Esenberlın izdegen erjúrek qyz

Eldi dúr silkindirgen úlken oqı­ǵa­nyń jańǵyryǵy keıde odan ári jal­ǵa­syp, ertegi sııaqty shartarapqa jaıy­lyp jatady. Biraq bul ańyz-áńgime emes edi. Biraz adamdar tamsanyp, aýyz­darynyń sýy quryp aıt­ty. Biz de ony estidik. Netken qaısar­lyq! Qandaı erlik! Elin, jerin súıgen, týǵan óńirine de­gen móldir mahabbattyń, júrek tú­bin­de bulqynyp, shıyrshyq atqan ys­tyq se­zim­niń syrtqa shyǵýy osyndaı-aq bolar dep súısindik, masattandyq, maqtandyq. Oqıǵa 1979 jylǵy maýsym aıynda qazirgi Astana qalasynda, al sol kezde Selınograd dep atalatyn shaharda nemis avto­nomııasynyń qazaq jerinde uıym­das­tyrylýyna qarsy bolǵan demonstrasııaǵa baılanysty edi. Ol týraly baspasóz betinde mynandaı derek keltirildi. «Respýblıka Konstıtý­sııa­sy­nyń aıa­syn­da óte saýatty sóılegen sheshenge eshbir ilgish taýyp, aıtqan pikirine jarmasa ala­tyn emessiń. Odan keıin ár deńgeıdegi, ár jas­taǵy jandar shyǵyp sóılep, qazaq jerinde avtonomııa qurýdyń qı­sy­ny joq ekenin jan-jaqty dálel­dep jatty. Áńgime olar­dyń ja­lyn­dy sózinde de emes, jan tolqyndary da telegeı teńiz ǵoı, bizdi tebirentip, kózimizge jas úıiriltken qarshadaı qyzdyń ortaǵa julqyna shyǵyp jasaǵan áreketi. Obkomnyń birinshi hatshysy N.Mo­ro­zovtyń dál aldyna baryp: – Avtonomııa týraly ýkaz shyq­qan kúni osy alańǵa kelip men ózim­di ózim kerosın quıyp órteımin! Jerime janym sadaǵa! – de­gende kózine jas úıirilmegen, jany tol­qymaǵan birde-bir adam qalmaǵan shyǵar... Keıinnen Almatyǵa Jazýshy­lar odaǵy­nyń plenýmyna barǵany­myzda týǵan jerindegi jankeshti oqıǵany kýágerden estigisi kelgen Ilııas Esenberlın áńgimeniń osy tusyna kelgende qaltasynan qol oramalyn qarmana berdi. Keıinnen taǵy bir kezdeskenimizde qaıran Ilekeń: – Sol qyzdyń aty-jónin bildiń be? – dep qıyldy. Árıne, ol kezde mundaı ushqa­ry sózdiń avtorlaryn surap bilýge bol­maıtyn. Sýrettep aıtý da qııanat. Qansha­ma jastar oqý ornynan, jumystan qýda­lanyp jatty. – Apyrmaı, sol qyzdy bir kórsem, shirkin! Tym bolmasa atyn atashy. Bir romannyń shtrıhy daıyn tur. Tek sonyń kilti – qyz­dyń atyn bilsem, múmkindik bolsa – kórsem! dep armandady Ilekeń. Aqmolaǵa kelgen soń árkim­derden surastyryp kórip edik, bosqa áýrelendik, eshkim aıtpady. – Ereımendik qyz, qarynda­symyz, biraq atyn aıtyp qııanat jasaı al­maımyn, – dedi bir azamat. Sóıtip, Ilekeńniń jerlesterine arnap oı eleginen ótkizip qoıǵan kitaby jazylmaı ózimen birge ketti («Saryarqa» jýrnaly, 1993, №6, 55-b.). Birde Áıtim Janaıdarov degen aǵamyz­ben kezdesip, osy másele tóńi­reginde áńgime bola qaldy. – Ol – Altynshash Beısembaeva. ZAGS-te isteıdi. 1979 jylǵy Aq­mo­la­daǵy nemis avtonomııasyna qarsy qoz­ǵalysqa qatysqa­ny úshin qýdalanǵan, ınstıtýttan shyǵa­ryl­ǵan, jumystan qýylǵan. Ereımentaýda turady. Týǵan jıenim. Baspasóz qyzmet­kerlerimen suhbat­tasýǵa qulyqty emes. Eger meniń jibergenimdi bilse, kezdesýge kelisýi de múmkin, – dedi. Tiri adamnyń kúıbeńi bitken be, keıin áldebir usaq-túıekter kıip ketti de buǵan orala almadym. Sóıtip júr­gen­de Áıtim aqsaqal ómirden ozdy. Arada taǵy biraz jyl ótti. Keıin bul má­se­lege qaıta ora­lyp, Ereımenniń belgili aza­mat­tary – Tor­ǵaı poselkesindegi orta mekteptiń dı­rek­tory Jeńis Bóde­shov, «Arqa ajary» ga­ze­tiniń bólim meń­gerýshisi jýrnalıst Ilııas Qara­ǵo­zınnen suraǵanymda olar Áıte­keń­niń aıtqanyn qaıtalady. Sońǵy kezde «Egemen Qazaqstan» gazetinde hatshy­lyq qyzmet at­qa­ryp, 79-dyń oqıǵasy kezinde Aqmo­la­nyń aýyl sharýashylyq ınstıtý­tyn­da istegen, qazir zeınetker Raısa Yby­raeva qaryndasymyz osy derektiń durys ekendigin aıǵaqtady jáne Altynshashpen jolyqtyrýǵa qol ushyn berdi. * * * Qanjyǵaly qart Bógenbaı batyr Al­tynshashtyń arǵy atala­ry­­nyń biri. Al óz ákesi – Baı­ma­ǵambettiń (elde onyń esimin qys­qasha Baımambet deıtin kórinedi – A.K.) bergi aǵaıyn-týystary aq patshanyń ııýn jarly­ǵyn moıyndamaı, Ereımen óńirin­degi 1916 jylǵy kóteriliske qatysqan. Osy oqıǵa kezinde sol aımaqta halyq sana­ǵymen aınalysyp, issaparda júrgen aqıyq aqyn Sáken Seıfýllınniń: – Kúıinish, qaıǵy is túsken El tolqyny basy­lar; El-jurtynan aıyrylǵan Er tolqyny basylar; Mahabbat, qasiret tolqyny Basylmas ystyq júrektiń. Basylmas qaıǵy tolqyny Kernegen sherli kókirektiń, – dep oǵan jyr joldaryn arnaǵanyn ereımendikter biledi. Mine, týǵan ólkeniń osyndaı sher­­li tarıhyn bala kezinen estip, qulaǵyna quı­yp ósken Altynshash se­mıadaǵy alty bala­nyń kenjesi, er­ketotaıy bolsa da tezirek eseıdi. Tý­ǵan eline, ósken jerine degen ys­tyq mahabbaty, súıispenshiligi erte oıandy. 1978 jyly Ereımentaý qala­syn­­daǵy №1 orys orta mektebin aıaq­taǵan soń basqa qurbylary sııaq­ty joǵary oqýǵa túsemin degen nıetpen qujat­ta­ryn Selınograd­taǵy aýyl sharýashy­lyǵy ınstıtýtynyń ekonomıka fakýltetine tapsyrady. Mektepte oı­da­ǵydaı oqydy, baǵalary da táp-táýir bolatyn, ıns­tıtýttaǵy synaqtan da ótti, biraq konkýrske túskende baly jetińkiremedi. Syrttan oqıtyn bólim­ge alaıyq degen soń oqýyn óndiristen qol úzbeı istep, jalǵastyrýǵa kelisti. Altynshash Beısembaeva ármen qaraı bylaı deıdi (senbi, 18 jeltoqsan, 2010 j.): – Aýyl sharýashylyǵy ınstıtý­ty­na syrttan oqıtyn stýdent bolyp qabyldan­ǵan soń jumysqa orna­las­tym. Aqmolanyń dál irgesindegi eldi mekende onyń zootehnıkalyq-ınjenerlik fakýlteti bar. Jurt qysqasha «ýchhoz» (oqý sharýashyly­ǵy) deıdi. Sonda is júrgizýshi mindetin atqardym. Ádettegideı tańerteńgi avtobýspen jumysqa kelsem, bári abyr-sabyr. Stý­dent­terdiń kóbi joq, qalaǵa ketken. Búgin sabaq bolmaıdy deıdi. Munyń sebep-saldaryn surap jatyrmyn. – Ne bolyp qalypty? – Mıtıngige jınalyp jatyr. Demonstrasııaǵa shyqpaq. Bul qatardaǵy kúnderdiń biri. Me­reke de emes, kúntizbede belgilengen toı joq. Sonda ne qylǵan mıtıngi? – Bizdiń oblysta nemis avtonomııa­lyq oblysyn quraıyn dep jatyr. Jurt soǵan narazy. Boldyrmaýymyz kerek! – Men de baraıyn. Kóreıin. – Aqmolaǵa júremiz dep jatqan adamdarǵa ilesip, qalaǵa keldim. Ortalyq alańǵa qonys tepken Sovetter úıi dep atalatyn ǵımarattyń aldy yǵy-jyǵy. Jan-jaqtan jı­na­lyp, orta­lyq­qa toǵysqan halyqtyń qarasy molaıa túsken. Qoldarynda plakat, transparanttar. Ondaǵy jazýlar: «Nemis avtonomııasy bolmasyn!», «Qazaqstan – birtutas, bólin­beıdi!», «Halyqtar dostyǵy jasasyn!» degen mazmunda. Birge oqıtyn jastar uıym­da­syp, toptasyp biryńǵaı tur. Syrt­tan oqı­tyn bolǵandyqtan kýrstas­tarymdy izdemeı-aq, bir topqa qo­syla saldym. Sóıtsem, peda­go­gı­kalyq ınstıtýttyń stýdentteri eken. Mıtıngi qyzǵan, birinen soń biri sóılep jatyr. Bir ýaqytta topty basqaryp júrgen bir jigit janymyzǵa keldi de, áldekimdi izdeı bastady. Shamasy, áýelgi kelisim boı­ynsha pedınstıtýttan bireý sóıleýge tıis bolsa kerek. Sol kezde: «Maǵan sóz berińizshi!» deýim muń eken, bastaýshy jigit «jaraıdy» dep qostaı ketti. Qanshama shydamdylyq bildireıin desem de bolmady, mıkrofon qolǵa tıgende tolqyp kettim. Bári kóz tigip, el-jurt qarap, tek meniń sózime qulaq túr­gen­deı. Kóńildegi kórikti oılar by­tyrap ketkendeı kórindi. Sóıtse de táýekel­ge basyp, sóılep kettim: «Ereımentaý – kıeli óńir. Osy jer úshin Bó­genbaı ba­tyr bastaǵan babalary­myz jońǵarlarmen, shúrshittermen soǵysty, qan tókti. Bul jer – ata-babadan qalǵan mura. Qazaq tiri bolsa muny eshkimge bermeıdi! Nemisterdi ataqonysyna nege jibermeıdi? Ashsyn sonda memlekettigin! Reseıde, Sibirde... Qazaq jerinde nemis avtono­mııa­sy qurylady degen ýkaz shyǵa qalsa, tap sol kúni osy alańǵa kelip, ózime kerosın quıyp órteımin!..» – dedim. Kelesi kúni rektoratqa sha­qyrt­ty. Rektor emes, qaýipsizdik salasynyń qyz­met­ker­leri eken. Máskeýlikter. Agro­ıns­tı­týtqa kelip ketip júretin jergilikti chekıst Marat Baıtasov áńgimege aralaspaı bo­sa­ǵa­da otyrdy. Suraq-jaýap alǵan máskeý­lik­ter. Olar jyly qabaq tanytqandaı bolyp, istiń mán-jáıin bilgisi keledi. Sýretterdi kórsetti. Alańǵa shyqqan, mıtıngide sóı­legen adamdar. Plakat, transparant ustaǵan jastar. – Mynaý kim? – Kópshiliktiń ishinde turǵan meniń beınemdi nusqady. Budan qalaı jaltararsyń? – Men. – Iá, sensiń. Nemisterge nege sonsha óshiktiń? – Joq, olaı emes. Orys mektebinde oqydym, meniń orys dostarym kóp. Nemis joldastarym da az emes. Tipti olardyń keıbireýleri shet elge ketse de habarlasyp turady, meni izdep jatady. Qaýipsizdik qyzmetkeri suraqty naq­tylaı tústi. – Sibirge barsyn, Reseıge ketsin dep nege aıttyń? – Qyzý ústinde tolqyp turyp aıtqan shyǵarmyn. Biraq men olar­dy qýdalaý kerek, basqa jerge qýý kerek degen oıdan múlde aýlaqpyn. Tura bersin. Bizdiń aramyzda kelispeýshilik joq. Men nemisterge qar­sy emespin, qazaq jerinde nemis av­tono­mııasynyń qurylýyna qarsymyn. – Nege? – Men ereımentaýlyqpyn. Bul – ata babalarymnyń mekeni. Nege bul jerde nemis avtonomııasy bo­lýǵa tıis? Men soǵan túsinbeımin. Máskeýlik sheneýnik suraǵyn jal­ǵastyra tústi: – Jaraıdy, solaı bolsyn-aq. Sonda partııa sheshimine qarsylyq bildirip, alańǵa shyǵyp, sherýge qatysýdyń aıaǵy nege ushyratatyndyǵyn sezbediń be? – Men aýyzsha jeke pikirimdi bildirdim. Aıtýǵa bolmaı ma? Sol úshin qýdalamaqshysyzdar ma? Ortalyqtan kelgen sheneýnikter bir-bi­rine qarady. On segizge jańa ǵana tolǵan myna qyzdyń sóz saptasy olarǵa unaı qoımady. – Sen áli jassyń. Kóp nárseni ań­da­maý­yń múmkin. Bireýlerdiń yq­­paly­men, aldap-arbap aıtaq­taýymen sóı­le­gen shyǵarsyń. Al sherýge qatysyp, óki­met sheshimine ashyqtan-ashyq qar­sy­lyq kórsetý­diń sońy jaqsylyqqa aparmaıdy. Jaǵ­daı­dy onsyz da bilip otyr­myz. Plakattardy, transparant­tar­dy kimniń, qashan, jataq­hananyń qaı bólmesinde jazylǵanyn, matany, syrdy kim ákelgenin – bárin bilemiz. Sondyqtan eshteńeni jasyrma. Odan da seni osyndaı is-áreketke kim tartty, sherýge shyǵyp, sóz sóıle dep kim úgittedi – sony aıt. Suraq-jaýap alýshylardyń syry ashyldy. Qazir aldarynda turǵan orta mektepti keshe ǵana bitirgen myna tal­dyrmash qyz­dyń búldirgish, qırat­qysh is-áre­ketke bara qoıýy ekitalaı. Munyń artynda demeý­shi, súıeýshi kúshter turýy ádben yqtımal. Izdeýge tıispiz, tabýymyz kerek. – Sherýshilerge qosylýym kez­deısoq jaǵdaı. О́ıtkeni, alańǵa shyq­qandardyń basym kópshiligi kúndizgi toptaǵy stýdentter. Negizinen ja­taq­hanaǵa qonystanǵan. Men syrt­tan oqı­myn, týystarym­nyń páterinde turamyn, turaqty jumysym bar. Jastar sherýge qalaı daıyndaldy, olar­dyń arasynda aldyn-ala uıymdastyrý sharalary júrgizildi me, bolsa ony basqarǵan kimder edi – ony bilmeımin. Shynyn aıtsam, alańǵa nasıhat júrgizý úshin emes, ras birdeńe bolyp jatyr ma, sony kóreıin dep kelgem. Al mıkrofonǵa jarmasyp, sóz sóıleýim aıaq astynan týyndaǵan sharýa. Onyń sebebin aıttym. – Demek, alańǵa kelip, óz erkińmen sóılediń. Eshkim osylaı iste dep úgittegen joq. Bárin tyn­dyryp júrgen ózim deısiń ǵoı. – Dál solaı. Endi máskeýlikter Altynshash­ty qorqytýǵa kiristi. – Sen keleshegińdi oıla. Alda úlken ómir bar. Týǵan-týystaryń bar degendeı... – Munymen ne degińiz keledi? – Qazir syrttan bolsa da ınstıtýtta oqısyń. Jumys isteısiń. О́ziń oılap kórshi. Partııa saıasatyna qarsy shyq­qan, onyń sheshiminiń oryn­dalýyna narazylyq bildirgen adamdy joǵary oqý ornynda qalaı qaldyrady? Ondaı adamǵa ınstı­týttaǵy jumysty senip tapsyrýǵa bola ma? Eger seni oqýdan, jumystan qýsa, bolashaqta jaǵdaıyń ne bolady? – Meniń mıtıngide aıtqanym – aıtqan. Oǵan ókinbeımin. Sol úshin oqýdan, jumystan shyǵarsańyzdar – shyǵaryńdar. – Sonda ne isteısiń? – Ereımentaýǵa ketemin. El ishi ǵoı. Bir jóni bolar...   * * * Úıge, Ereımentaýǵa, kelgen soń nemis avtonomııasyna baılanysty tótenshe oqı­ǵa­ny áke-sheshesine baıan­daıdy. Bular máse­leniń mán-jaıynan habardar eken. Ony aı­tasyz, aýdandyq aýyl sharýa­shylyq bas­qar­ma­synda bas býhgalter bolyp isteıtin Al­tynshashtyń ákesine bı­liktiń atynan bireýler «balań alańǵa shyqty, partııa sheshimine narazylyq bildirdi, sol úshin sizdi partııa qatarynan shyǵarý qarastyrylyp ja­tyr» degen aqpardy jetkizedi. Sonda Baımaǵanbet: – Qyzym alańǵa shyǵyp, avto­nomııaǵa qarsy ekendigin aıtsa – durys jasaǵan. Qoldaımyn... Partbılette sharýańyz bol­ma­syn. Ony sen bergen joq­syń, sen de ala almaısyń, – dep kel­gen ókildi qýyp shy­ǵypty. Al Altynshashqa: «Eshteńeni ýaıym­dama. Basyńdy kóterip júr, qalqam. Biraz dem al, jumys tabylar. Keıin oqý jaǵ­daı­yn da qarastyrarsyń», – dep aqyl bergen. Iá, sodan beri biraz jyldar ótti. О́ndiristen qol úzbeı júrip, jo­ǵary bilim aldy. Kásibı zańger. Tur­mys qurdy, ul-qyz ósirdi, olardy oqyt­­ty, úlken ómir jolyna shyǵaryp saldy. Bir kezde belgili qalamger Ilııas Esenberlın izdegen Altynshash Beısembaeva qazir Ereımentaýdaǵy avtomobıl jóndeý zaýytynda resmı is qaǵazdaryn júrgizedi. Jýyrda kezdesip, suhbattasqanda ol osydan 32 jyl buryn qazirgi Astana qalasynyń ákimdigi aldyndaǵy ortalyq alańǵa shy­ǵyp, partııa sheshimine qarsylyq kór­setkenime ókinbeımin, sol úshin qýǵyn-súrginge túskenime renjimeımin dedi. О́ıtkeni bul is-áreketti Altyn­shash táýelsizdik jolyn­daǵy kúrestiń aıqyn bir kórinisi dep esepteıdi. Amantaı KÁKEN, jýrnalıst. Astana. --------------------------------------- Sýrette: Altynshash Beısembaeva (1978).