Termınologııa ma, álde termın-logııa ma?..

Kásiptik qyzmetimiz termın salasynyń praktıkalyq qyrymen tyǵyz baılanysty bolsa da, buryn-sońdy bul taqyrypqa arnaıy kóńil bólip, qalam tarta qoıǵan joq edik. Biraq jaqynda ǵana ózimiz qatysýshysy bolǵan bir áńgime osyǵan deıin kóńilimizdi tolǵandyryp kelgen oılarymyzdy ortaǵa salyp, ózderińizben bólisýge túrtki boldy. Sonymen... Byltyr bir jyldan beri ma­za­­lap kelgen syrqatymyzdy em­detsek degen nıetpen Almaty­nyń irgeli bir aýrýhanasynan oryn aldyq. Qasymda jatqan palatalas jannyń biri jasy jıyrma besten endi ǵana asqan jigit bir kúni teledıdardan densaýlyq saqtaý salasyna qatysty habardy kórip otyryp, maǵan mynadaı suraq qoıdy. – Aıtyńyzshy, osy «reanımasııany» nege qazaqsha «jan saq­taý bólimi» deımiz. Jandy beretin de, alatyn da, saqtap qala­tyn da bir Alla taǵala emes pe? Jýr­na­lıster osyny oılanbaı ma eken? Eger din turǵysynan keletin bolsaq, jigittiń aıtyp otyr­ǵany da jón. Jón deı­miz-aý, ba­symyzǵa is túsip, janymyz qı­nalǵan sátterde eń aldymen til­ge tıek etip, sıynyp, medet tileıtin birden-bir qudiret Alla taǵala ekenine eshkim daý aı­ta qoımas. Onyń ústine adam qu­daı emes, reanımasııanyń da adam janyn únemi saqtap qala ber­meıtini belgili... Osy oraıda meniń de kásiptik qyzy­ǵý­shy­lyǵym oıanyp, «reanımasııa» sóziniń qa­zaq tiline aýdarylý mán-jaıyn zertteı bastadym. Aldymen Memtermınkom tarapynan maquldanǵan sońǵy resmı sózdik qoı dep 2014 jyly «Qazaqparat» baspasynan jaryq kórgen 30 tomdyq «Qazaqsha-orys­sha termınologııalyq sóz­­diktiń» medısına salasyna ar­nal­ǵan 14-shi tomyna kóz jú­gir­t­­tim. Shynynda da, atalǵan to­m­nyń 189 jáne 470-betterinde «rea­nımasııa» sóziniń balamasyn «reanımasııa, jan saqtaý bólimi» dep taıǵa tańba basqandaı etip ja­zyp qoıypty. – Apyrmaı, – dedik, – «reanı­ma­sııasy» túsinikti, oǵan qosa «jan saqtaý bólimi» de­geni nesi eken? Bul termındik sózdik pe, álde túsindirme sózdik pe? Ja­raı­dy, «rea­nımasııany» qazaq­sha­lap «jan saqtaý bólimi» dep alaı­yq, sonda onymen salalas, tú­birles «reanımırovat», «reanı­mator», «reanımatolog», «reanımobıl» degen sózderdi qa­laı aýdaramyz. Eger joǵaryda aı­tylǵan «jan saqtaý» túbirin sa­q­taıtyn bolsaq, olar «janyn saqtaý», «jan saqtaýshy (dáriger?)», «jan saqtaý (mashınasy?)» bolady da. Biraq, nege ekeni belgisiz, joǵaryda atalǵan sózdikte medısına salasyna qa­tysty bolsa da biz aıtqan túbirles sózder beri­lmepti. Sózdikke tolymsyz sıpat bere­tin bul kemshilik bizdiń túgel derlik sóz­dikterimizge tán olqylyq bolyp tabylady. Onyń ústine, «reanımırovat» degen etistiktiń medısınada ǵana emes, basqa da salalarda, mysaly, ekonomı­ka salasynda óndiriske qatysty da qol­da­ny­latynyn eskersek, on­da «reanımırovat proızvod­stvo» degenimiz «óndiristiń ja­nyn saqtap qalý» bolmaı ma. Bul qoldanýǵa, uǵynyp-túsinýge qo­laı­ly tirkes bola qoıar ma eken. Osynyń ózi bizde áli kúnge deıin termın bolsyn, ataý sóz bol­syn, bir sózge balama tapqanda onymen túbirles sózderdi eskermeý, ne bolmasa ártúrli qoldaný ádetke aınalǵanyn kórsetedi. Mysaly, «toksıkomanııa» – «ýyt­­qumarlyq», «toksıkoman» – «ýytqumar». Al ony zertteıtin sala «toksıkologııa», onyń mamany «toksıkolog» sol kúıi aýdarylmaıdy. «Nerv» – «júıke», al onyń aýrýlaryn emdeıtin dáriger mamandyqtar «nevrolog», «nevropatolog» degen sózder aýdarylmaı alynady. Bul óte qısynsyz ári kez kelgen kóziqaraqty adamda suraq týyn­datatyn jaǵdaı. Eger ter­mın­niń eń bolmaǵanda belgili bir saladaǵy qyryn túgel asha al­maı­tyn bolsa, mundaı jartykesh uǵym kimge qajet? Osy oraıda, joǵaryda atal­ǵan sóz­dik­tiń 470-betinde «reaksııa» sózi «reaksııa», «serpilis» dep, al 471-betinde «regeneratıvnyı» jáne «regenerasııa» degen sózder túbirles bol­sa da, «regenerasııalyq» já­ne «qaıta qalpyna kelýi» dep eki túr­li aýdarylǵanyn aı­ta ke­­týi­­miz qajet. Osyndaı ala-qu­la­lyqqa ne negiz bolaty­ny biz­­ge túsiniksiz. Onyń ústi­ne mun­daı kemshiliktiń jappaı sıpat alyp otyrǵany sózdikti jasaý­shylardyń olar­ǵa onshalyqty mán berip, jete kóńil bóle bermeıtinin kórsetedi. Bizge kesirin tıgizip júrgen taǵy bir kemshilik – jańaǵy aı­tyl­ǵan «regene­rasııa» sózin «qaı­ta qalpyna kelýi» dep aýda­rý. Bul sózdikke termındik emes, túsindirmelik sıpat berip, ony túsindirme sózdikke aınaldyrady. Bir sózdiktiń ishinde osyndaı ártúrlilikke jol berý bizde áli de bolsa sózdik, onyń túrleri týraly saýattylyqtyń kemshin ekenin kórsetedi. Keıde, tipti sózdikti jasaýshylardyń ózi sózdik teorııasynan múldem beıhabar sekildi bolyp kórinedi. Sózimiz jalań bolmasyn, kezinde resmı aýdarmanyń maıtalman mamany, osy salada otyz jyldan astam eńbek etip kele jatqan Dáýitáli Omashuly bas­pa­sóz betinde de, arnaıy eńbeginde de «terrorıst» sózin «lańkes» dep alýdyń qate ekenin kórsetip berse de, jýrnalıs­ter bilikti mamannyń bul pikirine qu­laq asa qoıar emes. Jalpy, «lań» degen sózdi aıtqanda, eń aldymen, Mahambet aqynnyń Jáń­gir hanǵa aıtqan áıgili «han emessiń – ylańsyń» degeni eske túsedi. «Lań» sózi eldiń aýyz­bir­shiligin buzyp, jurt arasyna iritki salýdy, búlik bastaý­dy bildiredi, onyń «terror» uǵy­myna, onyń anyqtamasyna múl­dem qatysy joq. «Lań» sózi, bizdiń oıymyzsha, orys tilin­degi «smýta», «mıatej» degen sóz­derge, al «lańkes» sózi «smýtıan» degen sózge balama bolsa kerek. «Lańkes» sózin tildik aı­na­lymǵa qosqysy keletinder osy­ny, sózdiń maǵynalyq júgin oı­lansa eken. «Prosess» degen sózdi «úde­ris» dep alý da sol sııa­q­­­t­y. Osy jasandy sóz­diń ba­la­­­­ma retindegi qate sıpaty D.Omashulynyń «Normatıvtik qu­­qyqtyq akti­ler jáne olardy mem­lekettik tilde ázir­leý» atty eń­beginde egjeı-tegjeıli túrde kórsetilgen. «Úderis» sózin engizgisi keletinder «prosespen» túbirles «prosessor», «prosessıng» degen sózderdiń qalaı alynatynyn oılamaıdy. Al bul bizdiń termın salasyndaǵy ǵylymı negizdilik, qısyndylyq qaǵıdattaryna qaıshy keletin, tilimizdiń básekege qabilettiligin kemitetin nárse. Eger tili­miz­­diń bolashaǵyn oılaıtyn bolsaq, osy­ǵan áste abaı bolý kerek. Árıne, qolyna qalam ustaǵan qaý­ym­nyń sóz arasyn «bóten sózben byl­ǵamaýǵa» tyrysatyn áreketin de túsinýge bolady. Biraq mundaıda termındik taıyz­dyqqa, saýatsyzdyqqa jol berýden saq bolý qajet. О́ıtkeni, «qarapaıym qa­zaq ana tilinde zań oqymasa da, gazet ne jýrnal oqıtyny, teledıdar kórip, radıo tyńdaıtyny anyq. Demek, jalpy qazaqtyń sanasyna jańa sózdi zań emes, buqaralyq aqparat quraldarynyń sińiretini» de ras. Eger balama sóz ter­mın­niń maǵynasyn, ámbebap sıpatyn tolyq ashyp bere almasa, ony qoldaný qanshalyqty du­rys bolmaq? Ony óz túbirin saqtap, qazaq tiliniń emlesine kel­­tirip alǵan jón emes pe. Bul – álemde bar, keńinen taral­ǵan halyqaralyq praktıka. Qazaqstan Respýblıkasynda tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan mem­lekettik baǵdarlamasynda bul jóninde «...ter­mınderdi jáne ataý­lardy negizgi qa­ǵı­dalarǵa, qazaq tiliniń jazý normalary­na sáıkes retke keltirý» dep naqty ja­zylǵan. Áıtse de, bizdiń tilimizde jazylý reti tól emlemizge qaıshy keletin sóz­der barshylyq. Alys­qa barmaı-aq qoıa­ıyq, termın tóńireginde kúndelikti qol­­danyp júrgen «termınologııa», «ter­­mınografııa», «leksıkografııa» degen sózder tilimizge orys tili­nen onyń gramma­tıkalyq ereksheligin saqtaı otyryp engen. Orys tilinde eki túbirden turatyn kúrdeli sózde birinshi túbir daýys­syz dybystan bitip, ekinshi túbir daýyssyz dybystan bastalsa, olardyń arasynda mindetti túrde «-o», «-e» degen baılanystyrýshy daýysty dybys bolady. Mysaly, «domosed», «kamnedrobılka». Qazaq tilinde mundaı tártip joq. Qos túbirden quralǵan kúrdeli sóz­de túbirler qatań daýyssyzdan bitip, qatań, uıań ne úndi daý­ys­syzdan bastalsa da olar esh­qandaı baılanystyrýshysyz bir-birine birden tirkelip jazyla beredi. Mysaly, tastoǵan, tań­sholpan, kókjıek, boztorǵaı. Osyny negizge alatyn bol­saq, «termınologııa» – «termın-logııa», «termınografııa» – «termın-grafııa», «leksıkografııa» – «leksıkagrafııa» dep alynýǵa tıis. Sonda ǵana biz­diń tól emlemizdiń tártibi saq­talady. Bizde mundaı sózder biz keltirgen mysaldarmen shektelip qalǵan joq. Tilimizde jalpy ǵylym salasyn, ne onymen aınalysatyn ǵalymdy, mamandy bildiretin, «-logııa», «-grafııa», «-log», «-graf» degen túbirler jalǵanǵan sózderge biz aıtqan kemshilik tán. Árıne, bizdiń aıtqan ýá­ji­miz­ge «ter­mınologııa» degen sóz latynnyń «termı­nos» jáne grektiń «logos» degen sózderinen quralǵan, sondyqtan biz ony «termıno+logııa» dep alamyz dep daý aıtýshylar da bolýy múmkin. Eger bul sózge qulaq túretin bolsaq, biz nege ádette «termın» degen sózdi «termınos» dep qoldanbaımyz? Munda qısyn qaıda? «Termıno-» dep alý úshin tilimizde ǵylymı negiz bolý kerek qoı, tym bolmasa biz ony túbir sóz retinde «termınos» dep qoldanýymyz qajet. Osynyń barlyǵy bizdegi termınologııa jumysynyń áli de bolsa aqsap jatqanyn bil­di­redi. Ony aqsatyp, dam­ý­yn ken­je­letip otyrǵan termıntúzý, sóz­­dik jasaý isinde ǵylymı ne­­giz­diliktiń, qısyndylyqtyń joq­­tyǵy, saqtalmaýy. Bul kem­shilikterdi túzetpeı, bizdiń termın-logııamyz da, termın-grafııamyz da sapalyq turǵydan ilgeri jyljı almaıdy. Marat SADYQOV, Parlament Májilisi Apparatynyń sektor meńgerýshisi