli-kesh shyqqan «Qoldy bolǵan qoraz», «Kózildiriktiń kesiri», «Kózi synyq teben», «Umytshaqtyq zobalańy» jáne «Kúndiz juldyz kórinse» atty kitaptaryn  oqyrmany jyly qabyldaǵan. Ǵumar aǵa satıra janryn tańdaǵanymen, jeńil kúlkini nysana etken emes. Ár shyǵarmasyn oqyrman oqyǵanda kúlip otyryp, qabaq túıedi, qabaǵyn shyta otyryp, ezý tartady. «Umytshaqtyq zobalańy» degen áńgimesinde jazýshy bala tárbıesiniń bosańsýyn syn sadaǵyna alady.  О́ziniń istegen isine ar aldynda eshqashan esep berip kórmegen keıipkeri Turpan bala kezinde urlyqtan bastaıdy, sabaqqa barýdy «umytady», muǵalimderiniń eskertpesin esinde saqtaýdy «umytady», óse kele ata-anany syılaýdy «umytady». Jal­ǵyz ul ne istese de áke-sheshe ony betinen qaqpaı jaqtaıdy. Turpan   kele-kele  ishimdikti bas­taıdy, qylmys ta jasaıdy. Aqyrynda jalǵyz ul qıt etse báıek bola ketetin ata-anasyna qartaıǵanda  qaramaı ketedi. Bárin «umytyp» saırandy salǵan ol alpysqa kelmeı jatyp múgedek bolyp qalady da, kóp áıeliniń birinen týǵan uly ony qarttar úıine tapsyrady. Jazýshynyń keıipkeri óziniń «umytshaqtyǵyn» baıandaǵanda eriksiz ezý tartasyz, biraq ezý tartyp otyryp, ashy mysqyldan janyń túrshigip, ishiń jylap otyrady.  Qoǵamdaǵy dertti ol  osylaı jetkize biledi. Ǵumar Ahmetchınniń  shyǵar­mashylyǵy satıra janryn zert­teýshi, synshy, belgili ǵalym us­taz Temirbek Qojakeevtiń de na­zaryna ilikken eken. Syn aıt­qan­­da eshkimniń beti-júzine qara­maı­tyn Temkeńniń ish tartýy Ahmetchın satırasynyń deńgeıin bildirgendeı.  «Ǵ.Ahmetchınniń Ábiger esimdi maqtanshaq, dańǵaza keıipkeri bar. «Ábiger aǵa, sizdiń etigińizden sý óte me, ótpeı me?» dese, ol: «Árıne, ótpeıdi, nan­ba­sań mine, kór» dep, tizeden kele­tin sýdy keship júrip alady eken. Artynan ońashalaý jerde, tasalaý jerge baryp,  malman­daı bolǵan shulǵaýyn syǵyp alyp jatqanynyń ústinen tússeń, «Mana tańerteń osy sý qalpynda kıip alyp edim» dep jeńistik bermeıtin kórinedi. Osyny oqy­ǵanda qattyraq kúlemiz. Den­saý­lyq­qa zııandy aqymaqtyq pen eser­likke, ótirikshildikke yzalanyp, ashýlanyńqyrap kúlemiz. Ári onyń «etigimnen sý ótedi» dep aıtqannan góri, tońyp qalýǵa bar namysqoılyǵyna ishimiz jylyp, aıaýshylyqpen kúlemiz...» dep jazǵan eken satıra sardary  Temirbek Qojakeev. Ǵumar aǵanyń alǵashqy shyǵar­masynan bastap, barlyq keıipkeri de shyǵarmashylyq sheberlikpen obrazǵa kóterilgen aýyldastary, aınalasyndaǵylar bolatyn. Shuraıly tildiń, kórkem oıdyń, tamasha dástúrdiń, meıirim men adamgershiliktiń  qaınar bulaǵyndaı edi qazaq aýyly. Qazaq aýyly demekshi, Reseıdiń  Zlatoýst qalasyndaǵy áskerı zaýytta istegen Ǵarıfolla Ahmet­shiuly  soǵys aıaqtalǵan soń orys-ormannyń arasynda qalǵysy kelmeıdi. Jurttyń barlyǵyn tıtyqtatqan aýyr jyldary Qazan­ǵa qaıtý balaly-shaǵaly úlken otbasyna ońaı tımese kerek. Musylmansha saýaty tereń Ǵarıfolla ataı  balalarynyń bolashaǵyn oılap,  qazaq dostarymen ilesip, Qostanaıdyń Áýlıekól aýdanyna kelip qonys tebedi. Úsh qyzyn, jalǵyz ulyn osyndaǵy qazaq mektebine beredi. Ǵumar qazaq aýylyndaǵy kitaphanada bar kitaptyń bárin taýysyp oqı­dy, Áýlıekól jerindegi kókpen talas­qan qaraǵaı arasyndaǵy qazaq aýylynyń búkil nárin boıyna sińirip ósedi. Júreginde shoǵy bar balanyń sóz ónerimen «aýyrýyna» da qazaq aýylyndaǵy sheshendiktiń, aqyndyqtyń, ánshiliktiń,  bir aýyz sózge toqtaıtyn márttiktiń «jeli» tıgeni anyq. Zııaly tatar otbasyn  qazaq aýyly da jaqsy qarsy alyp, qurmetpen qaraıdy. – Ákem de, anam da dindar, medreseden bilim alǵan kisiler boldy. Partııanyń qylyshynan qany tamǵan Keńes Odaǵy kezinde de olar aýyldy ımandylyqqa uıytty. Oraza kezinde  taraýıh namazyna  jınalǵan kisiler úıge syımaı ketetin.  Ákem dinı ýaǵyz aıtqanda úlken kisiler kózine jas alyp otyrýshy edi.  Qazir Arqalyq meshitine esimin bergen Álmaǵambet, Qostanaı meshitine esimi berilgen Aımaǵambet moldalar ákeme jıi kelip, uzaq áńgimelesetin, – deıdi Ǵumar aǵa balalyq shaqtan  aıtqan este­liginde. Ǵarıfolla aqsaqaldyń úıel­meli-súıelmeli boıjetken úsh qyzyna qazaqtar quda túsedi. Ǵumar da qazaq aýylynyń  Kún­jamal atty sulýyn tańdaıdy. Kóńili tolǵan shákirtin tilimen shym­shyp jaqsy kóretin ustazy  Temirbek Qojakeev Ǵumar aǵanyń stýdent kezinde oǵan: «Áı, seniń qazaqtyń qyzynda neń bar?» depti. Shákirt te ustaz ázilinen sózin alyp qalmapty. «Qazaqtar me­niń úsh apamdy alyp ketti, men de qazaqtyń úsh qyzyn alamyn» degende ustazy qarq-qarq kúlipti. – Sózimdi perishteler áýmın degen eken, eki ulym da qazaqtyń qyzyna úılendi, sonda qazaqtyń úsh qyzyn alamyn degenim durys emes pe? – dep kúldiredi Ǵumekeń. Aıtsa aıtqandaı, nemereler ósip jatyr, Ahmetchınder qazir úlken áýletke aınalǵan. Ǵumar aǵa sonaý 70-80-shi jyldary  Qostanaı óńirinde  aıtys óneriniń qaıta jańǵyrýyna  kóp úles qosqan qalamger. Sodan beri óńirde ótken irili-ýaqty  aıtystardyń qazylar alqasy Ǵumarsyz quralǵan  emes. Jas kezinde aıtysqa ózi de qatysyp júrdi. Qazaq tiliniń, ádebıetiniń, óneriniń janashyry  ekenin jáne bıik azamattyǵy men zııaly tulǵasyn oǵan jazǵan jyly lebizder aıtyp turǵandaı. «...Hatyń arqyly senimen, Ǵumar­jan, tanysyp, seniń  tvor­ches­tvo­lyq jumysqa qabiletiń bar ekeni qatty-qatty qýantty. Kóp jasa, balam, halyqqa baryńdy aıamaı bere ber, adamǵa odan artyq baqyt joq» depti jas Ǵumarǵa Máskeýden jazǵan hatynyń birinde   memleket qaıratkeri Nurtas Ońdasynov.  «Ǵumar! Mynaý tar da keń dúnıede tanysyp, tabysqanymyzǵa bir­ta­laı jyldar ótse de, shynaıy dos, syr­las retinde endi ǵana jan dú­nıemiz jarasqandaı. Laıym uza­ǵynan súıindirsin» deıdi syrlas dosy Oralhan Bókeev. Ǵumar Ahmet­chın satıralyq shy­ǵa­rmashylyǵynyń syrtynda kóp jyldar boıy oblys­tyq «Qostanaı tańy» gazetinde tilshilikten, basylym basshylyǵyna deıin qyzmette boldy. Kóp ýaqyt oblys ákiminiń baspasóz hatshysy, aýdarmashy qyzmetterin atqardy.  Onyń syrtynda, 2002 jyldan bastap Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń fılıalyn basqarady, oblystyq Ardagerler keńesiniń belsendi múshesi, osy uıym shyǵarǵan Uly Otan soǵysy, Tyń ıgerý týraly kitaptardy qazaqsha sóıletken de Ǵumekeń. Jazýshynyń qalam qarymy qaıt­qan joq, izdenis ústinde jú­redi. HH ǵasyr basyndaǵy qazaq baspasóziniń  damýyna eleýli úles qosqan,  sonyń ishin­de «Sosıalıstik Qazaqstan» («Ege­men Qazaqstan») gazetinde jemisti eńbek etken, kóptegen óleń-poemalardyń, feleton, áńgime, ocherkterdiń avtory  Amanǵalı Segizbaev týraly zertteý maqala jazdy. – Amanǵalıdyń qazaq baspa­sózinde, jalpy jýrnalıstıka­syn­da orny bar adam, qazaq jýr­na­lısteriniń qaı býyny da úı­renetin  tusy kóp, shyǵarmalary keremet. Bı-aǵanyń – Beıimbet Maılınniń jaqyn dosy bolǵan kisi. Ol týraly jazǵanda úlken ja­ńalyq ashaıyn degen joqpyn,  ala­sapyran ýaqytta kóp dúnıe bitirip, ózi  Uly Otan soǵysynda qyrshyn ketken azamattyń eskerý­siz, umytylyp bara jatqany janyma batady. Týǵan jeri Denısov aýdanynan bir kósheniń aty berilse degen nıetpen sońynan qalmaı júrgen jaı bar, birsypyra esikti qaqtym, úmitimdi úzbeımin, – deıdi Ǵumar aǵa. Urpaqqa kerek rýhanı dúnıege joqshy bolý da jaqsynyń qolynan kelse kerek. Bul endi Ǵumar Ahmetchınniń azamattyq tul­­ǵasynyń bir qyry. Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan» QOSTANAI