Baıqaý bar, balet qaıda?

Álem sahnalarynda Qazaqstannyń mádenı kelbetin tanytatyn ulttyq balet qoıylymdaryn qoıý jáne horeografııalyq ónerdi oryndaý, qabyldaý, qalyptastyrý, mańyzyn arttyrý máselesi kópten beri kóterilip keledi. Qazaq topyraǵynda ónerdiń bir túri retinde paıda bolǵanyna seksen jyl ýaqyt ishinde balet óneriniń birneshe býyny ósip shyǵyp, bıik ónerdiń baǵasyn biler Eýropa memleketteriniń talǵamyna tolyqtaı jaýap bere alatyn jáne olar attaı qalap shaqyratyn sheberlerdiń ózi bir shoǵyr bolyp qalyptasty. Sol shoǵyrdyń aldy qysqa tuıyqtalatyn kásibiniń eń gúldengen kezeńin ataqty balet trýppalarmen baılanystyrǵandy durys kórip, toqsanynshy jyldardyń ózinde-aq batyldyǵynyń, kásibıliginiń arqasynda shetel asyp ketti. Osynshama talantty jastardy top-tobymen daıarlap bergen otandyq klassıkalyq óner oshaqtarynyń buldanyp jatqanyn da baıqamaısyń, ózimen ózi buıyǵy tirligin keship júre beredi. Kerisinshe, «qazaqqa sińbeıtin ónerdi sonsha dáriptep, bosqa bas aýyrtyp...» dep sóılep qalatyn, tipti «Túrikmenstandaǵydaı jaýyp tastaý kerek» dep  julqynatyndardyń  qııampurys pikirin jıi estımiz, biraq odan klassıkalyq ónerdi baǵalaıtyndardyń sany kemip qalmaıdy. Operany súıetin adam tyńdap, baletti qurmettegender baryp júr. Bıshilerdiń zeınetkerlik jasynyń basqalarmen te­ńes­­tirilip, 58-63-ke deıin uzar­tylýy, jalaqynyń azdyǵy, eńbektiń baǵalanbaıtyny olar­dyń shetelge ketýiniń negizgi sebebi retinde baıaǵydan aıtylyp keledi. Biraq áleýmettik jaǵdaıdan bólek búgingi balettiń basynda áli durys sheshimin taba almaı kele jatqan úlken máseleni aıtyp, dabyl qaǵyp júrgenderdiń pikirine qulaq asqan jan joq. Ol – ulttyq repertýar máselesi.  Balet degen tek «Aqqý kóli» men «Jızel» ǵana emes, «qazaq ultynyń qoly men aıaǵy qandaı bolady eken, onyń býyn tili qalaı sóıleıdi, ne aıtady?» degen saýal ekinshi kezektegi másele retinde ysyrylyp tastaǵaly qaı zaman. Teatrlar úshin uıym­das­ty­rylǵan «Elim meniń» jáne «Táýelsizdik tolǵaýy» baıqaýy sahnaǵa sony serpin bergenimen jáne teatr dramatýrgııasynda jańa esimder paıda bolǵanymen, olardyń jazǵan pesalarynyń bári birdeı sahnaǵa joldama ala almady. Osylaısha, júldeli pesalaryn qushaqtaǵan kúıi jer qaýyp qalǵan jeńimpaz dramatýrgterdiń kim ekenin bil­megen kúıi biz qaldyq. Ar­naıy surastyrǵannan keıin ǵana bul baıqaýda Serik Erkim­bekovtiń «Mınaret», Serik Ábdinurovtyń «Ýaqyt kóshi», Almas Serkebaevtyń «Astana», Ádil Bestibaevtyń «Jeruıyq» balet spektaklderi jazylǵanyn bildik, biraq «Astanadan» ózgesi repertýardan oryn ala almaǵan kúıi ketti. Bizdiń bilýimizde, bul baıqaý ulttyq óner dramatýrgııasyn yntalandyrý úshin uıymdastyrylǵanymen,  keıin­gi taǵdyryna qamqorlyq kórsetýge qulyqty jandardyń joqtyǵyn, otandyq mýzyka ónimin mensinbeıtinin kórsetti. Respýblıkamyzda úsh opera jáne balet teatry bar, onyń ekeýi táýelsizdik kezeńinde dúnıege kelgen. Sońǵy 25 jylda eki-aq qazaq operasy jazylyp, sahnaǵa shyqqan. Jazylǵany kóp bolýy múmkin, biraq qoıylǵany ekeý-aq. Sońǵy on bes jylda elimizdiń kompozıtorlary 18 balet  jazǵan, alaıda birde-bi­reýi sahnada qoıylmaǵan. Osy másele týraly kompozı­tor Balnur Qydyrbektiń «Egemen Qazaqstan» gazetiniń betin­de janaıqaıǵa toly  maqa­la­sy jarııalandy. Rasynda da, jazylǵan baletter sahnadan syǵalaı almasa, «osy bir janrdy júnjitpeıikshi, jazylyp daıyn tur eken, qane, qoıylym ázirlep jibereıik» deıtin tiri jan tabylmasa, ol baıqaýlar nege jarııalanǵan? Solqyldap turǵan ulttyq opera men balettiń jaıy sóz bolǵanda, sóıleskisi de kelmeı, syrt aınalatyndar kórkemdik álemdi qashanǵy óz kózqarasymen ǵana ólsheı bermek? Kezinde bir ǵana Evgenıı Brýsılovskıı Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatry úshin 12 opera jazǵanda, Ǵazıza Juba­nova da árip­te­si­nen qalyspaı tórt birdeı balet týyndysyn jazyp tastapty. Osy másele oılandyrǵan soń baryp qaıtpaq nıetpen afısha izdep edik, «GATOB»-tyń saıtyn ári aqtaryp-beri aqtaryp, atam zamannan kele jatqan «Shelkýnchık» pen «Romeo men Djýletta», «Shaherezada» men «Karmen-Sıýıta­dan» ózge kózimizge eshnárse túspedi. Munyń bári úlken jetistik, árıne. Biraq kirgen adam taıyp jyǵylardaı jaltyraǵan záýlim teatrlardyń mázirinde klassıkamen qosa, qorek bolatyn ulttyq balet qoıylymdary qatar júrse, bul ónerdiń damýyna oń yqpal eter edi ǵoı. Al, «Astana Opera» afıshasyndaǵy ulttyq balet Ǵ.Jubanovanyń jalǵyz «Qaragózimen» jan baǵyp tur. Túsinemiz, klassıkanyń aty – klassıka, onymen eshkim talaspaq emes, biraq osy bir bekzat ónerdi óz kompozıtorlarymyzdyń áýeni­­nen týǵan týyndylarmen to­lyqtyra tússek, teatr budan zardap shekpegen bolar edi. Qazaqstan kompozıtorlarynyń shyǵarmasy boıynsha qoıy­lym sahnalansa, teatr kórer­me­ninen aırylyp, qyp-qyzyl shy­ǵynǵa batatyn bolǵan soń batys klassıkteriniń shyǵar­ma­laryn birinen soń birin qoıyp, jan baǵýdyń amalyn qarastyratyny týraly emis-emis estımiz. Balet óneriniń osynsha ýaqyt uzaq uıqyǵa ke­týi osy mezgil aralyǵynda esh­kimdi oılandyrmaǵan, eshkim iz­demegeni, qamqor qolyn soz­ba­ǵany, onyń birjola joq bolyp ketýine jol ashyp bermeı me? «Ulttyq balet ne úshin kerek?» degende, ol eń aldymen ózge elderdi qazaqtyń ulttyq bıiniń tabıǵatymen tanystyrý úshin kerek ekenin kompozıtorlar da, balet horeograftary da, bıshiler de biledi. Qoldan tusalyp otyrǵany bolmasa, ony damytýdyń barlyq múmkindigi men al­ǵy­sharty ál­de­qa­shan jasalyp qoıǵanyn kózi­qa­raq­­ty­lar­dyń bá­ri sezedi. Sebebi soń­ǵy on-on bes jylda qazaqtyń halyq bıi maz­mun, máner, túr, tá­sil jaǵynan anaǵurlym da­myǵany baıqalyp júr. Ulttyq klassıkalyq bı­diń negizinde ulttyq bı­diń jatatynyn eskersek, hareo­grafııanyń tabıǵatymen tanys kompozıtordyń talanty, otandyq ónerdiń taǵdyryna alańdaıtyn baletmeıs­terdiń sheberligi, balet bıshisiniń joǵary oryndaýshylyq daryny bolsa, qazaq baleti qazir-aq dúr etip kóterilgeli tur. Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan» ALMATY