Shyraǵyń sónbesin!..

«Qurmet Belgisi» ordendi Qazaq kóz aýrýlary ǵylymı-zertteý ınstıtýty búginde elimizdegi oftalmologııalyq qyzmetterdi baǵyttaýshy, úılestirýshi ortalyq bolyp tabylady.  Osy ýaqyt aýanynda ınstıtýt jumysy 2004 jyly halyqaralyq qordyń «Is tájirıbedegi joǵary sapa úshin» Altyn medalimen atalyp ótilse, 2009 jyly otandyq densaýlyq saqtaý salasynda sińirgen eńbegi úshin ınstıtýt dırektory T.Botabekova «Parasat» ordenimen marapattaldy. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń shtattan tys bas oftalmology, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Tursyngúl BOTABEKOVAMEN búgingi áńgimemiz elimizdiń oftalmologııa salasyndaǵy qol jetkizgen jetistikter men ózekti máseleler jaıynda órbimek. – Tursyngúl Kópjasarqyzy, qos janardyń adam ómirinde at­qa­ratyn qyzmeti aıtyp jetkizgisiz. Endeshe, aldymen osy aýrý­dyń búgingi jaı-japsaryna toq­talyp ótseńiz. – Iá, durys aıtasyz, kózdiń adam ómiri úshin róli erekshe, ári ma­ńyzy zor. Aınaladaǵy bolyp jat­qan qubylystardy kórý tabı­ǵat­tyń bergen úlken syıy. Resmı málimet boıynsha, respýblıkada kórý nasharlyǵymen 1 mıllıondaı adam tirkelse, onyń árbir on altynshysy eresek, árbir segizinshisi jasóspirim, árbir jıyrma­synshy balalar kóz aǵzasy pato­lo­gııasynyń qandaı da bir túrimen syrqattanady. Sondaı-aq elimizde qazirgi ýaqytta 20 myńnan astam kóz aýrýynyń múgedegi bar. Mú­ge­dektiktiń negizgi sebepteri – sý qa­rańǵy (glaýkoma), aýrýdyń optı­ka­lyq kúshiniń sáıkes kelmeýi (refraksııa anomalııasy), kózge aq túsý (katarakta), qan tamyrlarynyń of­talmpatologııasy bolyp tabyla­dy. Al balalar men jasóspi­rim­der­de kóp ushyrasatyny – jaqynnan kórmeý­shilik (mıopııa). Balalardyń kóz aý­rýy­na qatysty myna jaıtty aıta keteıin. 2002 jyldyń Den­saýlyq jy­ly bolýyna baılanysty respýblı­kadaǵy 12-18 jasqa deıingi jasós­pi­rimder densaýlyǵyn tekserýden ót­kiz­genbiz. Osy zertteý qorytyndy­synda barlyq aýrýlar­dyń ishinde kóz aýrýy úshinshi, al Almaty qalasy boıynsha jasós­pirim­der birinshi or­yn­ǵa shyǵýy, kóp nárseni ańǵartsa kerek. Elimizdegi oftalmolog maman­da­ryna kelsek, búginde kadr jetispeýshiligi ótkir másele bolyp otyr. Qa­zir respýblıka boıynsha 1000 dári­ger-oftalmolog jumys jasa­ǵan­men, 160 aýdanǵa nebári 129 dári­gerden ǵana keledi. Sondyqtan da 10 myń turǵynǵa qajetti 0,7 dárigerdiń or­nyna, nebári 0,2-den aınalýda. Ási­rese, balalar oftal­mo­logynyń tap­shylyǵy aıqyn sezilýde. Eger Qa­zaqstanda nebári 167 balalar dárigeri bolsa, eldi-mekenderde tek 6 maman ǵana qyzmet isteıdi. Jaqsy bir ja­ńalyǵymyz, 2010 jyly Qazaq kóz aýrýlary ǴZI-dyń Astana qalasynda fı­lıa­ly ashyldy. Bul Qazaqstannyń soltústik aımaqtaryndaǵy turǵyn­darǵa qyzmet kórsetýge úlken múm­kindik týǵyzyp otyr. – Al elimizde kózi múldem kórmeıtinder sany qansha? –  Respýblıkada qazirgi ýaqytta resmı túrde 7 myńnan astam múl­dem kórmeıtin jáne nashar kóretin balalar tirkelgen. Respýblıkanyń 14 ob­ly­synda 8 ǵana maman­dan­dyrylǵan mek­tep jumys isteýde. Ondaı ar­na­ıy mektepter men balabaqshalardaǵy kúr­­deli máseleler – jalpy oqý ne­gizderiniń nasharlyǵy, bilikti maman­dardyń jetkiliksizdigi, qazaq tilinde oqıtyn balalar úsh­in korreksıondyq baǵyttaǵy baǵ­­darlamanyń joqtyǵy, úıden oqıtyn balalardyń daıyn­dyq­ta­rynyń jet­­kiliksizdigi (attestat­ta­rynda 4-5 pán ǵana) bolyp ta­bylady. Sońǵy jyl­dary respýblıkada tıflopedagogıka mamandyǵy boıynsha bir­de-bir maman daıyn­dalǵan joq. Qa­zaq­stan­nyń joǵary oqý oryndarynda kó­zi kór­meıtin 2 adam, al res­pýb­lıka­lyq medısına kolledjinde 16 adam mas­sajıst mamandyǵy boı­yn­sha oqıdy. – Instıtýt elimizdegi kóz aý­rýlary ǵylymymen aınaly­sa­tyn birden-bir ǵylymı mekeme. Endeshe, ınstıtýt qandaı jumys­tar atqaryp, qandaı jetistikterge qol jetkize aldy? – Qazaq kóz aýrýlary ǴZI – elimizdegi baıyrǵy birden-bir ǵyly­mı-praktıkalyq, ári oftalmologııa qyz­metindegi negizgi ortalyq bolyp sa­nalady. Munda kóz aǵzasy pato­lo­gııa­syn emdeý jáne dıagnostıka jasaýda qazirgi zamanǵy jańa ádis­temeler qoldanylyp, engizilýde. Son­daı-aq, ǵylymı-zertteý, emdeý-saýyq­tyrý, uı­ymdastyrý-ádiste­me­lik, ári peda­go­gıka­lyq jumystar atqarylady. Soń­ǵy jyldary dıag­nos­tıkalyq múm­kindikter anaǵur­lym keńeıdi. Instıtýtta keń kólemde kópte­gen hırýr­gııalyq emdeý joldary júr­giziledi. Máselen, ýltrady­bys­tyq ád­ispen kataraktany alyp tas­taýdy alaıyq. Egerde buryn kataraktamen aýyrǵandar onyń jetiletin ýaqytyn kútetin bolsa, endi ja­ńa teh­no­lo­gııa­ny qoldaný nátıje­sin­de aýrý tý­yn­da­ǵan kezinde operasııa jasaýǵa bo­lady. Sýqarańǵy­lyq­ty jańa hırýr­gııa­lyq ádispen emdeý, torly qabyq­tyń aýrýlaryn, ekinshi qaıtara ka­ta­raktany, sýqa­rań­ǵy jáne t.b. kózdiń qan tamyr­lary aýrýlaryn lazermen ota ja­saıdy. Sonymen birge, kóz qylıly­ǵynyń kúrdeli túrlerin bol­dyrmaý úshin jetildirilgen hırýrgııa­lyq tehnıka, mıopııa men kózdegi ár túrli refraksııanyń aralas kezdesýin (astıgmatızm) emdeıtin jańa ádis­ter, kóz jaraqatynan keıingi operasııalar, t.b. emdeý ádisteri qolda­ny­lady. Iаǵnı, ınstıtýtta oftalmologııa dıag­nostıkasy men emdeýdiń jańa tásilderi úzdiksiz damý ústinde. Jyl saıyn ınstıtýt kóleminde 4 myńnan asa naýqas joǵary ma­man­dandyrylǵan kómekti alady. Olar­dyń elý paıyzy bir kózi asqynǵan aýyr patologııaly naýqastar. Jy­ly­na 5 myńǵa jýyq operasııa jasa­ly­na­dy. Respýblıkada 2010 jyldan Bi­ryń­ǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý jú­ıe­­si engizilgeni barshaǵa aıan. Mine, osy júıemen byltyrǵy jyly ınstıtýtta 5007 adam em aldy. Osy jyl­dan bastap ınstıtýtta kúndizgi stasıonar bó­limi jumys istep, onda Al­maty qa­la­synyń myńnan asa turǵy­ny emdeldi. – Bizdi tańǵaldyrǵan jaıt, ınstıtýtta kózge jasalatyn transplantasııa. Bul tájirıbe qashan­nan jasalyp keledi, onyń múm­kindigi qansha­lyqty? –Jalpy kóz transplantasııasy degenimiz – tolyq músheni emes, tek donor kózdegi tindi kóshirip otyr­ǵy­zý. Máselen, kózdegi móldir qabyq­tyń aǵarýy bolǵanda, donordyń mól­dir qabyǵyn alyp almastyrady. Son­daı-aq, kózdiń túbindegi tor qabyqta óz­geris bolǵanda embrıon tini aly­nyp, tor qabyqtyń astyna engiziledi. О́ıtkeni, embrıon tininde bıologııa­lyq aktıvti zattar kóp. Bul ádister aýrýǵa ár túrli emder, dári-dármek­ter kómektespegen jaǵdaıda ǵana qol­danylady. Sondyqtan, bul kózdi emdeý­degi eń sońǵy ádis bolyp tabylady. – Búginde ınstıtýtqa kelýshiler buryn tek kvotamen, qazirgi kezde Ulttyq biryńǵaı júıege kóshýimizge baılanysty joldamamen emdeletin bolǵandyqtan, olar­dyń sany shekteýli degen sóz. Al kóz aýrýymen syrqattanatyndar sany jyl saıyn kóbeıe túsýde, osy tyǵyryqtan shyǵýdyń jo­lyn izdestirdińizder me? – Kóz qos aǵza bolyp sanalady, sondyqtan patologııada eki kóz birdeı jaraqattanady. Búginde baza­lyq júktemede bir kózdi emdeý ǵana kirgen. Instıtýtqa shalǵaı aımaq­tar­dan aýrýdyń asqynǵan túrimen túsetindikten, olardyń qatty za­qym­danǵan kózin emdeıdi. Al ekinshisin emdeý úshin qaıta joldama alý kerek. Alystan kelgenderge bul óte qolaısyz. Instıtýtqa jatqyzyp em­deýdiń qıyndyǵy, oblystyq densaý­lyq saqtaý basqarmalary bıýdjettik qarjyny óz aımaǵynda saqtap qa­lý­ǵa múddeli. Al jergilikti bıýdjetten qarjylandyrylatyn kóz bólim­sheleri qarjynyń azdyǵynan kelip jatqan aýrýlardyń bárin emdeýge múmkindigi joq. Mysaly, Aqmola oblysynda kataraktamen aýyrǵan­dar jospary shuǵyl emdeýdi 6-8 aı kútýine týra keledi. Budan shyǵatyn jol – kóp aý­maqty qury­lymdy damyta otyryp, respýb­lıkanyń shalǵaı aımaq­ta­ryn­­daǵy tur­ǵyndarǵa joǵary ma­man­dan­dyrylǵan medısınalyq kó­mek­ti ja­qyndatý. Qazirgi ýaqytta qashyqtyq­tan ke­ńes berý (telemedısına) júıe­si da­myp kele jatyr. Ásirese, shal­ǵaı telemedısına jab­dyqtary mem­le­ke­ti­miz­­diń búkil ob­lys ortalyq­ta­ryn­da ornalasqan. Osy júıe boı­yn­sha ma­mandandyrylǵan keńes berý múm­kin­dik­terimiz bar. – Búginde medısına qaı salada bolsyn qaryshtap damý ústinde. Osy rette mamandardyń bilimin jetildirýde qandaı sharalar at­qa­rylýda? – Bul másele qashanda bizde kún tártibinen túspeıdi. Instıtýt óz qyz­metkerleriniń biliktiligin kóte­rý­ge kóp kóńil bólip, olardyń alys jáne jaqyn shet elderde bilimderin kóte­rý­ge jaǵdaı týǵyzýda. 2004 jy­ly ıns­tıtýtta «WETLAB» opera­sıa­­lyq-jat­tyqtyrý ortalyǵy ash­yldy. Mun­da negizinde dúnıejúzine tanymal ǵalymdar­dyń qaty­sýy­men aımaqtyq oftalmologtar úshin únemi sheberlik klastary, trenıngter ótkizilip turady. Sondaı-aq ınstıtýt «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarla­ma­sy sheńberinde aımaqtaǵy glaýkoma ból­melerin jabdyqtaý jobasyn jasa­dy. Jáne de perınataldy orta­lyqtardaǵy shala týǵan retıno­pa­tııasy bar náres­teler úshin mamandan­dyrylǵan ból­me­ler ashý jobasy ázirlenip jatyr. – Áńgimeńizge kóp rahmet. Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY.