«Qanatty qyzdy» asqaqtata bilsek...

Halyq qaharmany Hıýaz Dospanova týraly «Hıýaz» atty jınaq jaryq kórdi. Belgili jýrnalıst Tursyn Qalımovanyń bastamasymen jáne Atyraý oblysy ákim­di­gi­niń qoldaýymen jaryq kórgen bul eńbek – eliniń beıbit ómiri men baqyty úshin jan aıamaı kúresken, ómiri men ıgi isteri keıingi urpaqqa úlgi-ónege bolǵan ardaqtymyzǵa degen qurmettiń bir kórinisi. Hıýaz Dospanovanyń esimi men janqııarlyq erlikteri týraly alǵash ret týǵan naǵashym Tóken Omarbekovten oqýshy ke­zimde estigen edim. Maıdanǵa 1944 jyly shaqyrylyp, Úshin­shi Ýkraın maıdanynda so­ǵys­qan, Harkov avıasııalyq ýchı­lı­shesiniń baılanys bóliminde oqy­ǵan ol «Búkil halyq bolyp Álııa men Mánshúkti qas­ter­leı­miz. Qas­terleýge turatyn qa­zaqtyń ta­ǵy bir keremet qyzy bar. Ol – jaýjúrek ush­qysh Hıýaz Dos­panova. О́zi Raskovanyń shákirti» dep bastaý­shy edi áńgi­me­sin. Bir nemeresine Hıýaz esi­min de bergen bolatyn. Jınaqta dańqty ushqysh­tyń ózi jazǵan «Halqym úshin» («Áskerı ushqyshtyń jaz­­bala­ry») jáne «Pod koman­do­vanıem Ras­kovoı» atty kó­lem­di es­te­likteri berilgen. Ol avı­a­sııa tarıhynda tuńǵysh ret áıelderden quralǵan №588 tún­gi bombalaýshy áýe pol­kiniń shtýr­man-atqyshy bolǵan. Al­ǵash­qy jaýyngerlik tap­syr­­masyna jıyrma jasynda Kras­no­don jerinen ushyp, aı­nal­dyr­ǵan bir jarym-eki jyl ishin­de Ońtústik maıdanda, Sol­tús­­tik jáne Kún­geı Kavkazda, Ýk­­raına men Belo­rýssııada, Po­lshada jaý nysandaryna 300 ret shúılikken jáne sonyń barlyǵynda jeńiske jet­ken jaýjúrek qyzdyń bul este­likterin beıjaı oqý múmkin emes. Jaý tylynda kóptegen áskerı tapsyrma oryndaǵan, úsh márte aýyr jaralanyp, qaı­ta­dan sapqa qosylǵan jap-jas qyz­dyń otansúıgishtigi, esh­te­ńege de moıymas rýhy, son­sha­lyq­ty namysqoılyǵy, mı­ǵa syımastaı erjúrektigi tań qal­­dyrsa, dostyqqa adaldyǵy, kishi­peıi­ldigi men kópshildigi erekshe súı­sindiredi. Soǵys kezeńinde gvardııa aǵa leıtenanty Hıýaz batyr Qyzyl Tý ordeni, Uly Otan soǵysynyń I jáne II dárejeli ordenderimen, «Kavkazdy qor­ǵaǵany úshin», «Varshavany azat etkeni úshin», «Germanııany jeńgeni úshin» medaldarymen marapattalǵan.Erlikti ataq úshin jasamaıdy, degenmen de Juban men Sa­ǵyn­ǵalı aqyndar «qanatty qyz» atan­dyrǵan Hıýazdyń tań­ǵa­jaı­yp erlikteri úshin munyń barlyǵy az edi. Jınaqtyń «Esimi el esin­de qalar máńgi» atty taraýy Hıýaz batyrdyń keıingi ke­ze­­ńi­ne arnalypty. «Qanatty qyz» soǵystan keıin de eline úl­­­ken eńbek sińirgen. Beıbit ómir­­­degi eńbek jolyn Batys Qazaqstanda aýdandyq partııa ko­mıtetiniń nusqaýshylyǵynan bas­taǵan ol, Almaty qalalyq partııa ko­mı­tetiniń hatshysy kezinde de halyq úshin ma­ńyz­­dy isterdi sheshýge belsene atsalysqan. Al 1951 jyly Qa­zaq KSR Jo­ǵar­ǵy Keńesiniń depýtaty bo­lyp, al­ǵashqy sessııasynda Pre­zı­dıým hatshysy bolyp saı­lan­ǵan. Kórnekti aqyn, halyq ja­zýshy­sy Farıza Ońǵar­sy­no­vanyń osy jınaqtaǵy suh­ba­tynda aı­tylǵandaı, qa­zaq­tyń uly qyz­da­rynyń biri, jas­tyq shaǵyn Otan úshin ot pen oqtyń orta­syn­da ótkizgen Hıýazdyń er­ligine el bolyp qurmet, qo­she­met kórsetýimiz kerek. Qur­­met, qoshemettiń shyńy, árı­ne, Hıýaz Dospanovaǵa El­ba­sy Jarlyǵymen 2004 jy­ly Ha­lyq qaharmany mártebeli ata­ǵy berilýi. Al keıin­gi ur­paq dańqty ushqyshtyń er­lik­­­teri men otansúıgishtigin te­­reń zerdeleýi jáne maqtan etip, ónege alýy úshin Hıýaz Dospanovanyń esimi mektep jáne joǵary oqý oryndarynyń tarıh oqýlyqtaryna engizilýi kerek. Kórkem shyǵarmalar ja­zylyp, kórkem fılmder túsirilse, tipti, oryndy bolar edi. Munyń bárine qoǵamnyń tara­­pynan, jekelegen azamat­tar­dan bastamashyldyq ke­rek-aq. Azamattyq qoǵamnyń jaq­­­sy bir kórinisi de osy bas­ta­­ma­­shyldyq jáne bastaǵan isti sońyna deıin jetkizý. Bul ret­­­te Hıýaz Dospanova esi­mi­­niń jańǵyrtylyp, mektep oqý­­lyq­tarynda esimi Álııa já­ne Mán­shúk­pen qatar atalyp, Aty­raý ha­lyqaralyq áýe­jaı­yna qanatty qyz­dyń esi­min berý týraly bas­tamany kó­te­rip júrgen belgili jýrna­lıst Tur­syn Qalımovanyń «Hıýaz» jı­naǵynda kóterilgen má­­sele­ler­diń sheshimi tabyla­dy, onda aı­tylǵan jaqsy usy­nys­tardyń bar­lyǵy da bir­tin­dep júzege asady degen oıda­myz. Oraıy kelgende, «Hıýaz» ki­­­ta­bynyń Astanadaǵy ta­ny­s­­­­­tyry­lymynda Astana­da Ha­lyq qaharmany Hıýaz Dos­pa­nov­anyń eńseli eskertkish­iniń boı kóterse jáne qazaqtyń batyr qyz­dary Álııa men Mánshúkti qatar atap, «Qos shynar» degen ataýǵa Hıýaz Dospanova esimin qosyp «Úsh shy­nar» dep ataý­dy usynamyn», degen jýrnalıst Tursyn Qalımovanyń tilegine atqarýshy bılik ókilderi nazar aýdarsa degen tilegimiz bar. Álııa BО́PEJANOVA, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri